Turkiya
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 752–764-b. — ziyouz.com
Turkiya (Tiirkiye), Turkiya Respublikasi (Turkiye Cumhuriyeti) — Osiyoning ğarbiy qismi va Yevropaning jan. şarqiy qismida joylaşgan davlat. Hududining 97% Kiçik Osiyo ya.o. (Anadolu)da, 3% Yevropa (Şarqiy Frakiya)da. Şim.dan Qora dengiz, ğarbdan Egey dengizi, jan.dan Örta dengiz bilan öralgan. Egey dengizidagi bir qança orol ham T.ga qaraşli. Mayd. 814578 km2. Aholisi 69,6 mln. kişi (2003). Poytaxti — Anqara ş. Ma'muriy jihatdan 81 el (viloyat)ga, ellar elçalarga bölinadi.
Davlat tuzumi. T. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1982 y.da qabul qilingan (bir neça marta tuzatiş va qöşimçalar kiritilgan). Davlat boşliği — prezident (2000 y.dan Axmet Nejdet Sezer), u Buyuk Millat Majlisi tomonidan yaşirin ovoz beriş yöli bilan 7 y. muddatga saylanadi va yana 1 marta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi oliy parlament — T. Buyuk Millat Majlisi. Oliy ijroiya hokimiyati xukumat bölib, uni Boş vazir (Boş boqon) boşqaradi. Boş vazirni prezident deputatlar orasidan tayinlaydi.
Tabiati. T. tabiati nihoyatda rangbarang va jozibador. Relyefining aksari toğ va yassitoğlik; şim. va jan. sohillarga parallel ravişda yastangan toğ tizmalari orasida keng va oçiq tekislik, qir, köl, plato va daryolar mavjud. Şim.da Qora dengiz sohiliga yondoş ravişda Şim. Anadolu yassitoğlari, jan.da Toros toğlari, Marmar dengizi tomonda Somonli, Ulutoğ, Istranja va Tekirtoğlar, Egey dengizi tomonda Qozaq, Yunt va Oydin toğlari, Örta Anadoluda Qiziltoğ, Raman va Söf toğlari, Şarqiy Anadoluda Ağri toğlari (bu toğda T.ning eng baland nuqtasi bölgan Buyuk Ağri çöqqisi — 5137 m) qad kötargan. T. hududi seysmik jihatdan faol zonada joylaşgan. T. yer ostida xromit, borat, boksit, volfram, simob, surma, mis, toşkömir, neft, marganets, temir va b. bor. Iqlimi subtropik, ğarbiy va jan. sohillari iliq, yoğin köp, içki mintaqada yoz issiq va quruq, qiş sovuq, qor köp yoğadi. Yanv. ning örtaça trasi pasttekisliklarda 5—10° dan içki yassitoğliklarda —15° gaça, şarqdagi toğliklarda —35° gaça sovuq böladi. Iyulning örtaça trasi dengiz sohillarida 22—32°, Jazira platosida 30° (gohr 40° dan ziyod). Yillik yoğin örtaça 1000—3000 mm. Yirik köllari: Van, Tuz, Beyşehir, Eyirdir. Daryolari: Qizil Irmoq, Furot, Saqarya, Araks, Dajla, Yaşil Irmoq, Jeyxan. Tuproği içki yassitoğliklardagi çöllarda asosan böz va oç qönğir tuproqdan, quruq daştlarda kaştan, sohillarda jigar rang tuproq, botiqlar tubi esa şörxok tuproqdan iborat. Tavr va Şarqiy Pontiya toğlarida doim yaşil va igna bargli örmonlar, toğlarning baland qismida all ötloqlari mavjud. Jazira platosi şuvoqboşoqli ötlar ösadigan çala çöldan iborat. Toğlarda yovvoyi qöyeçkilar, tönğiz, böri, çiyaböri, ayiq va b.lar yaşaydi. Sohilga yaqin suvlarda turlituman baliq köp. T.da 12 milliy boğ bor. Yiriklari: OlimposBeydaglari, MunzurVodiysi, KyopryulyuKanon.
Aholisining 90% — turklar. Kurd, arab, uzbek, adigey, ubix, çeçen, osetin, lezgin, grek, arman, laz, gruzin, ozarbayjon, turkman, bolgar, albanlar ham yaşaydi. Aholisining asosiy qismi islom dinining sunniy mazhabiga e'tiqod qiladi. Rasmiy til — turk tili. Şahar Aholisi 69%. Yirik şaharlari: Istanbul, Anqara, Izmir, Köniya, Bursa, Ğoziantep, Diyorbakir, Antaliya, Adana, Edirna.
Tarixi. Hozirgi T. hududida juda kadim zamonlardan boşlab yuksak madaniyatga ega bölgan davlatlar bölgan. Anadolu Xett podşoligi, Lidiya, Midiya, Axomaniylar davlati, makedoniyalik Aleksandr imperiyasi, Salavkiylar davlati, Pont podşoligi, Pergam, Qad. Rim, Vizantiya tarkibida bölgan. Turkiy elatlar bu hududga 11-a.dan köçib kela boşlagan. Öğuzturkman qabilalarining yölboşçilari bölgan Töğrulbek va Çağribek boşçiligida Saljuqiylar davlatita asos solingaç, islom dini tarqala boşlagan. Sulton Alp Arslon 1071 y.da Malazgirt jangida Vizantiya imperatori Roman IV Diogen armiyasini tormor etganidan söng, Saljuqiylar davlati nihoyatda kengaydi. Sulton Malikşoh zamonida (1072—92) saltanat gullabyaşnadi. Bu hukmdorning ölimidan keyin saltanat parçalanib, Suriya saljuqiylari, Iroq va Xuroson saljuqiylari, Kirmon saljuqiylari va Anadolu saljuqiylari kabi kiçikroq davlatlar paydo böldi. Ularning orasida Anadolu saljuqiylari davlati katta rol öynadi. 1243 y.gi Kösatoğ jangi oqibatida möğullar bu davlatga barham berib, ölkani istilo qildilar. 13-a. ning oxirlariga kelib, möğullar zaiflaşgaç, bir qança mustaqil beyliklar (bekliklar) taşkil topdi va mamlakat taraqqiyotga yuz tutdi. 14-a.ning boşlarida Usmon I boşçiligidagi Usmon beyligi köpgina beyliklarni birlaştirib, poytaxti Bursa bölgan markazlaşgan kuçli davlatni — Usmonli turk imperiyasini barpo etişga muvaffaq böldi. Usmoniylar tez orada Yevropaga ötib, Vizantiya imperiyasi hududini egallay boşlaşdi. Anqara jangitsatp mağlubiyatdan söng özini önglab olgan usmonli turklar Sulton Mehmed II Fotih boşçiligida Konstantinopol (hoz. Istanbul) ni egallab (1453 y. 29 may), Vizantiya imperiyasini tugatişdi. Sulton Salim I Ya vuz va Sulaymon I Qonuniy davrida saltanat hududlari yana ham kengaydi Birok, 17-a.dan imperiyaning harbiy va iqtisodiy qudrati astasekin zaiflaşa boşladi. Asr oxirlariga kelib, Yevropa mamlakatlari T.ga qarşi birgalikda uruş harakatlarini boşladilar. 1683 y.da Vena ş. yaqinidagi jangda turk qöşini Polşa, Avstriya va german qöşinlaridan yengildi. 1684 y.da T.ga qarşi Avstriya, Polşa, Venetsiya (1686 y.dan Rossiya) «Muqaddas ittifoq» tuzdilar. Ittifoqçilar T.ga bir neça bor qattiq zarba berdilar. Biroq T. 1711 y.da Prut jangida Pyotr I boşçiligidagi rus qöşinini tormor qildi. Qurşovdagi Pyotr I va'dalar evaziga qutulişga muvaffaq böldi. Asr oxirida imperiya şarqda Ozarbayjon, Doğiston, Jibal, hatto Gilondagi mavqeini yöqotdi, ğarbda Dunay jan. ga çekinişga, şim.da Astraxonga qadar bölgan yerlarni Rossiyaga topşirişga majbur böldi va jahon siyosatidagi mavqeini yöqota boşladi. 18-a. da yanada köproq talofotlar berildi.
1768—74 y.lardagi RossiyaT. uruşidan keyin T. Qora dengiz va Bolqon ya.o.dagi mavqeini boy berdi. 1774 y.gi KuçukQaynarja sulh şartnomasiga muvofiq Qrim xonligi T.dan ajratib olinib, mustaqil deb e'lon kilindi. Biroq 1783 y. Rossiya Qrimni bosib oldi. 1787—91 y.lardagi uruşda T. yana Rossiyadan yengildi, natijada Rossiya çegarasi Dnestr daryosigaça kengaydi. T. Moldova va Valaxiyaning Rossiya homiyligiga ötganligini tan olişga majbur böldi.
Sultan Salim III (17891807 y.larda imperiyani boşqargan) davlat taşkilotlarini zamonaviylaştiriş, eng avvalo, harbiy islohotlar ötkaziş harakatini boşladi. Yangi Nizom («Nizomi jadid») deb nomlangan bu islohotlar natijasida boşqaruv, moliya, savdo, qişloq xöjaligi., ilmfan va b. sohalarda yangiliklar joriy etişga kirişildi. Biroq islohotlarga jaholatparast ulamolar, armiyadagi nufuzini yöqotişdan qörqqan yaniçarlar va b. qarşilik körsatib, 1807 y. 15 mayda kötarilgan isyon natijasida Sulton Salim III ni taxtdan ağdarib taşladilar. Taxtga çiqqan Mustafo IV ning faoliyati «Nizomi jadid» tufayli qölga kiritilgan yutuqlarni yöq qilişga qaratildi. Biroq islohotçilar öz tarafdorini köpaytirişga muvaffaq böldilar va 1808 y. 28 iyulda Sulton Mahmud II ni taxtga ötqazdilar. Mahmud II yaniçarlarni yöq qildi va armiyani qayta taşkil etdi, boşqaruv, moliya, huquq va b. sohalarda ijobiy özgarişlarni amalga oşirdi. Biroq uning islohotlari Usmoniylar imperiyasi inqirozini töxtata olmadi. Gretsiya va Serbiyada qözğolonlar kötarildi. Bu orada RossiyaT. örtasida 1806— 12 y.larda bölib ötgan uruş oqibatida Rossiya sarhadlari Prut daryosigaça kengaydi. 1828—29 y.gi uruşda ham Rossiya ğolib çikdi va T. Gretsiyaga muxtoriyat maqomini berişga majbur böddi. T.ning Yevropa kapitaliga iktisodiy karamligi ortdi. Qaramlikdan qutuliş uçun T. hukmron sinfi 1839 y. yangidan islohot (tanzimat) ötkazib, turk ziyolilarining şakllanişiga imkon yaratdi. 1853—56 y.larda Rossiyaga qarşi olib borilgan Kröm uruşida T. galaba qozondi. Rossiya 1856 y. 30 martda Parij sulh şartnomasini imzolaşga majbur böldi. Uşbu şartnomaga köra, Dunay daryosida kemalar erkin qatnaydigan, Qora dengiz barça mamlakatlar savdo kemalari uçun oçiq, betaraf deb e'lon qilindi, «Usmoniylar imperiyasining butunligi va daxlsizligi» tan olindi.
Bu davrda T.da Yevropa madaniyati, iqtisodiyotiga qiziqiş kuçaydi, banklar oçildi, sanoat rivojlana boşladi. Taraqqiyparvar ziyoli, jurnalist, yozuvçi, ma'mur va b. yetişib çikdi. Sulton Abdulaziz saltanati davri (1861—76) da Tanzimat harakati qiyinçilik bilan bölsada, davom ettirildi. Bu davrda Usmoniylar davlati bironbir xalqaro uruşda katnaşmadi. Biroq imperiyaning Bolqon ya.o.dagi qududlarida isyonlar yuz berdi. Mamlakatning ijtimoiyiqtisodiy ahvolini yaxşilaş, konstitutsiyaviy tuzum örnatiş ğoyasi tarafdori bölgan Yoş usmoniylar harakati kengaydi. Bu davrga kelib kitob, jurnali va gaz.lar çop etila boşlandi. Sulton Abdulhamid II (1876—1908 y.larda boşkargan) taxtga çiqqan yili ilk Asosiy Qonun e'lon qilindi (1876 y. 23 dek.). Sulton hukumatni tanqid ostiga olgan parlamentni 1879 y. fev. da tarqatib yubordi, yoş usmoniylarning köpçiligini ta'qib ostiga oldi. 1877—78 y.lardagi RossiyaT. uruşida T.ning yengilişi bilan Bolqon ya.o.da T. hukmronligi tugatildi. 1881 y. Fransiya Tunisni, 1882 y.da Buyuk Britaniya Misrni bosib oldi. Mamlakatda yoş turklar harakati tobora kuçaydi, ular tomonidan tuzilgan yaşirin «Ittihod va taraqqiy» taşkilotining kuçli ta'siri ostida Sulton 1908 y. 23 iyulda yana konstitutsiyaviy tuzum örnatişini e'lon qilişga majbur böldi. 1914 y.dan butun hokimiyat yoş turklarning yölboşçilari bölgan Mehmet Tal'at poşo (1874— 1921), Ahmad Jamol poşo (1872— 1922) va x.arbiy nozir Anvar poşo (1881 — 1922) qöliga ötdi. 1jahon uruşida Usmoniylar davlati Germaniya tomonida turib uruşdi. 1918 y. 30 okt.da T. Antanta davlatlariga taslim böldi. Antanta davlatlari T.ni işğol qildilar. Turk xalqi orasida milliy ozodlik harakati boşlandi. T.da Ozodlik uruşi (Kurtuliş savaşi) deb atalgan bu umummilliy harakatga Mustafo Kamol poşo (Otaturk) boşçilik qildi. Ozodlik uruşi avj oldi. 1921 y.gi Inönö va Saqariya janglari natijasida Gretsiya qöşinlari ustidan ğalaba qozonildi. 1922 y. 9 sent.da Izmir ozod qilindi. 1922 y. 1 noyab.da T. Buyuk Millat Majlisi (TBMM) sultonlikni bekor qiliş va xalifalikni saltanatdan ajratiş töğrisida qonun qabul qildi. Lozanna sulh şartnomasi (1923 y. 24 iyul) ga muvofiq, T.ning çegaralari belgilandi, T.ning siyosiy, iqtisodiy mustaqilligi e'tirof etildi. 1923 y. 29 okt.da T. respublika deb e'lon etiddi. 1924 y. 3 martda esa xalifalik bekor qilindi. 1924—34 y.larda davlat qurilişi, huquqiy munosabatlar, madaniyat va turmuşga oid qator islohotlar ötkazildi, jumladan, Konstitutsiya qabul qilindi, arab alifbosidan lotin alifbosiga ötildi. Eng avvalo, davlat va din bir-biridan ajratiddi, maktab va ta'limtarbiya işlari davlat ixtiyoriga olindi, şariat sudlari bekor qilinib, yangi sud tizimi şakllantirildi, qonunlar yangidan işlab çiqildi, ayollarga saylov huquqi berildi. Iktisodiyot sohasida ham özgartirişlar amalga oşirildi.
2-jahon uruşi (1939—45) davrida T. Fransiya va Angliya bilan şartnoma tuzib, iqtisodiy yordam olişga muvaffaq böldi. U Sovet Ittifoqining T.ga qarşi hujum qiliş xavfini oldini olib, 1941 y. 25 martda SSSR bilan şartnoma imzoladi. Germaniya bilan ham u Sovet Ittifoqiga hujum qilişidan bir neça kun oldin xuddi şunday şartnoma tuzildi. 1945 y. fevralda T. AQŞ, Angliya va SSSRga qöşilib, Germaniya va Yaponiyaga qarşi uruş e'lon qildi. 1945 y. 5 martda T. SanFransisko konferensiyasiga taklif etildi va BMT ni barpo etgan a'zolar qatoridan joy oldi.
T. 1952 y. NATO ga a'zo böldi. Bu davrda T. Koreya uruşida iştirok etdi. 1954 y.dan keyin iqtisodiy ahvol oğirlaşib, inflyatsiya kuçaydi, talabalar namoyişlari bölib ötdi, tanglik ortdi. Vaziyatdan xavfsiragan harbiylar 1960 y. 27 mayda davlat töntarişi qildi. 1961 y. 9 iyulda demokratik erkinliklarni közda tutgan yangi konstitutsiya qabul qilindi. 1965 y.gi saylov natijasida Sulaymon Demirel hokimiyat tepasiga keldi. 1971 y.dan koalitsion hukumatlar davri boşlandi, hukumatlar ketma-ket almaşinib turdi. Mamlakatda iqtisodiy tanglik, oziq-ovqat, yonilği tanqisligi röy berdi, terror avj oldi. Bu vaziyatda general Kenan Evren boşçiligidagi harbiylar 1980 y. 12 sent.da hokimiyatni egallab, TBMM va hukumatni tarqatib yubordi, qamal holati e'lon qildi, partiya rahbarlarini nazorat ostiga oldi. 1982 y. 7 noyab.dagi referendum natijasida yangi Konstitutsiya qabul qilindi, Kenan Evren prezident böldi. 1983 y. 24 apr.dan siyosiy partiyalar faoliyatiga ruxsat berildi. Öşa davrdan siyosiy faoliyatini boşlagan Turğut Özal Ona vatan partiyasini tuzdi. Bu partiya 1983 y. 24 noyab. dagi saylovda muvaffaqiyat qozonib, hokimiyat tepasiga keldi. Turğut Özal qat'iy islohotlar ötkazib, iqtisodiyotni taraqqiyot yöliga olib çiqdi. Eksport va import erkinlaştirildi, eksportni rağbatlantiruvçi oçiq iqtisodiy siyosat olib borildi. Natijada işlab çiqariş. eksportga yönaltirildi, xususiylaştiriş boşlandi, erkin tijorat mintaqalari barpo qilindi va T. iqtisodiyoti jadal rivojlana boşladi. Turizm misli körilmagan darajada taraqqiy topdi. Turğut Özal 1989 y. 9 noyab.da prezident etib saylandi. 1991 y. Sovet Ittifoqi tugatilgandan söng Kavkaz va Örta Osiyoda taşkil topgan mustaqil davlatlar bilan yaqin va döstona munosabatlar örnatildi. Turğut Özal vafoti (1993)dan söng Sulaymon Demirel prezident etib saylandi. T. ÖzR suverenitetini 1991 y. 16 dek.da tan olgan va 1992 y. 4 martda diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami —29 okt. — Respublika kuni (1923).
Asosiy siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Adolat va rivojlaniş partiyasi, 2001 y. tuzilgan; Ona vatan partiyasi, 1983 y. taşkil etilgan; Jumhuriyat xalq partiyasi, 1923 y. asos solingan; Töğri yöl partiyasi, 1983 y. tuzilgan; Milliyotçi harakat partiyasi, 1983 y. kayta taşkil etilgan; Demokratik söl partiya, 1985 y. asos solingan; Demokratik partiya, 1994 y. tuzilgan; Buyuk Birlik partiyasi, 1993 y. asos solingan; Demokratik Turkiya partiyasi, 1997 y. taşkil etilgan. T. Işçi kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi («TurkIş»), 1952 y. taşkil etilgan; T. Inqilobiy işçilar kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi, 1967 y. «Tur.kIş»dan ba'zi uyuşmalarning ajralişi natijasida tuzilgan; T. Haq işçi kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi («HaqIş»), 1976 y. barpo etilgan.
Xöjaligi. T. — industrialagrar mamlakat. 1980 y. iqtisodiyotda tub burilişni közda tutgan keng qamrovli dastur joriy etila boşlandi. Eksportga möljallangan mahsulotlar işlab çiqaruvçi sanoat korxonalari paydo böla boşladi. Amalga oşirilgan islohotlar natijasida markazdan boşqaruv örniga bozor mexanizmiga ötildi. Soliq masalasida bir qança qulayliklar yaratildi, sarmoya jamğarmalari tez sur'atlar bilan köpaydi, çet el sarmoyasi erkin kelişiga qulay imkoniyat yaratiddi. Çet el sarmoyasi va texnologiyasini jalb etişni tezlaştiriş uçun 1985 y.da «Erkin mintaqalar qonuni» kuçga kirdi. Bunday mintaqalar 1987 y.da atigi 2 ta (Mersin va Antaliya) bölgan bölsa, 2002 y.ga kelib ularning soni 21 ga yetdi. Ana şular natijasida yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 28,7%, qişloq xöjaligi. niki 14,4%, xizmat körsatiş sohasiniki 56,9% böddi.
Sanoati. T. xromit işlab çiqariş. va eksport qilişda dunyoda yetakçi (törtinçi) örinda turadi (40 mln. tonnalik xromit zaxirasi bor). Şuningdek, gaz, neft, toşkömir, temir, marganets, mis va b. rangli metallar qazib olinadi. Sanoat korxonalari asosan mamlakatning ğarbiy va markaziy qismida joylaşgan. Keyingi yillarda mamlakat şarqiy qismini rivojlantiriş uçun çoratadbirlar körildi. T. sanoatida avtomobilsozlik, elektronika, kimyo, töqimaçilik, könçilik mahsulotlari, quriliş materiallari, ösimlik yoği işlab çiqariş. yetakçi örin tutadi. Avtomobil sanoatidagi 15 firma 2001 y. 270685 yengil avtomobil va yuk maşinasi işlab çiqardi. Keyingi davrda T.da elektronika sanoati jadal rivojlandi. Kimyo sanoatida 970 fka faoliyat körsatadi. T. töqimaçilik sanoati mollari eksportida dunyoda 15, tayyor kiyim eksportida esa 7örinda turadi. T.da elektr energiya işlab çiqariş.da an'anaviy ötin, toşkömir, neft, tabiiy gaz, gidro va issiqlik energiyasi singari manbalardan taşqari quyoş va şamol energiyasidan ham foydalaniladi. Yiliga örtaça 125 mlrd. kVtsoat elektr energiya xrsil qilinadi.
Qişloq xöjaligi. T. hududining 16% ni ötloq, 26% ni örmonlar taşkil etadi, 35% da, ya'ni jami hududning 'Ğ3 qismida dehqonçilik qilinadi. T.da ğalla, paxta, tamaki, qand lavlagi, ziğir, kanop va b.lar yetiştiriladi. T. yonğoq (funduk), anjir va örik yetiştirişda dunyoda 1, sabzavot, uzum va tamaki yetiştirişda 4, buğdoy va paxta yetiştirişda esa 7örinda turadi. Beda, kungaboqar, meva ham yetiştiriladi. Sönggi yillarda suğorma dehqonçilikka e'tibor kuçaydi. 2000 y. çorvaçilikda 11 mln. krramol, 28,4 mln. qöyeçki, 250 mln. tovuq bölgan. Baliq ovlanadi.
Transporti. Avtomobil yöllari uz. 63167 km, t.y. uzunligi 10940 km. Mamlakat içkarisida yölovçilarning 95% avtomobil transportida, mamlakat taşqarisiga yölovçilar, asosan, havo yöllari, yuklar esa, asosan, dengiz yöli orqali taşiladi. T. dengiz savdo floti 3157 kemadan iborat bölib, u eksport yuklarning 72%, import yuklarning 95% ni taşiydi. Asosiy portlari: Istanbul, Mersin, Izmir, Trabzon, Iskandarun, Samsun. Ankara, Istanbul, Izmir ş.larida xalqaro aeroportlar bor. Bosfor böğozi ustiga osma köprik qurilgan. T.ning eng muhim neft quvuri tarmoği yiliga 70,9 mln. tonna Iroq neftini Jeyxan dengiz terminaliga yetkazib beradi.
Taşqi savdosi.T. çetga qora va rangli metall rudalari, pölat, gazlama, höl meva, tamaki, çarm buyumlar, kimyoviy mahsulotlar, elektronika va rözğor buyumlar çiqaradi, çetdan neft, maşina va uskuna, sanoat xom aşyosi va tayyor buyumlar oladi. Germaniya, Italiya, AQŞ, Fransiya, Rossiya, Kavkaz va Örta Osiyo mamlakatlari bilan savdo qiladi. T.da turizm rivojlangan. 2002 y. T.ni 13 mln. xorijiy sayyoh ziyorat qildi, turizmdan tuşgan daromad 10 mlrd. AQŞ dollariga yetdi. Pul birligi — turk lirasi.
Tibbiy xizmati. T.da örtaça umr 69 yoşni taşkil etadi. 1989—2002 y.larda kasalxonalardagi örinlar soni 133 mingdan 178315 ga, kasalxonalar soni 1156 taga yetdi. Vraç, hamşira va farmatsevtlar soni yildanyilga köpaymoqda. 1995 y.dan beri ötkazilayotgan islohotlar natijasida oila vraçi modeliga ötiş, T. soğliqni saqlaş xizmatini Yevropa darajasiga olib çiqiş möljallangan.
Maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. T.da bepul majburiy örta ta'lim joriy qilingan. Milliy ta'lim tizimi 3 qism (asosiy ta'lim, yordamçi ta'lim—kurslar va oçiq, ya'ni sirtqi ta'lim)dan iborat. Asosiy ta'lim maktabgaça tarbiya, boşlanğiç, örta va oliy ta'lim muassasalarini öz içiga oladi. Yordamçi ta'lim öquv yurtlaridan taşqarida taşkil etiladigan kurslar faoliyatini qamrab oladi. 2002/03 öquv yili asosiy ta'lim tizimida 52692 ta'limtarbiya muassasasi işladi, jumladan maktabgaça ta'lim muassasalarida 320 ming bola tarbiyalandi, boşlanğiç maktablarda 10,3 mln., örta maktablarda 3 mln. öquvçi, oliy öquv yurtlarida 1,7 mln. talaba ta'lim oldi, Yordamçi, ya'ni keng xalk, ta'limi tizimida 3 mln. kişi maşğul böldi.
Boşlanğiç ta'lim (6—14 yoşdagi bolalar uçun) 8 y. Örta ta'lim kamida 3 y.lik bölib, öquvçilarga umumiy örta ta'lim, kasbhunar va texnika ta'limi berişga möljallangan. Jismoniy yoki ruhiy rivojlanişida nuqsoni bölgan bolalar xususiy tarbiya tizimida öqiydilar. 2002/03 öquv yili bu tizimdagi 325 maktabda 19,4 ming öquvçi ta'lim oldi. 2002/03 öquv yili T. oliy ta'lim tizimidagi 76 unt, yuzlab int, konservatoriya, kasb oliy öquv yurtlarida 1 mln. 894 mingdan ziyod talaba öqidi. Oliy öquv yurtlarida öqiş pulli. Yirik untlari: Istanbul unti (1453), Anqara unti (1946), Örta Şarq texnika unti (1956), Egey unti, Otaturk unti, Qora dengiz texnika unti, Bosfor unti, tibbiy mutaxassislar tayyorlanadigan Hojitepa unti.
Madaniyat vazirligi tizimida 1440 kutubxona va 92 muzey bor. Yirik kutubxonalar: Anqaradagi milliy kutubxona, Ankara va Istanbul untlari kutubxonalari, Anqaradagi TBMM kutubxonasi. Yirik muzeylar: Turk osori atiqa (arxeologiya va etn.) muzeyi (1923), Istanbuddagi Töpqopi saroyi (1927), Etn. muzeyi (1930), Ayo Sofiya ibodatxonasi muzeyi (1934).
T.da ilmiy tadqiqot işlarini muvofiklaştiriş uçun Ilm va Texnologiya oliy jamiyati tuzilgan. 1993 y. Fanlar akademiyasi va Turk Patent inti barpo etildi. Standartlar (1960), Marmar dengizini ilmiy va texnologik tadqiq etiş (1972) i.t. institutlari, kimyo, biol., elektroradiografiya, mikrobiol., veterinariya, geol., tarix, tilşunoslik, iqtisodiyot, falsafa jamiyatlari bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. 2003 y. T.da 3450 gaz., jurnali va b. matbuot naşrlari çop etildi. Eng yirik kundalik gaz.lari: «Hurriyat» (1948 y.dan), «Milliyot» (1950 y.dan), «Saboh» (1985 y.dan), «Jumhuriyat» (1923 y.dan), «Yangi nayel» (1970 y.dan). Eng yirik jurnalilari: haftanomalar — «Ekonomist», «Aktual», «Oto xabar», «Tempo», «Nuqta»; oynomalar — «Söfra», «Kosmopoliten»: «Turkiya», «Kapital», «PC Magazin» va b. Anadolu agentligi (AA) T.ning yetakçi axborot agentligi; 1920 y. taşkil topgan. Bir neça xususiy agentlik ham bor. T. Radio va telekörsatuv jamiyati 1964 y. 1 mayda taşkil etilgan. Radioeşittirişlar 1927 y.dan, telekörsatuvlar 1968 y.dan boşlangan. Mamlakatda 36 milliy, 103 mintaqaviy va 951 mahalliy radiostya, 16 xalqaro, 15 mintaqaviy va 227 mahalliy telemarkaz faoliyat körsatadi.
Adabiyeti. T. oğzaki ijodiga xos bölgan qahramonlik dostonlari, jumladan, «Öğuznoma» turkumida dunyoning yaratilişi va odamning paydo bölişi haqidagi islomgaça bölgan afsonalar bayon etilgan. Tarixiy qahramonlik dostonlaridan «Erganakon», Köröğli (Görögli) turkumi va Dada Qörkut kitobi maşhur. Anadoluda turk tilida yaratilgan dastlabki yozma asarlar tasavvuf mazmunida bölib, 13-a. örtalariga mansub. Saroy adabiyeti vakillari aruz vaznida ijod qilganlar. Öşa davr an'anasiga köra, köpçilik şoirlar öz asarlarini fors tilida yozganlar. Bu davr ijodkorlari orasida Jaloliddin Rumiy, Yunus Emra, Hoji Bektoşi Valiy ijodi ayniqsa ajralib turadi. Turk tilida birinça marta Oşiq Poşo (1271 — 1332) tasavvufona ruxda şe'r va dostonlar bitdi. Uning 12 ming baytlik «Ğaribnoma» dostoni va «Faqirnoma», «Vasfi hol» asarlari bor. 14-a.da Dehxrniy, Qozi Burhoniddin, Nasimiy va Ahmadiy kabi şoirlar ijod qiddi. 15-a.dan turk şe'riyati rivojlana boşladi. Bu taraqqiyot 17-a.gaça davom etdi. Hamdi Çalabiy (1449—1503) turk tilida «Xamsa» yaratdi. Axmad Doiy, Fuzuliy, Xayoliy, Zotiy, Boqiy, Umar Nafiy, Nadim kabi şoirlar yetişib çikdi. 18-a. dan saroy adabiyeti xalqqa yaqinlaşdi. Şoirlarning kupi oddiy xalqqa soddaroq uslubda, ziyolilar uçun jimjimador va murakkab uslubda asarlar bitdilar. Oşiq Poşşozoda, Oşiq Çalabiy, Avliyo Çalabiy, Nayma, Qöçibey va Marjimak Ahmad öz davrining yetuk adiblaridir. 19-a.da Ğarb adabiyeti ta'sirida yangi adabiyot şakllana boşladi, ilk roman, pyesa, tadqiqot işlari paydo böddi. Tanzimatdavri yozuvçilari adabiy tilni xalq tiliga yaqinlaştirdilar. Ibrohim Şinosiy (1826—71), Nomiq Kamol(1840— 88), Şamsiddin Sami (1850—1904), Rejaizoda Mahmud Akram va b. yangi realistik adabiyot asosçilari böldilar. Turk romançiligi asosçisi Xolid Ziyo Uşoqligilning «Moviy va Qora», «Taqiklangan işq» romanlari, Mehmet Raufning «Sentyabr» nomli ilk psixologik romani dunyo yuzini kördi.
1jahon uruşidan söng Yoqub Qadri Qorausmonöğli, Xolida Edip, Raşod Nuri Guntekin va Rafiq Xolid Qaray, T. madhiyasi muallifi Mehmet Akif Ersöy, Najib Fozil Qisakurak singari yozuvçilar şuxrat qozondi. Nozim Hikmat Ran sarbast usulda şe'rlar bitib, yangi oqimga asos soldi. 1940-y. larda Sabohiddin Ali, Said Foyiq Abasiyonik asarlarida jamiyat muammolarining şaxs içki dunyosiga ta'sirini yoritişga harakat qilinganini köriş mumkin. Sabohiddin Alining «Içimizdagi şayton» (1940) va «Möyna pöstinli Madonna» romanlarida madaniy özgarişlarning jamiyat turli toifalariga körsatgan ta'siri psixologik taxlil qilingan. Tariq Buğro, Öqtoy Aqbal, Javod Şokir Qabaoğoçli, Xaldun Taner, Javdat Qudrat va Samim Xöjaköz kabi yozuvçilar ham realistik yöldan bordilar.
2-jahon uruşidan keyin paydo bölgan asarlarning köpida qişloq hayoti muammolari tilga olindi. Bu adabiyotga qişloqdan çiqqan bir guruh yozuvçilarning kirib kelişi bilan izoxlanadi. Yaşar Kamolning «Inja Mamad» romanida qişloq axli tortayotgan maşaqqatlar tasvirlangan bölsa, Aziz Nesin asarlarida kundalik turmuşda uçraydigan illat va nuqsonlar hajv qilindi. 1960-y. larda Yavuz Byulent Bakilar, Usmon Atilla, Ayxan I nal va b. şoirlar adabiyotga kirib keldi. Ular ijodida insonning öz vijdoni, jamiyat oldidagi mas'uliyati kabi mavzular yoritildi. Bu davrda ijod qilgan Suot Darvişning «Fosforli Javriya» romani maşhur böldi. Bu asar asosida kinofilm ham yaratildi. 70-y. larda adabiyotga kirib kelgan Çetik Altan, Pinar Kur, Tomris Uyar, Aila Qutli va b. ijodida psixologik taxlil çuqurlaşganligi körinadi.
1980-y.lardagi jamiyatda siyosatdan begonasiraş kayfiyatlari kuçayişi adabiyotga ham ta'sir ötkazdi. Bu davrda Örxon Pamuq asarlari etibor qozondi. Sönggi yillarda Nadim Gursel, Murodxon Mungan, Parixon Mayden va Elif Şafaq oldingi safda turib ijod qilmoqdalar. Turkyozuvçilaridan Raşod Nuri Guntekinning «Çoliquşi», Yaşar Kamolning «Inja Mamad», Suot Darvişning «Fosforli Javriya» romanlari, Aziz Nesin hikoyalari, Nozim Hikmat şe'rlari, Yavuz Bahodiröğlining «Xorazm öt içida» va «Alvido, Xorazm» tarixiy romanlari, Najib Fozil Qisakurak şe'rlari va b. köplab asarlar özbek tiliga tarjima qilinib, naşr etilgan.
Me'morligi. T. hududida mil. av. va milodning ilk davrlariga taallukli me'moriy yodgorliklar köp (q. Sofiya ibodatxonasi). Yunoniston, Vizantiya, Arab mamlakatlari, Örta Osiyo davlatlarining me'moriy tajribalarini ijodiy özlaştirgan saljuqiylar va usmoniylar imperiyalari me'morlari muhtaşam, gözal binolar kurdilar. 12—19-a.larda imperiyaning turli şaharlarida haşamatli saroy, masjid, Madrasa, maqbara, gumbazli hammom, gözal favvoralar (mas., Istanbuldagi Sulton Ahmad favvorasi) bunyod etilgan. 15—16-a.larda me'mor Xoja Sinon (1490 — 1588) yangi kompozitsiyalar yaratib, hayratga sazovor 400 dan ziyod bino barpo etdi. Istanbuldagi Sulaymoniya mayejidi, Ahmadiya mayejidi, Salimiya mayejidi ular orasida eng maşhurlaridandir. Usmoniylar imperiyasining inqirozi davri me'morligi mahobatliligi bilan ajralib turadi. 20-a.ning 20-y.lari oxiridan şahar qurilişini rejali tarzda olib borişga kirişildi, ayrim şaharlar (Ankara va b. şaharlar) ning boş rejasi tasdiqlandi. 30-y. lardan zamonaviy binolar quriş uçun xorijdan me'morlar jalb qilindi. Keyinçalik xalqaro tajribani milliy an'analar bilan uyğunlaştirişga erişgan milliy kadrlar yetişdi. Mahalliy quriliş mahsulotlari industriyasi rivojlandi. Bu davrda tanikli me'morlardan Sedat Haqqi Eldan yaratgan imoratlarning loyihalari öziga xos me'moriy yeçimi bilan ajralib turadi. Keyingi davrda butun jahonda ommalaşayotgan me'moriy uslublar T.ga ham kirib keldi. Ammo bu yerda uyjoylarni namunaviy loyihalari ommalaşmadi. Katta şaharlarda mahobatli osmonöpar binolar qurişga, me'morlikda turlituman uslub va yönalişlarni joriy etişga kirişildi. Jumladan, Anqaradagi Kamol Otaturk makbarasi (ma'morlari E. Onat, O. Arda), Turkiya tarix jamiyati binosi (me'mori T. Jonsevar), «Stad» mehmonxonasi (me'mori M. Xepgyuler), «Odeon» konsert zali, Xalk, banki, Istanbuldagi «Xilton» meqmonxonasi (me'mori Sedat Haqqi Eldan), Izmirdagi osmonöpar binolar barpo etildi. Bahruz Çiniji, Çingiz Bektoş, Döğon Pekali, Affon Yatman va Şavki Vanli kabi me'morlar maşhurdir.
Tasviriy san'ati. T. hududida Qad. Şarq, Ellin, Rim, Vizantiya san'ati yodgorliklari saklanib qolgan. Tasviriy san'at örta asrlarda miniatyura janrida rivoj topdi. 16-a.da bu san'at gullab yaşnadi. Badiiy töqiş, gilamdözlik, kandakorlik, yoğoç öymakorligi rivojlandi. 17—18-a.larda dastgoh rangtasviri yuzaga keldi. Zamonaviy tasviriy san'at 19-a.dan boşlab şakllandi. 1910-y.larda bir guruh rassomlar — Ibrohim Çalli, Hikmat Önat, Nomiq Ismoil, Avni Lifij, Fayxaman Duran Yevropada ta'lim oldilar hamda impressionizm va simvolizm yönalişida asarlar yaratdilar. 1929 y. rassomlarning «Mustaqillar» nomli jamiyati, 1933 y. «D guruhi» tuzildi. Rangtasvirçilar Zaki Faiq, Izer, Nurullan Berk, Elif Nasi, Kemal Tollu, Abidin Dino va haykaltaroş Zuxtu Muridoğli impressionizm yönalişini tark etgan holda, yangi yönalişni yaratdilar. Yangi usul an'anaviy madaniyatning muhim elementlarini 20-a. Yevropa san'atining ğoyalari bilan uygunlaştirişdan iborat edi. 1936 y. Istanbuldagi «Sanoyi nafisa maktabi» «Nafis san'atlar akademiyasi»ga aylantirildi. T. rassomlik san'atida turli oqim va yönalişlar rivojlangan. 1949—50 y.larda «Yangi guruh» deb nomlangan ijodiy guruh taşkil qilindi. Bu guruh «D guruhi»dan keyin eng mahoratli guruhga aylandi. Bu guruh rassomlari yangi usul va yangi texnik vositalar bilan eksperimentlar ötkazdi. Guruh a'zolari 1955 y.gaça ijtimoiy hayot mavzularida ijod qildilar.
1950-y.larda T. san'atida dastlabki abstrakt rassomlar ijod kila boşladi. Ular qatorida Adnan Koker, Lutfu Gunay, Semey Arel, Sabri Berkel kabi rassomlar bölgan. Murod Morova, Zohid Buyukişlayen, Ismat Döğon kabilar hoz. davrning tanikli rassomlari hisoblanadi. Yangi asarlar 1977 y.dan buyen har yili Istanbulda bölib ötadigan «Yangi tendensiyalar» deb nomlangan San'at festivalida namoyiş etiladi. Monumental haykaltaroşlik, grafika ham rivojlangan. Abstraksionizm yönalişida Quzgun Ajar xalqaro tanlovlarda sovrinlar olişga sazovor böldi. Dastlabki haykaltaroşlik sohasidagi ta'lim çet el rassomlari tomonidan va çet el badiiy ta'lim intlarida amalga oşirilgan. 1937 y.da nemis haykaltaroşi Rudolf Belling T. Davlat Badiiy akademiyasining haykaltaroşlik bölimini boşqargan, köp şogird tayyorlagan. U Istanbuldagi aksariyat mahobatli monumentlar muallifi. Haykaltaroşlik körgazmalarining eng kattasi R. Belling boşçiligida Istanbul Texnika untida ötkazilgan.
20-a.ning 2yarmida R. Bellingning şogirdlaridan Haqqi Atamulu, Yavuz Gorey, Komil Sönad, Ilxan Köman, Husayin Gezer va Turgut Pura abstraksionizm yönalişida asarlar yaratişdi. Farid Özşen, Salim Bugay, Meriç Xizal, Ramzi Savaş, Ayub Öz, Yunus Tönquş kabi haykaltaroşlar ham xalqaro körgazmalarda qatnaşib, T. san'atini dunyoga tanitayotgan ijodkorlardir. Amaliy bezak san'ati sohasida kulolçilik, gilamdözlik, zargarlik, yoğoç öymakorligi, kaştaçilik ğoyat rivojlangan.
Musiqasi. Anadoluda saljuqiylar davridan boşlab hoz. davrga qadar turk musiqasi turli yönalişlarda rivojlangan. Turk an'anaviy musiqasi 2 qatlamga — xalq va professional musiqa turlariga ajratiladi. Xalq musiqasida turkular (barmoq vaznidagi şe'rlarga asoslangan xalq qöşiqlari), şuningdek, turli mavzudagi laparlar keng örin tutadi. Ularning kuylariga asosiy poğonalardan yuqori va pastga siljişlar, ritmikaga — sinkopalar xosdir. Xalq qöşiq kuylari «uzun kuy» va «qisqa kuy» şaklida böladi. Keng diapazonli va erkin ritmga asoslangan uzun kuyli qöşiklar asosan sevgi (bozlaq) va motam (ağit) mavzularida böladi. Aniq ölçovli va qisqa hajmli ohang tuzilmalariga rioya qilingan qöşiqlar asosan öyin, raqs va aytişuv (mone)larda namoyon böladi. Turli (marosim, mehnat, raqs) çolğu kuylar boğlama, kval (nay turlari), surnay, zambir (köşnayga öxşagan), torli kamonça va soz, urma dovul, daf, darbuka kabi çolğularda ijro etiladi. Turk mumtoz musiqasi 15-a.dan Anadoluda ijod eta boşlagan oşiqlar faoliyati bilan bogliq. Ular turk baxşi (özon) an'analarini davom ettirib, turli terma va qöşiklarini soz, boğlama, qöbiz jörligida badiha şaklida ijro etgan. Oğzaki an'anadagi professional musiqasida maqamlar asosiy örin tutadi. Şuningdek, turkum şakliga ega fasl (vokalçolğu asar) janri keng tarqalgan. Sozlardan nay, tambur, ud, qonun keng qöllaniladi. Diniy musiqa janrlaridan ilohiya, şarqiya, mavlaviya kabi aytim şakllari mavjud. Bastakorlardan Marokiy, Ismoildada afandi, Hofiz Pöst, Sulton Salim III (Usmoniylar hukmdori), Kvntemir öğli va b. maşhur.
Köp ovozli kompozitorlik musiqa T.da respublika barpo etilgandan keyin qaror topdi. Köp ovozli musiqaning xalq musiqasiga, milliy ohanglarga asoslanişi borasida köp izlanişlar olib borgan Ahmad Adnan Saygun musiqani jahon miqyosida tanitişda katta xizmat qildi. Kompozitorlik musiqaning keng yoyilişida «Prezident simfonik orkestri»ning roli katta. Bu orkestr AQŞ, Yevropa va Jan. Koreyada konsertlar bergan. Istanbul, Izmir, Antaliya va Çukurova davlat simfonik orkestrlari ham faoliyat yuritadi. Ulardan taşqari Bilkent simfonik orkestri, Borusan Istanbul filarmoniyasi orkestri, Oqbank orkestri singari xususiy jamoalar bor. Xalq musiqasi yölida ijod qilayotgan Narimon Oltintoğ Tufakçi, Ahmad Ğozi Oyxon, Musa Eröğli, Belqis Oqqala xalq örtasida maşhur. 1960-y.lardan rok musiqa yönalişlariga qiziqiş paydo böldi. Hoz. paytda popmusiqasida Ibrohim Tatlisas, Sezan Aqsu, Nilufar, Teoman, jazda Karam Görsev, Ilxan Erşaxin, Nukhet Ruajan kabi san'atkorlar maşhur. Bastakor, musiqaçilar Istanbul (1923), Anqara (1936), Izmir (1951) konservatoriyalarida tayyorlanadi. Ankara operetta teatri (1928), Opera teatri (1950) va Istanbul opera teatri (1960)ning oçilişi musiqa san'ati rivojida muhim ahamiyat kasb etdi. 1948 y.da Istanbulda oçilgan akademik balet maktabi (1950 y.dan Anqarada) milliy kadrlar tayyorlaydi. Davlat opera va balet boş direksiyasi tomonidan 1998 y.dan buyen har yili xalqaro festivallar, Istanbulda xalkaro musika festivallari ötkazib kelinadi.
Teatri. T.da teatr san'ati uzoqtarixga ega. Xalq ijodining an'anaviy şakllari — qöğirçoq va çodirxayol teatri (qoragöz), maydonçalarda namoyiş etiladigan örta öyin tomoşalari professional turk teatrining tamali böldi. Tanzimat davrida garb modelidagi teatr faoliyat boşladi. Bu davrda turk yozuvçilari ham pyesalar yozişga kirişdilar. Ibrohim Şinosiyning «Şoirning uylanişi» nomli komediyasi turk teatri uçun buriliş nuqtasi böldi. 1908 y.dan söng professional va havaskorlik teatrlari taşkil qilina boşladi. Istanbul, Izmir, Bursa, Adana va Ankara şlarida teatr binolari kurildi. 1914 y. Istanbulda «Dorulbadiyai usmoniya» nomli teatr oçildi. U turk teatr san'atining rivojiga katta turtki berdi. 1927 y.dan bu teatrga rahbar bölgan Muhsin Ertuğrul birinçi bolalar teatrini ham tuzdi. 1949 y. barpo etilgan Davlat teatrining Anqara, Istanbul, Izmir va Bursa ş.larida 18 ta doimiy sahnasi mavjud bölib, yiliga 100 ga yaqin asarni sahnalaştiradi. «Kiçik sahna» nomli ilk xususiy teatr 1951 y.da oçilgan. Undan keyin Çiyir sahna, Çöntak teatri, Muammar Qoraça teatri, Istanbul operettasi singari xususiy teatrlar iş boşladi. 1982 y.dan Istanbulda Hodi Çaman Yeditepa öyinçilari, Enis Fosforöğli teatri, Xödri Maydon madaniyat markazi, Anqarada Anqara San'at teatri faoliyat körsatadi.
Kinosi. 1914 y. operator Fuad Uzqinay «Ayastefonosdagi rus obidasinig yiqilişi» nomli ilk hujjatli filmni suratga olgan. 1917 y. Sedad Simavi suratga olgan «Panja» filmi birinçi badiiy film hisoblanadi. 1919 y. Kamol va Şokir Sedanlar «Kamolfilm» kino studiyasini taşkil etdilar, 1922 y.dan şu kinostudiyada rej. lik qila boşlagan Muhsin Ertuğrul «Olovli köylak» (1923), «Anqara poçtasi» (1929), «Istanbul köçalarida» (1931), «Bir millat uyğonmoqda» (1932), «Fojiali yöl» (1933), «Toş parçasi» (1939) filmlarini suratga oldi. 1950 y.dan kino san'ati rivojlana boşladi. 1956 y. «Gilamçi» nomi bilan 1turk rangli filmi yaratildi. 1960 y. 60 kinofilm suratga olindi. Undan keyingi davrda turk kinosi yanada jonlandi. Metin Erksan, Xolid Rafiğ, Ertem Göreç, Lutfi Umar Akad, Atif Yilmaz, Usmon Sedan, Duygu Sayiröğli, Nevzat Pesen va Mamduh Un kabi rej.lar ijtimoiy muammolarni, insonning öz qadrqimmati, şa'ni uçun kuraşi mavzuini yoritdilar. Metin Erksanning qişloq hayoti muammolarini yoritgan «Suvsiz yoz» (1964) filmi Berlin xalqaro kinofestivalida boş sovringa sazovor böldi. 1970—75 y.larda 1383 badiiy film suratga olindi. 1970-y.larda yetişgan Yilmaz Gyuney, Surayyo Duru, Zaki Öktan, Şarif Gyoren va b. rej.lar davrning siyosiy, ijtimoiy va madaniy muammolarini aks ettirgan kinofilmlar yaratdilar. Y. Gyuneyning «Ota» (1972), «Betoqatlik» (1975) filmlari e'tibor qozondi. Turkon Şöray kabi taniqli artistlar xalkaro mukofotlar sohibi böldilar. Rej. Y. Gyuneyning «Poda» filmi (1978) Lokarnodagi, rej. O. Kovurning «Yusuf va Kenan» filmi (1980) Milandagi, rej.lar Ş. Gyoren va Y. Gyuneyning «Yöl» filmi (1981) Kanndagi kinofestivallarda boş sovringa ega böldi. 20-a.ning 90-y.lari turk kinosining sifat jihatidan eng muvaffaqiyatli davri hisoblanadi. Bu davrda kino san'atidan ta'lim beruvçi oliy öquv yurtlarining köpayişi, mohir rej. va kinoartistlarining yetişib çiqişi, kinotelekörsatuv raqobatining jadallaşuvi va xalkaro maydonda erişilgan muvaffaqiyatlar T. kinosini rivojlantirgan omillar böldi. T.da 650 kinoteatr mavjud (2003). Anqara, Istanbul, Izmirda xalqaro kinofestivallar, xalqaro Uzoq Şarq filmlari, Yevropa filmlari, Adanada Oltin kösak madaniyat va san'at festivallari, şuningdek, 1998 y.dan buyen har yili Anqarada «Uçar supurgi» ayollar filmlari festivali ham ötkazib kelinadi. «Uçar supurgi» festivalida ayol rej., artist, kinoçilar ijodiy uçraşuvlar ötkazişadi.
Özbekiston — T. munosabatlari. T. Özbekiston Respublikasining mustaqilligini tan olib, ikki davlat örtasida diplomatiya munosabatlari örnatilgaç, 1992 y apr.da Turkiyaning Toşkentdagi elçixonasi, 1993 y. yanv.da esa ÖzR ning Anqaradagi elçixonasi öz faoliyatini boşladi. Istanbulda ÖzR ning Boş konsulxonasi oçildi.
ÖzR Prezidenti I. A. Karimov 1991 y. dek., 1994 y. iyun va 1997 y. noyab. da rasmiy taşrif bilan T.da böldi. 1998 y. okt.da T. Respublikasining 75 y.ligiga bağişlangan tantanalarda iştirok etdi. Öz navbatida, T. Prezidentlari T. Özal, S. Demirel va b. davlat arboblari bir neça bor rasmiy taşrif bilan Özbekistonda böddilar. Ana şu taşrif va mulokrtlar natijasida ikki davlat örtasidagi munosabatlarning şartnomaviyhuqukiy asoslari yaratildi. Jumladan, Özbekiston bilan T. örtasida «Abadiy döstlik va hamkorlik töğrisida»gi şartnoma hamda siyosiy, savdoiktisodiy, ilmiy-texnikaviy, harbiy va harbiytexnikaviy aloqalar, terrorizm va narkotik moddalar savdosiga qarşi kuraş, huquqiy yordam, soğliqni saklaş, transport, sayyoxlik, madaniyat va b. sohalarda 78 hujjat imzolandi.
Özbekiston Prezidenti I. A. Karimovning 2000 y. sent.da T. Prezidenti A. Sezer bilan BMT ning «Ming yillik» sammiti doirasidagi uçraşuvi ikki tomonlama aloqalarda muhim ahamiyat kasb etdi. 2003 y.da T. Boş vaziri Rajab Tayyip Erdöğon Özbekistonga keldi. Taşrif davomida yana bir qança hujjat imzolandi. Jumladan, xalqaro terrorizmga qarşi kuraş sohasida hamkorlik va diplomatik pasport egalari uçun vizalarni bekor qiliş haqida hukumatlararo bitim tuzildi. Özaro aloqalar xalqaro taşkilotlar doirasida ikki davlatning parlamentlari va vazirliklari örtasida ham davom etdi. Savdoiqtisodiy hamkorlik sarmoyalarni özaro rağbatlantiriş va himoyalaş, ikki tomonlama soliq solişga yöl qöymaslik töğrisidagi bitimlar bilan muvofikdaştirildi. Ikki tomon örtasida bojxona tölovlariga nisbatan eng köp kulaylik beriş tartibi kuçga kirişi tufayli 2002 y. Özbekiston bilan T. örtasidagi tovar aylanmasi 1,7% ösib, 190,48 mln. AQŞ dollarini taşkil qilgan bölsa, 2003 y.da 2002 y.ga nisbatan 41,3% oşdi, umuman Özbekistonning taşki savdo tovar aylanmasida T.ning uluşi 4% ni taşkil etadi. T. Özbekistondan rangli metall va undan tayyorlangan buyumlar, ip gazlama, trikotaj mato, paxta tolasi, oziq-ovqat (meva va yonğoq) oladi va Özbekistonga mexanik uskunalar, yer osti transport vositalari, optik jihoz va uskunalar, mebel, elektr asboblar, plastmassa buyumlari, kimyoviy mahsulot, gilam va b. yuboradi. Ayni paytda umumiy kiymati salkam 1 mlrd. AQŞ dollariga teng bölgan (bu mablağning yarmini T. Eksimbanki bergan) 16 loyihani birgalikda amalga oşirişga kirişildi. Çunonçi jun yigiriş, mayin jun matolar va şu kabilarni işlab çiqariş.ga ixtisoslaşgan «KosonsoyTekmen» qöşma korxonasini barpo etiş (loyiha qiymati 76 mln. AQŞ dollari), Xorazm viloyatida trolleybus liniyasini quriş (loyiha qiymati 7,7 mln. AQŞ dollari), şakar zdini quriş (loyiha qiymati 82,2 mln. AKTJJ dollari) kabi loyiqalar şular jumlasiga kiradi. Özbekistondagi bir qança mehmonxonalarni qayta quriş va ta'mirlaşda T.ning «AySel», «Ulus inşaat», «Öqan xolding», «Emesam» firmalari iştirok etdi. Özbekiston Respublikasida T. sarmoyasi iştirokidagi 351 qöşma korxona bor, ulardan 71 tasi 100% turk sarmoyasi bilan taşkil etilgan korxonadir. Qöşma korxonalar orasida «SamKoçavto» (avtobus va örta hajmdagi yuk maşinalari işlab çiqariş.), «Papfen» (paxta tolasidan ip yigiriş), «Koxis» (savdovositaçilik faoliyati, «MetroMarket» supermarketa), «ŞarqMir LTD» (çakana savdo), «Mejik Plast» (plastik oyna romlari işlab çiqariş.), yakka tartibdagi korxonalar orasida esa «Beta Algoritm» (çoy qadoklaş), «Dilek Interprayzis», «Aylin gida sanai va anonim şirkati» (ikkovi qandolatçilik mahsulotlari işlab çiqariş.) eng yiriklari hisoblanadi. Hamkorlikda taşkil etilgan korxonalarning 70% ga yaqini respublika içki bozorida savdovositaçilik faoliyatini olib boradi, xalq iste'mol mollari i. ç. hamda texnik maqsadga möljallangan mahsulotlarni Özbekistonga kiritiş va sotiş bilan şuğullanadi. 25% dan ziyod korxonalar esa töqimaçilik va könçilik, oziq-ovqat sanoati, quriliş mollari va b. soxalarda işlab çiqariş. faoliyatini amalga oşiradi. Korxonalarning qolgan qismi xizmat körsatiş bilan şuğullanadi. T.da özbek sarmoyasi iştirokida 2 korxona faoliyat körsatadi.
Qişloq va suv xöjaligi sohasidagi hamkorlik ham samaralidir. Çunonçi, xorijlik hamkorlar bilan birgalikda Orol dengizining qurigan Femida örmonçilikni taşkil etiş va kengaytiriş böyiça amalga oşirilayotgan loyihada turk tomoni ham özining iştirok etişini bildirdi. Mazkur loyihani amalga oşirişga hissa qöşiş uçun T. 2 dona MB Trac 1100 Mersedes traktori va b. texnik jihozlar ajratdi. Madaniygumanitar sohadagi hamkorlik Özbekiston va T. örtasida madaniyat, ta'lim, soğliqni saklaş, sport va turizm sohalaridagi hamkorlik töğrisidagi bitim (1991 y. 19 dek.), madaniy aloqalar töğrisida hamkorlik bitimi (1993 y. 22 iyul), ilmiy-texnikaviy hamkorlik töğrisida bitim (1995 y. 9 iyul) asosida rivojlanib bormoqda.
1993 y. T.da Özbekiston madaniyat kunlari ötkaziddi va unda respublikamizning 60 nafar madaniyat va san'at vakillari iştirok etdi. 1994 i. okt. da 48 kişidan iborat turkiyalik san'atkorlar guruxi «Turk dunyosi madaniyati va şodligi kunlari» doirasida Özbekistonga taşrif buyurib, Toşkent va Samarkand ş.larida konsertlar berdi. Özbekiston davlat konservatoriyasi bilan Anqaradagi Bilkent unti örtasida malaka oşiriş, tajriba va mutaxassislar almaşiş, qöşma konsertlar taşkil etiş borasida özaro hamkorlik örnatilgan. Samarqandda ötkazilayottan «Şarq taronalari» xalqaro musiqa festivalida turkiyalik san'at ustalari ham muntazam qatnaşib kelmoqdalar. Özbekistonda «Uzbekistan— Turkiya» döstlik jamiyati bu sohadagi işlarga samarali hissa qöşmoqda.
Fan va texnika sohasida Özbekiston Fan va texnologiyalar markazi bilan T.ning fan va texnik tadqiqotlar kengaşi örtasidagi ikki tomonlama aloqalar muvaffaqiyatli rivojlanmoqda. Keyingi yillarda özbekistonlik olimlar yadro fizikasi, biol., ekologiya, qişloq xöjaligi. kabi sohalarda T. ilmiy markazlari tomonidan ötkaziladigan konferensiya va simpoziumlarda muntazam iştirok etib kelişmoqda.
Boboxon Muhammad Şarif.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУРКИЯ (Tiirkiye), Туркия Республикаси (Turkiye Cumhuriyeti) — Осиёнинг ғарбий қисми ва Европанинг жан. шарқий қисмида жойлашган давлат. Ҳудудининг 97% Кичик Осиё я.о. (Анадолу)да, 3% Европа (Шарқий Фракия)да. Шим.дан Қора денгиз, ғарбдан Эгей денгизи, жан.дан Ўрта денгиз билан ўралган. Эгей денгизидаги бир қанча орол ҳам Т.га қарашли. Майд. 814578 км2. Аҳолиси 69,6 млн. киши (2003). Пойтахти — Анқара ш. Маъмурий жиҳатдан 81 эл (вилоят)га, эллар элчаларга бўлинади.
Давлат тузуми. Т. — республика. Амалдаги конституцияси 1982 й.да қабул қилинган (бир неча марта тузатиш ва қўшимчалар киритилган). Давлат бошлиғи — президент (2000 й.дан Ахмет Неждет Сезер), у Буюк Миллат Мажлиси томонидан яширин овоз бериш йўли билан 7 й. муддатга сайланади ва яна 1 марта сайланиши мумкин. Қонун чиқарувчи олий парламент — Т. Буюк Миллат Мажлиси. Олий ижроия ҳокимияти хукумат бўлиб, уни Бош вазир (Бош боқон) бошқаради. Бош вазирни президент депутатлар орасидан тайинлайди.
Табиати. Т. табиати ниҳоятда рангбаранг ва жозибадор. Рельефининг аксари тоғ ва ясситоғлик; шим. ва жан. соҳилларга параллел равишда ястанган тоғ тизмалари орасида кенг ва очиқ текислик, қир, кўл, плато ва дарёлар мавжуд. Шим.да Қора денгиз соҳилига ёндош равишда Шим. Анадолу ясситоғлари, жан.да Торос тоғлари, Мармар денгизи томонда Сомонли, Улутоғ, Истранжа ва Текиртоғлар, Эгей денгизи томонда Қозақ, Юнт ва Ойдин тоғлари, Ўрта Анадолуда Қизилтоғ, Раман ва Сўф тоғлари, Шарқий Анадолуда Ағри тоғлари (бу тоғда Т.нинг энг баланд нуқтаси бўлган Буюк Ағри чўққиси — 5137 м) қад кўтарган. Т. ҳудуди сейсмик жиҳатдан фаол зонада жойлашган. Т. ер остида хромит, борат, боксит, вольфрам, симоб, сурма, мис, тошкўмир, нефть, марганец, темир ва б. бор. Иқлими субтропик, ғарбий ва жан. соҳиллари илиқ, ёғин кўп, ички минтақада ёз иссиқ ва қуруқ, қиш совуқ, қор кўп ёғади. Янв. нинг ўртача траси пасттекисликларда 5—10° дан ички ясситоғликларда —15° гача, шарқдаги тоғликларда —35° гача совуқ бўлади. Июлнинг ўртача траси денгиз соҳилларида 22—32°, Жазира платосида 30° (гоҳр 40° дан зиёд). Йиллик ёғин ўртача 1000—3000 мм. Йирик кўллари: Ван, Туз, Бейшеҳир, Эйирдир. Дарёлари: Қизил Ирмоқ, Фурот, Сақаря, Аракс, Дажла, Яшил Ирмоқ, Жейхан. Тупроғи ички ясситоғликлардаги чўлларда асосан бўз ва оч қўнғир тупроқдан, қуруқ даштларда каштан, соҳилларда жигар ранг тупроқ, ботиқлар туби эса шўрхок тупроқдан иборат. Тавр ва Шарқий Понтия тоғларида доим яшил ва игна баргли ўрмонлар, тоғларнинг баланд қисмида альл ўтлоқлари мавжуд. Жазира платоси шувоқбошоқли ўтлар ўсадиган чала чўлдан иборат. Тоғларда ёввойи қўйэчкилар, тўнғиз, бўри, чиябўри, айиқ ва б.лар яшайди. Соҳилга яқин сувларда турлитуман балиқ кўп. Т.да 12 миллий боғ бор. Йириклари: ОлимпосБейдаглари, МунзурВодийси, КёпрюлюКаньон.
Аҳолисининг 90% — турклар. Курд, араб, узбек, адигей, убих, чечен, осетин, лезгин, грек, арман, лаз, грузин, озарбайжон, туркман, болгар, албанлар ҳам яшайди. Аҳолисининг асосий қисми ислом динининг сунний мазҳабига эътиқод қилади. Расмий тил — турк тили. Шаҳар Аҳолиси 69%. Йирик шаҳарлари: Истанбул, Анқара, Измир, Кўния, Бурса, Ғозиантеп, Диёрбакир, Анталия, Адана, Эдирна.
Тарихи. Ҳозирги Т. ҳудудида жуда кадим замонлардан бошлаб юксак маданиятга эга бўлган давлатлар бўлган. Анадолу Хетт подшолиги, Лидия, Мидия, Ахоманийлар давлати, македониялик Александр империяси, Салавкийлар давлати, Понт подшолиги, Пергам, Қад. Рим, Византия таркибида бўлган. Туркий элатлар бу ҳудудга 11-а.дан кўчиб кела бошлаган. Ўғузтуркман қабилаларининг йўлбошчилари бўлган Тўғрулбек ва Чағрибек бошчилигида Салжуқийлар давлатита асос солингач, ислом дини тарқала бошлаган. Султон Алп Арслон 1071 й.да Малазгирт жангида Византия императори Роман IV Диоген армиясини тормор этганидан сўнг, Салжуқийлар давлати ниҳоятда кенгайди. Султон Маликшоҳ замонида (1072—92) салтанат гуллабяшнади. Бу ҳукмдорнинг ўлимидан кейин салтанат парчаланиб, Сурия салжуқийлари, Ироқ ва Хуросон салжуқийлари, Кирмон салжуқийлари ва Анадолу салжуқийлари каби кичикроқ давлатлар пайдо бўлди. Уларнинг орасида Анадолу салжуқийлари давлати катта роль ўйнади. 1243 й.ги Кўсатоғ жанги оқибатида мўғуллар бу давлатга барҳам бериб, ўлкани истило қилдилар. 13-а. нинг охирларига келиб, мўғуллар заифлашгач, бир қанча мустақил бейликлар (бекликлар) ташкил топди ва мамлакат тараққиётга юз тутди. 14-а.нинг бошларида Усмон I бошчилигидаги Усмон бейлиги кўпгина бейликларни бирлаштириб, пойтахти Бурса бўлган марказлашган кучли давлатни — Усмонли турк империясини барпо этишга муваффақ бўлди. Усмонийлар тез орада Европага ўтиб, Византия империяси ҳудудини эгаллай бошлашди. Анқара жангицатп мағлубиятдан сўнг ўзини ўнглаб олган усмонли турклар Султон Меҳмед II Фотиҳ бошчилигида Константинополь (ҳоз. Истанбул) ни эгаллаб (1453 й. 29 май), Византия империясини тугатишди. Султон Салим I Я вуз ва Сулаймон I Қонуний даврида салтанат ҳудудлари яна ҳам кенгайди Бирок, 17-а.дан империянинг ҳарбий ва иқтисодий қудрати астасекин заифлаша бошлади. Аср охирларига келиб, Европа мамлакатлари Т.га қарши биргаликда уруш ҳаракатларини бошладилар. 1683 й.да Вена ш. яқинидаги жангда турк қўшини Польша, Австрия ва герман қўшинларидан енгилди. 1684 й.да Т.га қарши Австрия, Польша, Венеция (1686 й.дан Россия) «Муқаддас иттифоқ» туздилар. Иттифоқчилар Т.га бир неча бор қаттиқ зарба бердилар. Бироқ Т. 1711 й.да Прут жангида Пётр I бошчилигидаги рус қўшинини тормор қилди. Қуршовдаги Пётр I ваъдалар эвазига қутулишга муваффақ бўлди. Аср охирида империя шарқда Озарбайжон, Доғистон, Жибал, ҳатто Гилондаги мавқеини йўқотди, ғарбда Дунай жан. га чекинишга, шим.да Астрахонга қадар бўлган ерларни Россияга топширишга мажбур бўлди ва жаҳон сиёсатидаги мавқеини йўқота бошлади. 18-а. да янада кўпроқ талофотлар берилди.
1768—74 й.лардаги РоссияТ. урушидан кейин Т. Қора денгиз ва Болқон я.о.даги мавқеини бой берди. 1774 й.ги КучукҚайнаржа сулҳ шартномасига мувофиқ Қрим хонлиги Т.дан ажратиб олиниб, мустақил деб эълон килинди. Бироқ 1783 й. Россия Қримни босиб олди. 1787—91 й.лардаги урушда Т. яна Россиядан енгилди, натижада Россия чегараси Днестр дарёсигача кенгайди. Т. Молдова ва Валахиянинг Россия ҳомийлигига ўтганлигини тан олишга мажбур бўлди.
Султан Салим III (17891807 й.ларда империяни бошқарган) давлат ташкилотларини замонавийлаштириш, энг аввало, ҳарбий ислоҳотлар ўтказиш ҳаракатини бошлади. Янги Низом («Низоми жадид») деб номланган бу ислоҳотлар натижасида бошқарув, молия, савдо, қишлоқ хўжалиги., илмфан ва б. соҳаларда янгиликлар жорий этишга киришилди. Бироқ ислоҳотларга жаҳолатпараст уламолар, армиядаги нуфузини йўқотишдан қўрққан яничарлар ва б. қаршилик кўрсатиб, 1807 й. 15 майда кўтарилган исён натижасида Султон Салим III ни тахтдан ағдариб ташладилар. Тахтга чиққан Мустафо IV нинг фаолияти «Низоми жадид» туфайли қўлга киритилган ютуқларни йўқ қилишга қаратилди. Бироқ ислоҳотчилар ўз тарафдорини кўпайтиришга муваффақ бўлдилар ва 1808 й. 28 июлда Султон Маҳмуд II ни тахтга ўтқаздилар. Маҳмуд II яничарларни йўқ қилди ва армияни қайта ташкил этди, бошқарув, молия, ҳуқуқ ва б. соҳаларда ижобий ўзгаришларни амалга оширди. Бироқ унинг ислоҳотлари Усмонийлар империяси инқирозини тўхтата олмади. Греция ва Сербияда қўзғолонлар кўтарилди. Бу орада РоссияТ. ўртасида 1806— 12 й.ларда бўлиб ўтган уруш оқибатида Россия сарҳадлари Прут дарёсигача кенгайди. 1828—29 й.ги урушда ҳам Россия ғолиб чикди ва Т. Грецияга мухторият мақомини беришга мажбур бўдди. Т.нинг Европа капиталига иктисодий карамлиги ортди. Қарамликдан қутулиш учун Т. ҳукмрон синфи 1839 й. янгидан ислоҳот (танзимат) ўтказиб, турк зиёлиларининг шаклланишига имкон яратди. 1853—56 й.ларда Россияга қарши олиб борилган Крўм урушида Т. галаба қозонди. Россия 1856 й. 30 мартда Париж сулҳ шартномасини имзолашга мажбур бўлди. Ушбу шартномага кўра, Дунай дарёсида кемалар эркин қатнайдиган, Қора денгиз барча мамлакатлар савдо кемалари учун очиқ, бетараф деб эълон қилинди, «Усмонийлар империясининг бутунлиги ва дахлсизлиги» тан олинди.
Бу даврда Т.да Европа маданияти, иқтисодиётига қизиқиш кучайди, банклар очилди, саноат ривожлана бошлади. Тараққийпарвар зиёли, журналист, ёзувчи, маъмур ва б. етишиб чикди. Султон Абдулазиз салтанати даври (1861—76) да Танзимат ҳаракати қийинчилик билан бўлсада, давом эттирилди. Бу даврда Усмонийлар давлати биронбир халқаро урушда катнашмади. Бироқ империянинг Болқон я.о.даги қудудларида исёнлар юз берди. Мамлакатнинг ижтимоийиқтисодий аҳволини яхшилаш, конституциявий тузум ўрнатиш ғояси тарафдори бўлган Ёш усмонийлар ҳаракати кенгайди. Бу даврга келиб китоб, журнали ва газ.лар чоп этила бошланди. Султон Абдулҳамид II (1876—1908 й.ларда бошкарган) тахтга чиққан йили илк Асосий Қонун эълон қилинди (1876 й. 23 дек.). Султон ҳукуматни танқид остига олган парламентни 1879 й. фев. да тарқатиб юборди, ёш усмонийларнинг кўпчилигини таъқиб остига олди. 1877—78 й.лардаги РоссияТ. урушида Т.нинг енгилиши билан Болқон я.о.да Т. ҳукмронлиги тугатилди. 1881 й. Франция Тунисни, 1882 й.да Буюк Британия Мисрни босиб олди. Мамлакатда ёш турклар ҳаракати тобора кучайди, улар томонидан тузилган яширин «Иттиҳод ва тараққий» ташкилотининг кучли таъсири остида Султон 1908 й. 23 июлда яна конституциявий тузум ўрнатишини эълон қилишга мажбур бўлди. 1914 й.дан бутун ҳокимият ёш туркларнинг йўлбошчилари бўлган Меҳмет Талъат пошо (1874— 1921), Аҳмад Жамол пошо (1872— 1922) ва х.арбий нозир Анвар пошо (1881 — 1922) қўлига ўтди. 1жаҳон урушида Усмонийлар давлати Германия томонида туриб урушди. 1918 й. 30 окт.да Т. Антанта давлатларига таслим бўлди. Антанта давлатлари Т.ни ишғол қилдилар. Турк халқи орасида миллий озодлик ҳаракати бошланди. Т.да Озодлик уруши (Куртулиш саваши) деб аталган бу умуммиллий ҳаракатга Мустафо Камол пошо (Отатурк) бошчилик қилди. Озодлик уруши авж олди. 1921 й.ги Инўнў ва Сақария жанглари натижасида Греция қўшинлари устидан ғалаба қозонилди. 1922 й. 9 сент.да Измир озод қилинди. 1922 й. 1 нояб.да Т. Буюк Миллат Мажлиси (ТБММ) султонликни бекор қилиш ва халифаликни салтанатдан ажратиш тўғрисида қонун қабул қилди. Лозанна сулҳ шартномаси (1923 й. 24 июль) га мувофиқ, Т.нинг чегаралари белгиланди, Т.нинг сиёсий, иқтисодий мустақиллиги эътироф этилди. 1923 й. 29 окт.да Т. республика деб эълон этидди. 1924 й. 3 мартда эса халифалик бекор қилинди. 1924—34 й.ларда давлат қурилиши, ҳуқуқий муносабатлар, маданият ва турмушга оид қатор ислоҳотлар ўтказилди, жумладан, Конституция қабул қилинди, араб алифбосидан лотин алифбосига ўтилди. Энг аввало, давлат ва дин бир-биридан ажратидди, мактаб ва таълимтарбия ишлари давлат ихтиёрига олинди, шариат судлари бекор қилиниб, янги суд тизими шакллантирилди, қонунлар янгидан ишлаб чиқилди, аёлларга сайлов ҳуқуқи берилди. Иктисодиёт соҳасида ҳам ўзгартиришлар амалга оширилди.
2-жаҳон уруши (1939—45) даврида Т. Франция ва Англия билан шартнома тузиб, иқтисодий ёрдам олишга муваффақ бўлди. У Совет Иттифоқининг Т.га қарши ҳужум қилиш хавфини олдини олиб, 1941 й. 25 мартда СССР билан шартнома имзолади. Германия билан ҳам у Совет Иттифоқига ҳужум қилишидан бир неча кун олдин худди шундай шартнома тузилди. 1945 й. февралда Т. АҚШ, Англия ва СССРга қўшилиб, Германия ва Японияга қарши уруш эълон қилди. 1945 й. 5 мартда Т. СанФранциско конференциясига таклиф этилди ва БМТ ни барпо этган аъзолар қаторидан жой олди.
Т. 1952 й. НАТО га аъзо бўлди. Бу даврда Т. Корея урушида иштирок этди. 1954 й.дан кейин иқтисодий аҳвол оғирлашиб, инфляция кучайди, талабалар намойишлари бўлиб ўтди, танглик ортди. Вазиятдан хавфсираган ҳарбийлар 1960 й. 27 майда давлат тўнтариши қилди. 1961 й. 9 июлда демократик эркинликларни кўзда тутган янги конституция қабул қилинди. 1965 й.ги сайлов натижасида Сулаймон Демирел ҳокимият тепасига келди. 1971 й.дан коалицион ҳукуматлар даври бошланди, ҳукуматлар кетма-кет алмашиниб турди. Мамлакатда иқтисодий танглик, озиқ-овқат, ёнилғи танқислиги рўй берди, террор авж олди. Бу вазиятда генерал Кенан Эврен бошчилигидаги ҳарбийлар 1980 й. 12 сент.да ҳокимиятни эгаллаб, ТБММ ва ҳукуматни тарқатиб юборди, қамал ҳолати эълон қилди, партия раҳбарларини назорат остига олди. 1982 й. 7 нояб.даги референдум натижасида янги Конституция қабул қилинди, Кенан Эврен президент бўлди. 1983 й. 24 апр.дан сиёсий партиялар фаолиятига рухсат берилди. Ўша даврдан сиёсий фаолиятини бошлаган Турғут Ўзал Она ватан партиясини тузди. Бу партия 1983 й. 24 нояб. даги сайловда муваффақият қозониб, ҳокимият тепасига келди. Турғут Ўзал қатъий ислоҳотлар ўтказиб, иқтисодиётни тараққиёт йўлига олиб чиқди. Экспорт ва импорт эркинлаштирилди, экспортни рағбатлантирувчи очиқ иқтисодий сиёсат олиб борилди. Натижада ишлаб чиқариш. экспортга йўналтирилди, хусусийлаштириш бошланди, эркин тижорат минтақалари барпо қилинди ва Т. иқтисодиёти жадал ривожлана бошлади. Туризм мисли кўрилмаган даражада тараққий топди. Турғут Ўзал 1989 й. 9 нояб.да президент этиб сайланди. 1991 й. Совет Иттифоқи тугатилгандан сўнг Кавказ ва Ўрта Осиёда ташкил топган мустақил давлатлар билан яқин ва дўстона муносабатлар ўрнатилди. Турғут Ўзал вафоти (1993)дан сўнг Сулаймон Демирел президент этиб сайланди. Т. ЎзР суверенитетини 1991 й. 16 дек.да тан олган ва 1992 й. 4 мартда дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами —29 окт. — Республика куни (1923).
Асосий сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Адолат ва ривожланиш партияси, 2001 й. тузилган; Она ватан партияси, 1983 й. ташкил этилган; Жумҳурият халқ партияси, 1923 й. асос солинган; Тўғри йўл партияси, 1983 й. тузилган; Миллиётчи ҳаракат партияси, 1983 й. кайта ташкил этилган; Демократик сўл партия, 1985 й. асос солинган; Демократик партия, 1994 й. тузилган; Буюк Бирлик партияси, 1993 й. асос солинган; Демократик Туркия партияси, 1997 й. ташкил этилган. Т. Ишчи касаба уюшмалари конфедерацияси («ТуркИш»), 1952 й. ташкил этилган; Т. Инқилобий ишчилар касаба уюшмалари конфедерацияси, 1967 й. «Тур.кИш»дан баъзи уюшмаларнинг ажралиши натижасида тузилган; Т. Ҳақ ишчи касаба уюшмалари конфедерацияси («ҲақИш»), 1976 й. барпо этилган.
Хўжалиги. Т. — индустриалаграр мамлакат. 1980 й. иқтисодиётда туб бурилишни кўзда тутган кенг қамровли дастур жорий этила бошланди. Экспортга мўлжалланган маҳсулотлар ишлаб чиқарувчи саноат корхоналари пайдо бўла бошлади. Амалга оширилган ислоҳотлар натижасида марказдан бошқарув ўрнига бозор механизмига ўтилди. Солиқ масаласида бир қанча қулайликлар яратилди, сармоя жамғармалари тез суръатлар билан кўпайди, чет эл сармояси эркин келишига қулай имконият яратидди. Чет эл сармояси ва технологиясини жалб этишни тезлаштириш учун 1985 й.да «Эркин минтақалар қонуни» кучга кирди. Бундай минтақалар 1987 й.да атиги 2 та (Мерсин ва Анталия) бўлган бўлса, 2002 й.га келиб уларнинг сони 21 га етди. Ана шулар натижасида ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 28,7%, қишлоқ хўжалиги. ники 14,4%, хизмат кўрсатиш соҳасиники 56,9% бўдди.
Саноати. Т. хромит ишлаб чиқариш. ва экспорт қилишда дунёда етакчи (тўртинчи) ўринда туради (40 млн. тонналик хромит захираси бор). Шунингдек, газ, нефть, тошкўмир, темир, марганец, мис ва б. рангли металлар қазиб олинади. Саноат корхоналари асосан мамлакатнинг ғарбий ва марказий қисмида жойлашган. Кейинги йилларда мамлакат шарқий қисмини ривожлантириш учун чоратадбирлар кўрилди. Т. саноатида автомобилсозлик, электроника, кимё, тўқимачилик, кўнчилик маҳсулотлари, қурилиш материаллари, ўсимлик ёғи ишлаб чиқариш. етакчи ўрин тутади. Автомобиль саноатидаги 15 фирма 2001 й. 270685 енгил автомобиль ва юк машинаси ишлаб чиқарди. Кейинги даврда Т.да электроника саноати жадал ривожланди. Кимё саноатида 970 фка фаолият кўрсатади. Т. тўқимачилик саноати моллари экспортида дунёда 15, тайёр кийим экспортида эса 7ўринда туради. Т.да электр энергия ишлаб чиқариш.да анъанавий ўтин, тошкўмир, нефть, табиий газ, гидро ва иссиқлик энергияси сингари манбалардан ташқари қуёш ва шамол энергиясидан ҳам фойдаланилади. Йилига ўртача 125 млрд. кВтсоат электр энергия хрсил қилинади.
Қишлоқ хўжалиги. Т. ҳудудининг 16% ни ўтлоқ, 26% ни ўрмонлар ташкил этади, 35% да, яъни жами ҳудуднинг ‘Ғ3 қисмида деҳқончилик қилинади. Т.да ғалла, пахта, тамаки, қанд лавлаги, зиғир, каноп ва б.лар етиштирилади. Т. ёнғоқ (фундук), анжир ва ўрик етиштиришда дунёда 1, сабзавот, узум ва тамаки етиштиришда 4, буғдой ва пахта етиштиришда эса 7ўринда туради. Беда, кунгабоқар, мева ҳам етиштирилади. Сўнгги йилларда суғорма деҳқончиликка эътибор кучайди. 2000 й. чорвачиликда 11 млн. кррамол, 28,4 млн. қўйэчки, 250 млн. товуқ бўлган. Балиқ овланади.
Транспорти. Автомобиль йўллари уз. 63167 км, т.й. узунлиги 10940 км. Мамлакат ичкарисида йўловчиларнинг 95% автомобиль транспортида, мамлакат ташқарисига йўловчилар, асосан, ҳаво йўллари, юклар эса, асосан, денгиз йўли орқали ташилади. Т. денгиз савдо флоти 3157 кемадан иборат бўлиб, у экспорт юкларнинг 72%, импорт юкларнинг 95% ни ташийди. Асосий портлари: Истанбул, Мерсин, Измир, Трабзон, Искандарун, Самсун. Анкара, Истанбул, Измир ш.ларида халқаро аэропортлар бор. Босфор бўғози устига осма кўприк қурилган. Т.нинг энг муҳим нефть қувури тармоғи йилига 70,9 млн. тонна Ироқ нефтини Жейхан денгиз терминалига етказиб беради.
Ташқи савдоси.Т. четга қора ва рангли металл рудалари, пўлат, газлама, ҳўл мева, тамаки, чарм буюмлар, кимёвий маҳсулотлар, электроника ва рўзғор буюмлар чиқаради, четдан нефть, машина ва ускуна, саноат хом ашёси ва тайёр буюмлар олади. Германия, Италия, АҚШ, Франция, Россия, Кавказ ва Ўрта Осиё мамлакатлари билан савдо қилади. Т.да туризм ривожланган. 2002 й. Т.ни 13 млн. хорижий сайёҳ зиёрат қилди, туризмдан тушган даромад 10 млрд. АҚШ долларига етди. Пул бирлиги — турк лираси.
Тиббий хизмати. Т.да ўртача умр 69 ёшни ташкил этади. 1989—2002 й.ларда касалхоналардаги ўринлар сони 133 мингдан 178315 га, касалхоналар сони 1156 тага етди. Врач, ҳамшира ва фармацевтлар сони йилданйилга кўпаймоқда. 1995 й.дан бери ўтказилаётган ислоҳотлар натижасида оила врачи моделига ўтиш, Т. соғлиқни сақлаш хизматини Европа даражасига олиб чиқиш мўлжалланган.
Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. Т.да бепул мажбурий ўрта таълим жорий қилинган. Миллий таълим тизими 3 қисм (асосий таълим, ёрдамчи таълим—курслар ва очиқ, яъни сиртқи таълим)дан иборат. Асосий таълим мактабгача тарбия, бошланғич, ўрта ва олий таълим муассасаларини ўз ичига олади. Ёрдамчи таълим ўқув юртларидан ташқарида ташкил этиладиган курслар фаолиятини қамраб олади. 2002/03 ўқув йили асосий таълим тизимида 52692 таълимтарбия муассасаси ишлади, жумладан мактабгача таълим муассасаларида 320 минг бола тарбияланди, бошланғич мактабларда 10,3 млн., ўрта мактабларда 3 млн. ўқувчи, олий ўқув юртларида 1,7 млн. талаба таълим олди, Ёрдамчи, яъни кенг халк, таълими тизимида 3 млн. киши машғул бўлди.
Бошланғич таълим (6—14 ёшдаги болалар учун) 8 й. Ўрта таълим камида 3 й.лик бўлиб, ўқувчиларга умумий ўрта таълим, касбҳунар ва техника таълими беришга мўлжалланган. Жисмоний ёки руҳий ривожланишида нуқсони бўлган болалар хусусий тарбия тизимида ўқийдилар. 2002/03 ўқув йили бу тизимдаги 325 мактабда 19,4 минг ўқувчи таълим олди. 2002/03 ўқув йили Т. олий таълим тизимидаги 76 унт, юзлаб инт, консерватория, касб олий ўқув юртларида 1 млн. 894 мингдан зиёд талаба ўқиди. Олий ўқув юртларида ўқиш пулли. Йирик унтлари: Истанбул унти (1453), Анқара унти (1946), Ўрта Шарқ техника унти (1956), Эгей унти, Отатурк унти, Қора денгиз техника унти, Босфор унти, тиббий мутахассислар тайёрланадиган Ҳожитепа унти.
Маданият вазирлиги тизимида 1440 кутубхона ва 92 музей бор. Йирик кутубхоналар: Анқарадаги миллий кутубхона, Анкара ва Истанбул унтлари кутубхоналари, Анқарадаги ТБММ кутубхонаси. Йирик музейлар: Турк осори атиқа (археология ва этн.) музейи (1923), Истанбуддаги Тўпқопи саройи (1927), Этн. музейи (1930), Аё София ибодатхонаси музейи (1934).
Т.да илмий тадқиқот ишларини мувофиклаштириш учун Илм ва Технология олий жамияти тузилган. 1993 й. Фанлар академияси ва Турк Патент инти барпо этилди. Стандартлар (1960), Мармар денгизини илмий ва технологик тадқиқ этиш (1972) и.т. институтлари, кимё, биол., электрорадиография, микробиол., ветеринария, геол., тарих, тилшунослик, иқтисодиёт, фалсафа жамиятлари бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. 2003 й. Т.да 3450 газ., журнали ва б. матбуот нашрлари чоп этилди. Энг йирик кундалик газ.лари: «Ҳуррият» (1948 й.дан), «Миллиёт» (1950 й.дан), «Сабоҳ» (1985 й.дан), «Жумҳурият» (1923 й.дан), «Янги наел» (1970 й.дан). Энг йирик журналилари: ҳафтаномалар — «Экономист», «Актуал», «Ото хабар», «Темпо», «Нуқта»; ойномалар — «Сўфра», «Космополитен»: «Туркия», «Капитал», «PC Магазин» ва б. Анадолу агентлиги (АА) Т.нинг етакчи ахборот агентлиги; 1920 й. ташкил топган. Бир неча хусусий агентлик ҳам бор. Т. Радио ва телекўрсатув жамияти 1964 й. 1 майда ташкил этилган. Радиоэшиттиришлар 1927 й.дан, телекўрсатувлар 1968 й.дан бошланган. Мамлакатда 36 миллий, 103 минтақавий ва 951 маҳаллий радиостя, 16 халқаро, 15 минтақавий ва 227 маҳаллий телемарказ фаолият кўрсатади.
Адабиети. Т. оғзаки ижодига хос бўлган қаҳрамонлик достонлари, жумладан, «Ўғузнома» туркумида дунёнинг яратилиши ва одамнинг пайдо бўлиши ҳақидаги исломгача бўлган афсоналар баён этилган. Тарихий қаҳрамонлик достонларидан «Эрганакон», Кўрўғли (Гўрўгли) туркуми ва Дада Қўркут китоби машҳур. Анадолуда турк тилида яратилган дастлабки ёзма асарлар тасаввуф мазмунида бўлиб, 13-а. ўрталарига мансуб. Сарой адабиети вакиллари аруз вазнида ижод қилганлар. Ўша давр анъанасига кўра, кўпчилик шоирлар ўз асарларини форс тилида ёзганлар. Бу давр ижодкорлари орасида Жалолиддин Румий, Юнус Эмра, Ҳожи Бектоши Валий ижоди айниқса ажралиб туради. Турк тилида биринча марта Ошиқ Пошо (1271 — 1332) тасаввуфона рухда шеър ва достонлар битди. Унинг 12 минг байтлик «Ғарибнома» достони ва «Фақирнома», «Васфи ҳол» асарлари бор. 14-а.да Деҳхрний, Қози Бурҳониддин, Насимий ва Аҳмадий каби шоирлар ижод қидди. 15-а.дан турк шеърияти ривожлана бошлади. Бу тараққиёт 17-а.гача давом этди. Ҳамди Чалабий (1449—1503) турк тилида «Хамса» яратди. Ахмад Доий, Фузулий, Хаёлий, Зотий, Боқий, Умар Нафий, Надим каби шоирлар етишиб чикди. 18-а. дан сарой адабиети халққа яқинлашди. Шоирларнинг купи оддий халққа соддароқ услубда, зиёлилар учун жимжимадор ва мураккаб услубда асарлар битдилар. Ошиқ Пошшозода, Ошиқ Чалабий, Авлиё Чалабий, Найма, Қўчибей ва Маржимак Аҳмад ўз даврининг етук адибларидир. 19-а.да Ғарб адабиети таъсирида янги адабиёт шакллана бошлади, илк роман, пьеса, тадқиқот ишлари пайдо бўдди. Танзиматдаври ёзувчилари адабий тилни халқ тилига яқинлаштирдилар. Иброҳим Шиносий (1826—71), Номиқ Камол(1840— 88), Шамсиддин Сами (1850—1904), Режаизода Маҳмуд Акрам ва б. янги реалистик адабиёт асосчилари бўлдилар. Турк романчилиги асосчиси Холид Зиё Ушоқлигилнинг «Мовий ва Қора», «Тақикланган ишқ» романлари, Меҳмет Рауфнинг «Сентябрь» номли илк психологик романи дунё юзини кўрди.
1жаҳон урушидан сўнг Ёқуб Қадри Қораусмонўғли, Холида Эдип, Рашод Нури Гунтекин ва Рафиқ Холид Қарай, Т. мадҳияси муаллифи Меҳмет Акиф Эрсўй, Нажиб Фозил Қисакурак сингари ёзувчилар шухрат қозонди. Нозим Ҳикмат Ран сарбаст усулда шеърлар битиб, янги оқимга асос солди. 1940-й. ларда Сабоҳиддин Али, Саид Фойиқ Абасиёник асарларида жамият муаммоларининг шахс ички дунёсига таъсирини ёритишга ҳаракат қилинганини кўриш мумкин. Сабоҳиддин Алининг «Ичимиздаги шайтон» (1940) ва «Мўйна пўстинли Мадонна» романларида маданий ўзгаришларнинг жамият турли тоифаларига кўрсатган таъсири психологик тахлил қилинган. Тариқ Буғро, Ўқтой Ақбал, Жавод Шокир Қабаоғочли, Халдун Танэр, Жавдат Қудрат ва Самим Хўжакўз каби ёзувчилар ҳам реалистик йўлдан бордилар.
2-жаҳон урушидан кейин пайдо бўлган асарларнинг кўпида қишлоқ ҳаёти муаммолари тилга олинди. Бу адабиётга қишлоқдан чиққан бир гуруҳ ёзувчиларнинг кириб келиши билан изохланади. Яшар Камолнинг «Инжа Мамад» романида қишлоқ ахли тортаётган машаққатлар тасвирланган бўлса, Азиз Несин асарларида кундалик турмушда учрайдиган иллат ва нуқсонлар ҳажв қилинди. 1960-й. ларда Явуз Бюлент Бакилар, Усмон Атилла, Айхан И нал ва б. шоирлар адабиётга кириб келди. Улар ижодида инсоннинг ўз виждони, жамият олдидаги масъулияти каби мавзулар ёритилди. Бу даврда ижод қилган Суот Дарвишнинг «Фосфорли Жаврия» романи машҳур бўлди. Бу асар асосида кинофильм ҳам яратилди. 70-й. ларда адабиётга кириб келган Четик Алтан, Пинар Кур, Томрис Уяр, Аила Қутли ва б. ижодида психологик тахлил чуқурлашганлиги кўринади.
1980-й.лардаги жамиятда сиёсатдан бегонасираш кайфиятлари кучайиши адабиётга ҳам таъсир ўтказди. Бу даврда Ўрхон Памуқ асарлари эьтибор қозонди. Сўнгги йилларда Надим Гурсел, Муродхон Мунган, Парихон Майден ва Элиф Шафақ олдинги сафда туриб ижод қилмоқдалар. Туркёзувчиларидан Рашод Нури Гунтекиннинг «Чолиқуши», Яшар Камолнинг «Инжа Мамад», Суот Дарвишнинг «Фосфорли Жаврия» романлари, Азиз Несин ҳикоялари, Нозим Ҳикмат шеърлари, Явуз Баҳодирўғлининг «Хоразм ўт ичида» ва «Алвидо, Хоразм» тарихий романлари, Нажиб Фозил Қисакурак шеърлари ва б. кўплаб асарлар ўзбек тилига таржима қилиниб, нашр этилган.
Меъморлиги. Т. ҳудудида мил. ав. ва милоднинг илк даврларига тааллукли меъморий ёдгорликлар кўп (қ. София ибодатхонаси). Юнонистон, Византия, Араб мамлакатлари, Ўрта Осиё давлатларининг меъморий тажрибаларини ижодий ўзлаштирган салжуқийлар ва усмонийлар империялари меъморлари муҳташам, гўзал бинолар курдилар. 12—19-а.ларда империянинг турли шаҳарларида ҳашаматли сарой, масжид, Мадраса, мақбара, гумбазли ҳаммом, гўзал фавворалар (мас., Истанбулдаги Султон Аҳмад фаввораси) бунёд этилган. 15—16-а.ларда меъмор Хожа Синон (1490 — 1588) янги композициялар яратиб, ҳайратга сазовор 400 дан зиёд бино барпо этди. Истанбулдаги Сулаймония маежиди, Аҳмадия маежиди, Салимия маежиди улар орасида энг машҳурларидандир. Усмонийлар империясининг инқирози даври меъморлиги маҳобатлилиги билан ажралиб туради. 20-а.нинг 20-й.лари охиридан шаҳар қурилишини режали тарзда олиб боришга киришилди, айрим шаҳарлар (Анкара ва б. шаҳарлар) нинг бош режаси тасдиқланди. 30-й. лардан замонавий бинолар қуриш учун хориждан меъморлар жалб қилинди. Кейинчалик халқаро тажрибани миллий анъаналар билан уйғунлаштиришга эришган миллий кадрлар етишди. Маҳаллий қурилиш маҳсулотлари индустрияси ривожланди. Бу даврда таникли меъморлардан Седат Ҳаққи Элдан яратган иморатларнинг лойиҳалари ўзига хос меъморий ечими билан ажралиб туради. Кейинги даврда бутун жаҳонда оммалашаётган меъморий услублар Т.га ҳам кириб келди. Аммо бу ерда уйжойларни намунавий лойиҳалари оммалашмади. Катта шаҳарларда маҳобатли осмонўпар бинолар қуришга, меъморликда турлитуман услуб ва йўналишларни жорий этишга киришилди. Жумладан, Анқарадаги Камол Отатурк макбараси (маъморлари Э. Онат, О. Арда), Туркия тарих жамияти биноси (меъмори Т. Жонсевар), «Стад» меҳмонхонаси (меъмори М. Хепгюлер), «Одеон» концерт зали, Халк, банки, Истанбулдаги «Хилтон» меқмонхонаси (меъмори Седат Ҳаққи Элдан), Измирдаги осмонўпар бинолар барпо этилди. Баҳруз Чинижи, Чингиз Бектош, Дўғон Пекали, Аффон Ятман ва Шавки Ванли каби меъморлар машҳурдир.
Тасвирий санъати. Т. ҳудудида Қад. Шарқ, Эллин, Рим, Византия санъати ёдгорликлари сакланиб қолган. Тасвирий санъат ўрта асрларда миниатюра жанрида ривож топди. 16-а.да бу санъат гуллаб яшнади. Бадиий тўқиш, гиламдўзлик, кандакорлик, ёғоч ўймакорлиги ривожланди. 17—18-а.ларда дастгоҳ рангтасвири юзага келди. Замонавий тасвирий санъат 19-а.дан бошлаб шаклланди. 1910-й.ларда бир гуруҳ рассомлар — Иброҳим Чалли, Ҳикмат Ўнат, Номиқ Исмоил, Авни Лифиж, Файхаман Дуран Европада таълим олдилар ҳамда импрессионизм ва символизм йўналишида асарлар яратдилар. 1929 й. рассомларнинг «Мустақиллар» номли жамияти, 1933 й. «Д гуруҳи» тузилди. Рангтасвирчилар Заки Фаиқ, Изер, Нуруллан Берк, Элиф Наси, Кемал Толлу, Абидин Дино ва ҳайкалтарош Зухту Муридоғли импрессионизм йўналишини тарк этган ҳолда, янги йўналишни яратдилар. Янги усул анъанавий маданиятнинг муҳим элементларини 20-а. Европа санъатининг ғоялари билан уйгунлаштиришдан иборат эди. 1936 й. Истанбулдаги «Санойи нафиса мактаби» «Нафис санъатлар академияси»га айлантирилди. Т. рассомлик санъатида турли оқим ва йўналишлар ривожланган. 1949—50 й.ларда «Янги гуруҳ» деб номланган ижодий гуруҳ ташкил қилинди. Бу гуруҳ «Д гуруҳи»дан кейин энг маҳоратли гуруҳга айланди. Бу гуруҳ рассомлари янги усул ва янги техник воситалар билан экспериментлар ўтказди. Гуруҳ аъзолари 1955 й.гача ижтимоий ҳаёт мавзуларида ижод қилдилар.
1950-й.ларда Т. санъатида дастлабки абстракт рассомлар ижод кила бошлади. Улар қаторида Аднан Кокер, Лутфу Гунай, Семей Арел, Сабри Беркел каби рассомлар бўлган. Мурод Морова, Зоҳид Буюкишлаен, Исмат Дўғон кабилар ҳоз. даврнинг таникли рассомлари ҳисобланади. Янги асарлар 1977 й.дан буен ҳар йили Истанбулда бўлиб ўтадиган «Янги тенденциялар» деб номланган Санъат фестивалида намойиш этилади. Монументал ҳайкалтарошлик, графика ҳам ривожланган. Абстракционизм йўналишида Қузгун Ажар халқаро танловларда совринлар олишга сазовор бўлди. Дастлабки ҳайкалтарошлик соҳасидаги таълим чет эл рассомлари томонидан ва чет эл бадиий таълим интларида амалга оширилган. 1937 й.да немис ҳайкалтароши Рудольф Беллинг Т. Давлат Бадиий академиясининг ҳайкалтарошлик бўлимини бошқарган, кўп шогирд тайёрлаган. У Истанбулдаги аксарият маҳобатли монументлар муаллифи. Ҳайкалтарошлик кўргазмаларининг энг каттаси Р. Беллинг бошчилигида Истанбул Техника унтида ўтказилган.
20-а.нинг 2ярмида Р. Беллингнинг шогирдларидан Ҳаққи Атамулу, Явуз Горей, Комил Сўнад, Илхан Кўман, Ҳусайин Гезер ва Тургут Пура абстракционизм йўналишида асарлар яратишди. Фарид Ўзшен, Салим Бугай, Мерич Хизал, Рамзи Саваш, Аюб Ўз, Юнус Тўнқуш каби ҳайкалтарошлар ҳам халқаро кўргазмаларда қатнашиб, Т. санъатини дунёга танитаётган ижодкорлардир. Амалий безак санъати соҳасида кулолчилик, гиламдўзлик, заргарлик, ёғоч ўймакорлиги, каштачилик ғоят ривожланган.
Мусиқаси. Анадолуда салжуқийлар давридан бошлаб ҳоз. даврга қадар турк мусиқаси турли йўналишларда ривожланган. Турк анъанавий мусиқаси 2 қатламга — халқ ва профессионал мусиқа турларига ажратилади. Халқ мусиқасида туркулар (бармоқ вазнидаги шеърларга асосланган халқ қўшиқлари), шунингдек, турли мавзудаги лапарлар кенг ўрин тутади. Уларнинг куйларига асосий поғоналардан юқори ва пастга силжишлар, ритмикага — синкопалар хосдир. Халқ қўшиқ куйлари «узун куй» ва «қисқа куй» шаклида бўлади. Кенг диапазонли ва эркин ритмга асосланган узун куйли қўшиклар асосан севги (бозлақ) ва мотам (ағит) мавзуларида бўлади. Аниқ ўлчовли ва қисқа ҳажмли оҳанг тузилмаларига риоя қилинган қўшиқлар асосан ўйин, рақс ва айтишув (моне)ларда намоён бўлади. Турли (маросим, меҳнат, рақс) чолғу куйлар боғлама, квал (най турлари), сурнай, замбир (кўшнайга ўхшаган), торли камонча ва соз, урма довул, даф, дарбука каби чолғуларда ижро этилади. Турк мумтоз мусиқаси 15-а.дан Анадолуда ижод эта бошлаган ошиқлар фаолияти билан боглиқ. Улар турк бахши (ўзон) анъаналарини давом эттириб, турли терма ва қўшикларини соз, боғлама, қўбиз жўрлигида бадиҳа шаклида ижро этган. Оғзаки анъанадаги профессионал мусиқасида мақамлар асосий ўрин тутади. Шунингдек, туркум шаклига эга фасл (вокалчолғу асар) жанри кенг тарқалган. Созлардан най, тамбур, уд, қонун кенг қўлланилади. Диний мусиқа жанрларидан илоҳия, шарқия, мавлавия каби айтим шакллари мавжуд. Бастакорлардан Марокий, Исмоилдада афанди, Ҳофиз Пўст, Султон Салим III (Усмонийлар ҳукмдори), Квнтемир ўғли ва б. машҳур.
Кўп овозли композиторлик мусиқа Т.да республика барпо этилгандан кейин қарор топди. Кўп овозли мусиқанинг халқ мусиқасига, миллий оҳангларга асосланиши борасида кўп изланишлар олиб борган Аҳмад Аднан Сайгун мусиқани жаҳон миқёсида танитишда катта хизмат қилди. Композиторлик мусиқанинг кенг ёйилишида «Президент симфоник оркестри»нинг роли катта. Бу оркестр АҚШ, Европа ва Жан. Кореяда концертлар берган. Истанбул, Измир, Анталия ва Чукурова давлат симфоник оркестрлари ҳам фаолият юритади. Улардан ташқари Билкент симфоник оркестри, Борусан Истанбул филармонияси оркестри, Оқбанк оркестри сингари хусусий жамоалар бор. Халқ мусиқаси йўлида ижод қилаётган Наримон Олтинтоғ Туфакчи, Аҳмад Ғози Ойхон, Муса Эрўғли, Белқис Оққала халқ ўртасида машҳур. 1960-й.лардан рок мусиқа йўналишларига қизиқиш пайдо бўлди. Ҳоз. пайтда попмусиқасида Иброҳим Татлисас, Сезан Ақсу, Нилуфар, Теоман, жазда Карам Гўрсев, Илхан Эршахин, Нукҳет Руажан каби санъаткорлар машҳур. Бастакор, мусиқачилар Истанбул (1923), Анқара (1936), Измир (1951) консерваторияларида тайёрланади. Анкара оперетта театри (1928), Опера театри (1950) ва Истанбул опера театри (1960)нинг очилиши мусиқа санъати ривожида муҳим аҳамият касб этди. 1948 й.да Истанбулда очилган академик балет мактаби (1950 й.дан Анқарада) миллий кадрлар тайёрлайди. Давлат опера ва балет бош дирекцияси томонидан 1998 й.дан буен ҳар йили халқаро фестиваллар, Истанбулда халкаро мусика фестиваллари ўтказиб келинади.
Театри. Т.да театр санъати узоқтарихга эга. Халқ ижодининг анъанавий шакллари — қўғирчоқ ва чодирхаёл театри (қорагўз), майдончаларда намойиш этиладиган ўрта ўйин томошалари профессионал турк театрининг тамали бўлди. Танзимат даврида гарб моделидаги театр фаолият бошлади. Бу даврда турк ёзувчилари ҳам пьесалар ёзишга киришдилар. Иброҳим Шиносийнинг «Шоирнинг уйланиши» номли комедияси турк театри учун бурилиш нуқтаси бўлди. 1908 й.дан сўнг профессионал ва ҳаваскорлик театрлари ташкил қилина бошлади. Истанбул, Измир, Бурса, Адана ва Анкара шларида театр бинолари курилди. 1914 й. Истанбулда «Дорулбадияи усмония» номли театр очилди. У турк театр санъатининг ривожига катта туртки берди. 1927 й.дан бу театрга раҳбар бўлган Муҳсин Эртуғрул биринчи болалар театрини ҳам тузди. 1949 й. барпо этилган Давлат театрининг Анқара, Истанбул, Измир ва Бурса ш.ларида 18 та доимий саҳнаси мавжуд бўлиб, йилига 100 га яқин асарни саҳналаштиради. «Кичик саҳна» номли илк хусусий театр 1951 й.да очилган. Ундан кейин Чийир саҳна, Чўнтак театри, Муаммар Қорача театри, Истанбул опереттаси сингари хусусий театрлар иш бошлади. 1982 й.дан Истанбулда Ҳоди Чаман Едитепа ўйинчилари, Энис Фосфорўғли театри, Хўдри Майдон маданият маркази, Анқарада Анқара Санъат театри фаолият кўрсатади.
Киноси. 1914 й. оператор Фуад Узқинай «Аястефоносдаги рус обидасиниг йиқилиши» номли илк ҳужжатли фильмни суратга олган. 1917 й. Седад Симави суратга олган «Панжа» фильми биринчи бадиий фильм ҳисобланади. 1919 й. Камол ва Шокир Седанлар «Камолфильм» кино студиясини ташкил этдилар, 1922 й.дан шу киностудияда реж. лик қила бошлаган Муҳсин Эртуғрул «Оловли кўйлак» (1923), «Анқара почтаси» (1929), «Истанбул кўчаларида» (1931), «Бир миллат уйғонмоқда» (1932), «Фожиали йўл» (1933), «Тош парчаси» (1939) фильмларини суратга олди. 1950 й.дан кино санъати ривожлана бошлади. 1956 й. «Гиламчи» номи билан 1турк рангли фильми яратилди. 1960 й. 60 кинофильм суратга олинди. Ундан кейинги даврда турк киноси янада жонланди. Метин Эрксан, Холид Рафиғ, Эртем Гўреч, Лутфи Умар Акад, Атиф Йилмаз, Усмон Седан, Дуйгу Сайирўғли, Невзат Песен ва Мамдуҳ Ун каби реж.лар ижтимоий муаммоларни, инсоннинг ўз қадрқиммати, шаъни учун кураши мавзуини ёритдилар. Метин Эрксаннинг қишлоқ ҳаёти муаммоларини ёритган «Сувсиз ёз» (1964) фильми Берлин халқаро кинофестивалида бош совринга сазовор бўлди. 1970—75 й.ларда 1383 бадиий фильм суратга олинди. 1970-й.ларда етишган Йилмаз Гюней, Сурайё Дуру, Заки Ўктан, Шариф Гёрен ва б. реж.лар даврнинг сиёсий, ижтимоий ва маданий муаммоларини акс эттирган кинофильмлар яратдилар. Й. Гюнейнинг «Ота» (1972), «Бетоқатлик» (1975) фильмлари эътибор қозонди. Туркон Шўрай каби таниқли артистлар халкаро мукофотлар соҳиби бўлдилар. Реж. Й. Гюнейнинг «Пода» фильми (1978) Локарнодаги, реж. О. Ковурнинг «Юсуф ва Кенан» фильми (1980) Миландаги, реж.лар Ш. Гёрен ва Й. Гюнейнинг «Йўл» фильми (1981) Канндаги кинофестивалларда бош совринга эга бўлди. 20-а.нинг 90-й.лари турк киносининг сифат жиҳатидан энг муваффақиятли даври ҳисобланади. Бу даврда кино санъатидан таълим берувчи олий ўқув юртларининг кўпайиши, моҳир реж. ва киноартистларининг етишиб чиқиши, кинотелекўрсатув рақобатининг жадаллашуви ва халкаро майдонда эришилган муваффақиятлар Т. киносини ривожлантирган омиллар бўлди. Т.да 650 кинотеатр мавжуд (2003). Анқара, Истанбул, Измирда халқаро кинофестиваллар, халқаро Узоқ Шарқ фильмлари, Европа фильмлари, Аданада Олтин кўсак маданият ва санъат фестиваллари, шунингдек, 1998 й.дан буен ҳар йили Анқарада «Учар супурги» аёллар фильмлари фестивали ҳам ўтказиб келинади. «Учар супурги» фестивалида аёл реж., артист, киночилар ижодий учрашувлар ўтказишади.
Ўзбекистон — Т. муносабатлари. Т. Ўзбекистон Республикасининг мустақиллигини тан олиб, икки давлат ўртасида дипломатия муносабатлари ўрнатилгач, 1992 й апр.да Туркиянинг Тошкентдаги элчихонаси, 1993 й. янв.да эса ЎзР нинг Анқарадаги элчихонаси ўз фаолиятини бошлади. Истанбулда ЎзР нинг Бош консулхонаси очилди.
ЎзР Президенти И. А. Каримов 1991 й. дек., 1994 й. июнь ва 1997 й. нояб. да расмий ташриф билан Т.да бўлди. 1998 й. окт.да Т. Республикасининг 75 й.лигига бағишланган тантаналарда иштирок этди. Ўз навбатида, Т. Президентлари Т. Ўзал, С. Демирел ва б. давлат арбоблари бир неча бор расмий ташриф билан Ўзбекистонда бўддилар. Ана шу ташриф ва мулокртлар натижасида икки давлат ўртасидаги муносабатларнинг шартномавийҳуқукий асослари яратилди. Жумладан, Ўзбекистон билан Т. ўртасида «Абадий дўстлик ва ҳамкорлик тўғрисида»ги шартнома ҳамда сиёсий, савдоиктисодий, илмий-техникавий, ҳарбий ва ҳарбийтехникавий алоқалар, терроризм ва наркотик моддалар савдосига қарши кураш, ҳуқуқий ёрдам, соғлиқни саклаш, транспорт, сайёхлик, маданият ва б. соҳаларда 78 ҳужжат имзоланди.
Ўзбекистон Президенти И. А. Каримовнинг 2000 й. сент.да Т. Президенти А. Сезер билан БМТ нинг «Минг йиллик» саммити доирасидаги учрашуви икки томонлама алоқаларда муҳим аҳамият касб этди. 2003 й.да Т. Бош вазири Ражаб Таййип Эрдўғон Ўзбекистонга келди. Ташриф давомида яна бир қанча ҳужжат имзоланди. Жумладан, халқаро терроризмга қарши кураш соҳасида ҳамкорлик ва дипломатик паспорт эгалари учун визаларни бекор қилиш ҳақида ҳукуматлараро битим тузилди. Ўзаро алоқалар халқаро ташкилотлар доирасида икки давлатнинг парламентлари ва вазирликлари ўртасида ҳам давом этди. Савдоиқтисодий ҳамкорлик сармояларни ўзаро рағбатлантириш ва ҳимоялаш, икки томонлама солиқ солишга йўл қўймаслик тўғрисидаги битимлар билан мувофикдаштирилди. Икки томон ўртасида божхона тўловларига нисбатан энг кўп кулайлик бериш тартиби кучга кириши туфайли 2002 й. Ўзбекистон билан Т. ўртасидаги товар айланмаси 1,7% ўсиб, 190,48 млн. АҚШ долларини ташкил қилган бўлса, 2003 й.да 2002 й.га нисбатан 41,3% ошди, умуман Ўзбекистоннинг ташки савдо товар айланмасида Т.нинг улуши 4% ни ташкил этади. Т. Ўзбекистондан рангли металл ва ундан тайёрланган буюмлар, ип газлама, трикотаж мато, пахта толаси, озиқ-овқат (мева ва ёнғоқ) олади ва Ўзбекистонга механик ускуналар, ер ости транспорт воситалари, оптик жиҳоз ва ускуналар, мебель, электр асбоблар, пластмасса буюмлари, кимёвий маҳсулот, гилам ва б. юборади. Айни пайтда умумий киймати салкам 1 млрд. АҚШ долларига тенг бўлган (бу маблағнинг ярмини Т. Эксимбанки берган) 16 лойиҳани биргаликда амалга оширишга киришилди. Чунончи жун йигириш, майин жун матолар ва шу кабиларни ишлаб чиқариш.га ихтисослашган «КосонсойТекмен» қўшма корхонасини барпо этиш (лойиҳа қиймати 76 млн. АҚШ доллари), Хоразм вилоятида троллейбус линиясини қуриш (лойиҳа қиймати 7,7 млн. АҚШ доллари), шакар здини қуриш (лойиҳа қиймати 82,2 млн. AKTJJ доллари) каби лойиқалар шулар жумласига киради. Ўзбекистондаги бир қанча меҳмонхоналарни қайта қуриш ва таъмирлашда Т.нинг «АйСел», «Улус иншаат», «Ўқан холдинг», «Эмесам» фирмалари иштирок этди. Ўзбекистон Республикасида Т. сармояси иштирокидаги 351 қўшма корхона бор, улардан 71 таси 100% турк сармояси билан ташкил этилган корхонадир. Қўшма корхоналар орасида «СамКочавто» (автобус ва ўрта ҳажмдаги юк машиналари ишлаб чиқариш.), «Папфен» (пахта толасидан ип йигириш), «Кохис» (савдовоситачилик фаолияти, «МетроМаркет» супермаркета), «ШарқМир ЛТД» (чакана савдо), «Межик Пласт» (пластик ойна ромлари ишлаб чиқариш.), якка тартибдаги корхоналар орасида эса «Бета Алгоритм» (чой қадоклаш), «Дилек Интерпрайзис», «Айлин гида санаи ва аноним ширкати» (иккови қандолатчилик маҳсулотлари ишлаб чиқариш.) энг йириклари ҳисобланади. Ҳамкорликда ташкил этилган корхоналарнинг 70% га яқини республика ички бозорида савдовоситачилик фаолиятини олиб боради, халқ истеъмол моллари и. ч. ҳамда техник мақсадга мўлжалланган маҳсулотларни Ўзбекистонга киритиш ва сотиш билан шуғулланади. 25% дан зиёд корхоналар эса тўқимачилик ва кўнчилик, озиқ-овқат саноати, қурилиш моллари ва б. сохаларда ишлаб чиқариш. фаолиятини амалга оширади. Корхоналарнинг қолган қисми хизмат кўрсатиш билан шуғулланади. Т.да ўзбек сармояси иштирокида 2 корхона фаолият кўрсатади.
Қишлоқ ва сув хўжалиги соҳасидаги ҳамкорлик ҳам самаралидир. Чунончи, хорижлик ҳамкорлар билан биргаликда Орол денгизининг қуриган Фемида ўрмончиликни ташкил этиш ва кенгайтириш бўйича амалга оширилаётган лойиҳада турк томони ҳам ўзининг иштирок этишини билдирди. Мазкур лойиҳани амалга оширишга ҳисса қўшиш учун Т. 2 дона MB Trac 1100 Mersedes трактори ва б. техник жиҳозлар ажратди. Маданийгуманитар соҳадаги ҳамкорлик Ўзбекистон ва Т. ўртасида маданият, таълим, соғлиқни саклаш, спорт ва туризм соҳаларидаги ҳамкорлик тўғрисидаги битим (1991 й. 19 дек.), маданий алоқалар тўғрисида ҳамкорлик битими (1993 й. 22 июль), илмий-техникавий ҳамкорлик тўғрисида битим (1995 й. 9 июль) асосида ривожланиб бормоқда.
1993 й. Т.да Ўзбекистон маданият кунлари ўтказидди ва унда республикамизнинг 60 нафар маданият ва санъат вакиллари иштирок этди. 1994 и. окт. да 48 кишидан иборат туркиялик санъаткорлар гурухи «Турк дунёси маданияти ва шодлиги кунлари» доирасида Ўзбекистонга ташриф буюриб, Тошкент ва Самарканд ш.ларида концертлар берди. Ўзбекистон давлат консерваторияси билан Анқарадаги Билкент унти ўртасида малака ошириш, тажриба ва мутахассислар алмашиш, қўшма концертлар ташкил этиш борасида ўзаро ҳамкорлик ўрнатилган. Самарқандда ўтказилаёттан «Шарқ тароналари» халқаро мусиқа фестивалида туркиялик санъат усталари ҳам мунтазам қатнашиб келмоқдалар. Ўзбекистонда «Узбекистан— Туркия» дўстлик жамияти бу соҳадаги ишларга самарали ҳисса қўшмоқда.
Фан ва техника соҳасида Ўзбекистон Фан ва технологиялар маркази билан Т.нинг фан ва техник тадқиқотлар кенгаши ўртасидаги икки томонлама алоқалар муваффақиятли ривожланмоқда. Кейинги йилларда ўзбекистонлик олимлар ядро физикаси, биол., экология, қишлоқ хўжалиги. каби соҳаларда Т. илмий марказлари томонидан ўтказиладиган конференция ва симпозиумларда мунтазам иштирок этиб келишмоқда.
Бобохон Муҳаммад Шариф.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.