Turkiy tillar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 731–733-b. — ziyouz.com
Turkiy tillar — hoz. va qad. turkiy xalqlar va elatlarning tillari. Asosan, Uzbekistan, Turkiya, Ozarbayjon, Qozoğiston, Qirğiziston, Turkmaniston, Rossiya Federatsiyam, XXR, Afğoniston, Eron, Tojikistonda, şuningdek, Bolgariya, Ruminiya, Ukraina, Germaniya, Kipr, Makedoniya, Albaniya, AQŞ, Saudiya Arabistoni va b. bir kança mamlakatlarda tarqalgan. Ötgan asr oxiridagi ma'lumotlarga köra, T.t.da sözlaşuvçilarning umumiy soni 130 mln. kişidan ortiq.
Ba'zi olimlar T.t.ni möğul tillari hamda tungusmanjur tillari bilan birga qöşib, oltoy tillari oilasiga birlaştiradilar. Ye.D.Polivanov, G.Y. Ramstedt kabi tilşunoslarning fikriça, uşbu tillar oilasi koreys va yapon tillarini qöşiş hisobiga kengayişi mumkin. Oltoy nazariyasiga köra, T.t.ning tarixi oltoy tillari bir til bölib taşkil topgan qad. zamondan — oltoy davridan boşlanadi. Oltoy bobotili (asos til) dastlab 2 ga — tungusmanjur va turkmöğul tillariga, söngra turkmöğul tili ham 2 ga — turk va möğul tillariga ajralgan. Lekin T.t.ning oltoy tillariga genetik aloqadorligi haqidagi masala hamon faraz darajasida krlmoqda.
T.t. deganda, Sibirdan Bolqon yarim oroligaça bir çiziq böylab çözilgan ulkan geografik hududda tarqalgan özbek, uyğur, qozoq, qirğiz, qoraqalpoq, saxa (yoqut), tuva, xakas, oltoy, karagas, şor, turkman, ozarbayjon, turk, gagauz, tatar, boşqird, çuvaş, qömiq, nöğay, qoraçoybolqor, tofalar, çuvaş kabi 25 dan ortiq til tuşuniladi. T.t. hoz. tarqaliş geografiyasiga köra, quyidagi mintaqalarga ajratiladi: Örta va Jan. Şarqiy Osiyo, Jan. va Ğarbiy Sibir, VolgaKama havzasi, Şim. Kavkaz, Zakavkazye va Qora dengiz böyi. T.t.ning genetik, lisoniy xususiyatlar jihatidan özaro munosabati masalasiga qiziqiş juda qad.dan davom etib keladi. T.t.ni birinçi marta tasnif qilgan olim Maxmud Koşğariydir. T.t. tasnifi bilan qiziqiş 19-a. oxiri va 20-a.da qayta avj oldi va hoz.gaça köplab tasniflar vujudga keldi (rus olimlari I.N.Berezin, V.V.Radlov, F.Ye.Korş, A.N.Samoyloviç, V.A.Bogoroditskiy, N.A.Baskakov, B.A.Serebrennikov, turk olimi R.R.Arat, fin olimlari G. Y. Ramstedt va A.M.O.Ryasyanen, nemis olimlari I.Bensing va K.G. Mengeslarning tasniflari). Bu tasniflar metodi, oldiga qöygan maqsadi nuqtai nazaridan xilmaxildir. Şuning uçun bu tasniflarning birida biron bir guruhga mansub deb hisoblangan til ikkinçisida boşqa bir guruhga tuşib qolişi mumkin. T.t.ni tasnif qilişning öziga xos qiyin tomonlari bor. Bu qiyinçilik, avvalo, T.t.ning özaro fonetik, leksik, grammatik jihatdan yaqinligidan kelib çiqadi. Ikkinçidan, alohida olingan har bir turkiy xalqning tarkib topişida turli xil qabilalarning iştirok etganligi va bir qabila bir paytning özida bir neça turkiy xalqning şakllanişida iştirok etganligi bilan izohlanadi. Mas., V.A.Bogoroditskiy öz tasnifida T.t.ning geografik tarqaliş xususiyatini asos qilib, ularni 7 guruhga ajratadi: şim. şarqiy (saxayoqut, karagas va tuva tillari); xakas (mintaqadagi xakas aholining şevalari); o l toy (oltoy va teleut tillari, bir qança lahjalar); ğarbiy sibir (sibir tatarlariningbarça laxjalari); volgaböyiuraloldi (tatar va boşqird tillari); örta osiyo (uzbek, uyğur, qozoq, qirğiz, qoraqalpoq tillari); jan.ğarbiy (turkman, ozarbayjon, qömiq, gagauz, turk tillari va çuvaş tili). Bu tasnifda turkiy xalklar va tillarning tarixiy tarakane™ hisobga olinmagan, karaim, nöğay kabi tillar e'tibordan çetdan qolgan. V.V.Radlov tomonidan T.t. quyidagiça tasnif qilingan: şarqiy guruh (Oltoy, Ob, Yenisey turkiylari va Çulim tatarlarining til va laqjalari, karagas, xakas, şor va tuva tillari); ğarbiy guruh (Ğarbiy Sibir tatarlarining lahjalari, qirğiz, qozoq, boşqird, tatar va qoraqalpoq tillari); örta osiyo guruhi (özbek va uyğur tillari); jan. guruh (turkman, ozarbayjon, turk, qrimtatar tillari). Bu tasnifga T.t.ning fonetik xususiyatlari asos qilib olingan bölsada, ba'zi fonetik belgilar muayyan bir guruhga emas, bir neça guruh tillarga xos ekanligi seziladi. Boşqa tasniflar ham u yoki bu darajada kamçiliklarga ega. Tasniflar orasida T.t.ning ham til xususiyatlarini, ham tarixiy taraqqiyotini, ham genetik qarindoşligini atrofliça hisobga olgan hamda T.t.ning barçasini tuliq qamrab olgan tasnif N.A.Baskakov tomonidan taklif etilgan va u kupçilik turkiyşunoslar tomonidan tan olingan.
T.t. oilasi uçun xos bulgan singarmonizm (hoz. özbek adabiy tili bundan mustasno), suz boşida undoşlarning ketma-ket kela olmasligi, özakning deyarli özgarmasligi, gap bölaklarining joylaşiş tartibi kabi xususiyatlar uni boşqa til oilalaridan farklab turadi. T.t.ni bir til oilasiga birlaştiruvçi va b. til oilalaridan farklovçi xususiyatlaridan biri luğat tarkibining bir-biriga juda yaqinligi va grammatik qurilişining öxşaşligidir. Şuning uçun ğam çuvaş va yoqutlardan boşqa hamma turkiy xalklar vakillari öz ona tillarida gaplaşganlarida bir-birini muayyan darajada tuşuna oladi.
T.t. umumiy genetik va tipologik belgilarga ega: fonetikada yukrridagi belgilardan taşqari unli va undoşlar oppozitsiyasi mavjud. Hoz. T.t.da unli va undoş tovuşlar mik,dori bir xil emas. Unlilar mikdori ba'zi T.t.da (tuva, gagauz, çulimtatar tillarida) 20 dan ortiq bölsa, köpçiligida 8 ta (xoz. özbek adabiy tilida 6 ta). Undoş tovuşlar mikdorida esa bunçalik katta farq yöq. Maxsus adabiyotlarda undoşlar mikdori 20 dan kam kursatilmaganidek, 30 dan ortiqham qayd etilmaydi. Ba'zi T.t.da suz boşida jarangsiz undoşlar (k, p, t) işlatilsa, boşqalarida ayni urinda jarangli undoşlar (g, b, d) qöllanadi; söz boşida sonor undoşlar (l, m, n, r) deyarli uçramaydi. Morfologiya sohasida agglyutinatsiya şakl va söz yasalişining asosiy usuli hisoblanadi, grammatik jins kategoriyasi yuq, prefiks va old qöşimçalar mavjud emas (kömakçilar faol qöllanadi), bir turdagi turlaniş va bir turdagi tuslaniş mavjud; sintaksis sohasida gap bölaklari özining muntazam joylaşiş tartibiga ega (aniqlovçi aniqlanmişdan, ega kesimdan oldin joylaşadi), boğlovçilar deyarli yöq (ularning aksariyati arab va fors tillaridan özlaşgan), sifatdoşli, ravişdoşli tuzilmalar keng qöllanadi, ikki ot yoki otlaşgan sözning birikuvidan hosil bölgan va turkiy izofa deb ataluvçi aniklovçili söz birikmalari barça T.t.da uçraydi. Söz yasalişi, asosan, affiksatsiyadan iborat, şuningdek, söz hosil qilişning analitik va b. usullari ham bor.
Eng qad. turkiy yozma yodgorliklar (urxunenisey yozuvida) 7— 11-a.larga mansub bölib, ular, asosan, qabrtoşlar tarzida Şim. Mongoliya, Qirğizistonda, Yenisey daryosining yuqori qismi, Talas vodiysida va b. joylarda topilgan. Brahmi va suğd yo'zuvlarida bitilgan qad. turkiy yodgorliklar ham uçraydi (Şarqiy Turkiston va Örta Osiyo). Keyinçalik uyğur va arab alifbolari asosidagi turkiy yozuv şarqsa (Qaşqar, Örta Osiyo, Oltin Örda hududi, Volgaböyida) va ğarbda (saljuqiylar davlatida, Ozarbayjon, Turkiya va b. hududlarda) rivojlandi. Xitoyda yaşovçi uyğurlar 11-a.dan hoz. gaça arab alifbosi asosidagi yozuvdan foydalanadilar. Qad. yozuv an'analariga ega bölgan turkiy xalkdarning aksariyati (özbek, uyğur, turk, ozarbayjon, turkman, tatar, boşqird kabi) 20-a.ning 20-y.larigaça arab alifbosi asosidagi yozuvga ega bölgan. Turk tili 1929 y.dan lotin alifbosi asosidagi yozuvga ötgan. Sobiq SSSRdagi barça T.t. uçun 20-y. lar örtalarida lotin grafikasi asosida alifbolar işlab çiqildi va ular 1930 y.gaça ixtiyoriymajburiy tarzda ana şu yozuvga ötkazildi; 1938—40 y.larda esa ayni şu tartibda rus grafikasi asosidagi yozuvga ötkazildi. SSSR parçalanib ketgandan keyin 1991 y.da Ozarbayjon va Turkmanistonda, 1993 y.da Özbekistonda lotin yozuviga asoslangan alifbo joriy etiş haqida qaror qabul qilindi va bu qarorlar amalga oşirilmoqda. T.t.ning örganilişi haqida q. Turkiyşunoslik.
Ad.: Baskakov N.A., Vvedeniye v izuçeniye tyurkskix yazikov, 2 izd., M., 1969; Kononov A. N ., Istoriya izuçeniya tyurkskix yazikov v Rossii, L., 1972; Serebrennikov B.A., Gadjiyeva M.Z., Sravnitelnoistoriçeskaya grammatika tyurkskix yazikov, Baku, 1979; Qöç qortoyev I., Isabekov B., Turkiy filologiyaga kiriş, T., 1984.
Abduvahob Madvaliyev, Ishoq Nosirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУРКИЙ ТИЛЛАР — ҳоз. ва қад. туркий халқлар ва элатларнинг тиллари. Асосан, Узбекистан, Туркия, Озарбайжон, Қозоғистон, Қирғизистон, Туркманистон, Россия Федерациям, ХХР, Афғонистон, Эрон, Тожикистонда, шунингдек, Болгария, Руминия, Украина, Германия, Кипр, Македония, Албания, АҚШ, Саудия Арабистони ва б. бир канча мамлакатларда тарқалган. Ўтган аср охиридаги маълумотларга кўра, Т.т.да сўзлашувчиларнинг умумий сони 130 млн. кишидан ортиқ.
Баъзи олимлар Т.т.ни мўғул тиллари ҳамда тунгусманжур тиллари билан бирга қўшиб, олтой тиллари оиласига бирлаштирадилар. Е.Д.Поливанов, Г.Й. Рамстедт каби тилшуносларнинг фикрича, ушбу тиллар оиласи корейс ва япон тилларини қўшиш ҳисобига кенгайиши мумкин. Олтой назариясига кўра, Т.т.нинг тарихи олтой тиллари бир тил бўлиб ташкил топган қад. замондан — олтой давридан бошланади. Олтой боботили (асос тил) дастлаб 2 га — тунгусманжур ва туркмўғул тилларига, сўнгра туркмўғул тили ҳам 2 га — турк ва мўғул тилларига ажралган. Лекин Т.т.нинг олтой тилларига генетик алоқадорлиги ҳақидаги масала ҳамон фараз даражасида крлмоқда.
Т.т. деганда, Сибирдан Болқон ярим оролигача бир чизиқ бўйлаб чўзилган улкан географик ҳудудда тарқалган ўзбек, уйғур, қозоқ, қирғиз, қорақалпоқ, саха (ёқут), тува, хакас, олтой, карагас, шор, туркман, озарбайжон, турк, гагауз, татар, бошқирд, чуваш, қўмиқ, нўғай, қорачойболқор, тофалар, чуваш каби 25 дан ортиқ тил тушунилади. Т.т. ҳоз. тарқалиш географиясига кўра, қуйидаги минтақаларга ажратилади: Ўрта ва Жан. Шарқий Осиё, Жан. ва Ғарбий Сибирь, ВолгаКама ҳавзаси, Шим. Кавказ, Закавказье ва Қора денгиз бўйи. Т.т.нинг генетик, лисоний хусусиятлар жиҳатидан ўзаро муносабати масаласига қизиқиш жуда қад.дан давом этиб келади. Т.т.ни биринчи марта тасниф қилган олим Махмуд Кошғарийдир. Т.т. таснифи билан қизиқиш 19-а. охири ва 20-а.да қайта авж олди ва ҳоз.гача кўплаб таснифлар вужудга келди (рус олимлари И.Н.Березин, В.В.Радлов, Ф.Е.Корш, А.Н.Самойлович, В.А.Богородицкий, Н.А.Баскаков, Б.А.Серебренников, турк олими Р.Р.Арат, фин олимлари Г. Й. Рамстедт ва А.М.О.Рясянен, немис олимлари И.Бенцинг ва К.Г. Менгесларнинг таснифлари). Бу таснифлар методи, олдига қўйган мақсади нуқтаи назаридан хилмахилдир. Шунинг учун бу таснифларнинг бирида бирон бир гуруҳга мансуб деб ҳисобланган тил иккинчисида бошқа бир гуруҳга тушиб қолиши мумкин. Т.т.ни тасниф қилишнинг ўзига хос қийин томонлари бор. Бу қийинчилик, аввало, Т.т.нинг ўзаро фонетик, лексик, грамматик жиҳатдан яқинлигидан келиб чиқади. Иккинчидан, алоҳида олинган ҳар бир туркий халқнинг таркиб топишида турли хил қабилаларнинг иштирок этганлиги ва бир қабила бир пайтнинг ўзида бир неча туркий халқнинг шаклланишида иштирок этганлиги билан изоҳланади. Мас., В.А.Богородицкий ўз таснифида Т.т.нинг географик тарқалиш хусусиятини асос қилиб, уларни 7 гуруҳга ажратади: шим. шарқий (сахаёқут, карагас ва тува тиллари); хакас (минтақадаги хакас аҳолининг шевалари); о л той (олтой ва телеут тиллари, бир қанча лаҳжалар); ғарбий сибирь (сибирь татарларинингбарча лахжалари); волгабўйиуралолди (татар ва бошқирд тиллари); ўрта осиё (узбек, уйғур, қозоқ, қирғиз, қорақалпоқ тиллари); жан.ғарбий (туркман, озарбайжон, қўмиқ, гагауз, турк тиллари ва чуваш тили). Бу таснифда туркий халклар ва тилларнинг тарихий таракане™ ҳисобга олинмаган, караим, нўғай каби тиллар эътибордан четдан қолган. В.В.Радлов томонидан Т.т. қуйидагича тасниф қилинган: шарқий гуруҳ (Олтой, Обь, Енисей туркийлари ва Чулим татарларининг тил ва лақжалари, карагас, хакас, шор ва тува тиллари); ғарбий гуруҳ (Ғарбий Сибирь татарларининг лаҳжалари, қирғиз, қозоқ, бошқирд, татар ва қорақалпоқ тиллари); ўрта осиё гуруҳи (ўзбек ва уйғур тиллари); жан. гуруҳ (туркман, озарбайжон, турк, қримтатар тиллари). Бу таснифга Т.т.нинг фонетик хусусиятлари асос қилиб олинган бўлсада, баъзи фонетик белгилар муайян бир гуруҳга эмас, бир неча гуруҳ тилларга хос эканлиги сезилади. Бошқа таснифлар ҳам у ёки бу даражада камчиликларга эга. Таснифлар орасида Т.т.нинг ҳам тил хусусиятларини, ҳам тарихий тараққиётини, ҳам генетик қариндошлигини атрофлича ҳисобга олган ҳамда Т.т.нинг барчасини тулиқ қамраб олган тасниф Н.А.Баскаков томонидан таклиф этилган ва у купчилик туркийшунослар томонидан тан олинган.
Т.т. оиласи учун хос булган сингармонизм (ҳоз. ўзбек адабий тили бундан мустасно), суз бошида ундошларнинг кетма-кет кела олмаслиги, ўзакнинг деярли ўзгармаслиги, гап бўлакларининг жойлашиш тартиби каби хусусиятлар уни бошқа тил оилаларидан фарклаб туради. Т.т.ни бир тил оиласига бирлаштирувчи ва б. тил оилаларидан фаркловчи хусусиятларидан бири луғат таркибининг бир-бирига жуда яқинлиги ва грамматик қурилишининг ўхшашлигидир. Шунинг учун ғам чуваш ва ёқутлардан бошқа ҳамма туркий халклар вакиллари ўз она тилларида гаплашганларида бир-бирини муайян даражада тушуна олади.
Т.т. умумий генетик ва типологик белгиларга эга: фонетикада юкрридаги белгилардан ташқари унли ва ундошлар оппозицияси мавжуд. Ҳоз. Т.т.да унли ва ундош товушлар мик,дори бир хил эмас. Унлилар микдори баъзи Т.т.да (тува, гагауз, чулимтатар тилларида) 20 дан ортиқ бўлса, кўпчилигида 8 та (хоз. ўзбек адабий тилида 6 та). Ундош товушлар микдорида эса бунчалик катта фарқ йўқ. Махсус адабиётларда ундошлар микдори 20 дан кам курсатилмаганидек, 30 дан ортиқҳам қайд этилмайди. Баъзи Т.т.да суз бошида жарангсиз ундошлар (к, п, т) ишлатилса, бошқаларида айни уринда жарангли ундошлар (г, б, д) қўлланади; сўз бошида сонор ундошлар (л, м, н, р) деярли учрамайди. Морфология соҳасида агглютинация шакл ва сўз ясалишининг асосий усули ҳисобланади, грамматик жинс категорияси йуқ, префикс ва олд қўшимчалар мавжуд эмас (кўмакчилар фаол қўлланади), бир турдаги турланиш ва бир турдаги тусланиш мавжуд; синтаксис соҳасида гап бўлаклари ўзининг мунтазам жойлашиш тартибига эга (аниқловчи аниқланмишдан, эга кесимдан олдин жойлашади), боғловчилар деярли йўқ (уларнинг аксарияти араб ва форс тилларидан ўзлашган), сифатдошли, равишдошли тузилмалар кенг қўлланади, икки от ёки отлашган сўзнинг бирикувидан ҳосил бўлган ва туркий изофа деб аталувчи аникловчили сўз бирикмалари барча Т.т.да учрайди. Сўз ясалиши, асосан, аффиксациядан иборат, шунингдек, сўз ҳосил қилишнинг аналитик ва б. усуллари ҳам бор.
Энг қад. туркий ёзма ёдгорликлар (урхуненисей ёзувида) 7— 11-а.ларга мансуб бўлиб, улар, асосан, қабртошлар тарзида Шим. Монголия, Қирғизистонда, Енисей дарёсининг юқори қисми, Талас водийсида ва б. жойларда топилган. Браҳми ва суғд ё’зувларида битилган қад. туркий ёдгорликлар ҳам учрайди (Шарқий Туркистон ва Ўрта Осиё). Кейинчалик уйғур ва араб алифболари асосидаги туркий ёзув шарқца (Қашқар, Ўрта Осиё, Олтин Ўрда ҳудуди, Волгабўйида) ва ғарбда (салжуқийлар давлатида, Озарбайжон, Туркия ва б. ҳудудларда) ривожланди. Хитойда яшовчи уйғурлар 11-а.дан ҳоз. гача араб алифбоси асосидаги ёзувдан фойдаланадилар. Қад. ёзув анъаналарига эга бўлган туркий халкдарнинг аксарияти (ўзбек, уйғур, турк, озарбайжон, туркман, татар, бошқирд каби) 20-а.нинг 20-й.ларигача араб алифбоси асосидаги ёзувга эга бўлган. Турк тили 1929 й.дан лотин алифбоси асосидаги ёзувга ўтган. Собиқ СССРдаги барча Т.т. учун 20-й. лар ўрталарида лотин графикаси асосида алифболар ишлаб чиқилди ва улар 1930 й.гача ихтиёриймажбурий тарзда ана шу ёзувга ўтказилди; 1938—40 й.ларда эса айни шу тартибда рус графикаси асосидаги ёзувга ўтказилди. СССР парчаланиб кетгандан кейин 1991 й.да Озарбайжон ва Туркманистонда, 1993 й.да Ўзбекистонда лотин ёзувига асосланган алифбо жорий этиш ҳақида қарор қабул қилинди ва бу қарорлар амалга оширилмоқда. Т.т.нинг ўрганилиши ҳақида қ. Туркийшунослик.
Ад.: Баскаков Н.А., Введение в изучение тюркских языков, 2 изд., М., 1969; Кононов А. Н ., История изучения тюркских языков в России, Л., 1972; Серебренников Б.А., Гаджиева М.З., Сравнительноисторическая грамматика тюркских языков, Баку, 1979; Қўч қортоев И., Исабеков Б., Туркий филологияга кириш, Т., 1984.
Абдуваҳоб Мадвалиев, Исҳоқ Носиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.