Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Turkiyşunoslik

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 733–736-b. — ziyouz.com

    Turkiyşunoslik TURKIYŞUNOSLIK, turkologiya — turkiy tillarda sözlaşuvçi xalqlarning tillari, etnografiyasi, tarixi, adabiyoti, folklori, madaniyatini örganuvçi gumanitar fanlar majmui. Dastlab T., asosan, filologik fan sifatida rivojlandi. T.ning eng muhim manbalari: 7—11-a.ga mansub urxunenisey yozuv (bitik)lari, uyğur yozuvi yodgorliklari, örta asrlarda yaşab, arab, fors va turkiy tillarda ijod etgan mualliflarning asarlari va b. Turkiy qabilalar haqida Mahmud Koşğariy tomonidan töplab tartibga solingan eng qad. ma'lumotlar töplami — «Devonu luğotşp turk» va Abulğozi Bahodirxonning tarixiyetnografik asarlari ham muhim ahamiyatga ega.

    Ğarbiy Yevropa turkiylar bilan 11 — 13-a.larda, Vizantiya hamda salibçilarning saljuq turklariga qarşi kuraşi paytida tanişadi. Turklar tomonidan Konstantinopol (hoz. Istanbul)ning bosib olinişi ularga bölgan qiziqişni yanada orttirdi. Yevropa adabiyotida Usmonli turk imperiyasining dastlabki tavsifi 15— 16-a.larga mansub. Ğarb şarqşunosligida T.ning 17—18-a. lardagi boş yönalişi Usmonli turk imperiyasini, uning siyosiy va harbiy qudrati negizlarini örganişdan iborat bölgan. Yevropadagi dastlabki tadqiqot obyektlaridan yana biri turk tilidir: 1533 y.da dastlabki qölyozma qöllanmasi, 1612 y.da Iyeronim Megizerning ilk bosma grammatikasi yaratildi. Usmonli turk tili böyiça yuqoridagi va b. asarlar, ayniqsa, F.Meninskiyning turk tili grammatikasi va luğati (17-a.ning 2yarmi) Ğarbiy Yevropa va Rossiyada 18-a. oxiri — 19-a. boşida turkiy tillarni ilmiy örganişga zamin hozirladi.

    Rossiyada T. bilan muntazam şuğullaniş (18-a.ning 2 yarmidan) I.Giganov va S.Xalfinlarning nomi bilan boğliq. T. Rossiyada 19-a.da va 20-a. boşlarida sezilarli taraqqiyot darajasiga erişadi va kompleks fan sifatida şakllanadi (X.D. Fren, I.O.Senkovskiy, M.M.Kazimbek, O.N.Byotlingk, L.Z.Budagov, P.M.Melioranskiy, F.Ye.Korş, V.V.Grigoryev, N.Ya.Biçurin, V.V.VelyaminovZernov, N.V. Xanikov, I.N.Berezin, N.I.Veselovskiylarning turkiy xalqlar tillari, adabiyoti va tarixini, qisman numizmatikani örganişga bağişlangan asarlari). 19-a. 60-y.larida N.I.Ilminskiy va V.V.Radlovlarning asarlari bilan turkiy tillarni örganiş (ayniqsa, qad. va örta turkiy yozuv yodgorliklarini örganiş, tillarni qiyosiy örganiş, umumturkiy luğat yaratiş va b.) tarixida yangi bosqiçga asos solindi. L.Budagovning 2 jildli «Turkiy lahjalarning qiyosiy luğati» (1869—71), V.V.Radlovning 4 jildli «Turkiy lahjalar luğati tajribasi» (1888—1911) luğatlari turkiy leksikografiya tarixida muhim yangilik böldi. Örta Osiyo xalkdari tarixini, uning ijtimoiy, iqtisodiy muammolarini örganiş (19-a. oxiri) esa Bartold nomi bilan boğliq. 19-a. oxiri — 20- a. boşlarida T.ning rivojlanişiga turkiy xalqlarning özlaridan yetişib çiqqan ba'zi olimlar ham (Ç.Valixonov, Q.Nosiriy, M.F.Oxundov, Ishoqxon Ibrat, I.Oltinsarin, N.F.Katanov va b.) hissa qöşa boşladilar. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida lingvistik T. maktablari Örta Osiyo va Kavkazda ham paydo böldi. N.P.Ostroumov, N.N.Pantusov, V.P.Nalivkin, I.A.Belyayev, S.Lapin, I.Budzinskiy, L.Afanasyev, I.D.Yagello, I.M.Bukin, I.Oltinsarin kabilar Örta Osiyodagi turkiy tillarni, N.V.Xanikov, L.Lazarev, V.X.Kondaraki, M.A.Usmonov, O.Zaatov, M.G.Afanasyev, N.A.Karaulovlar Kavkazdagi turkiy tillarni örganiş bilan şuğullandilar. Şöro davrida tarix va tarixnavislik, til va adabiyot sohalaridagi bir tomonlama siyosat va mafkura tazyiqi sezilib tursada, şarqşunoslik va T. ijobiy an'analarga asoslangan holda rivojlanişda davom etadi. Bunda öz ijodlarini çor Rossiyasi davridayoq boşlagan V.V.Bartold, V.D.Smirnov, V.A.Bogoroditskiy, A.N.Samoyloviç, S.Ye.Malov, N.I.Aşmarin, A.Ye. Krimskiy, A.P.Kovalevskiy, N.Ya. Marr, I.A.Orbeli va b. olimlar alohida örin egallaydi (N.F.Katanov 48 ta turkiy til va lahjalarning çoğiştirma grammatikasini yezdi, N.I.Aşmarin çuvaş tiliga oid 17 jildli asar yaratdi). 1926 y.da Bokuda Butunittifoq turkiyşunoslar qurultoyi bölib, unda, birinçidan, T.ning muammolari örtaga taşlanib, bu sohadagi kelajak vazifalar muhokama qilindi, ikkinçidan, SSSR da yaşovçi turkiy xalqlar hamda yozuvga ega bölmagan boşqa xalq va elatlar uçun ularning fonetik qurilişini tölaroq aks ettiruvçi alifbolar yaratiş masalasi körib çiqildi. Natijada til qurilişi sohasida jadal işlar boşlanib, N.F.Yakovlev, L.I.Jirkov, A.N.Samoyloviç, B.Çöponzoda, Ye.D. Polivanov, A.A.Palmbax, A.M.Suxotin, K.K.Yudaxin va b. turkiyşunoslar tomonidan SSSRdagi turkiy tillar uçun yangi alifbolar va imloning ilmiy asoslari yaratildi. Kdd. yozuv an'analariga ega bölgan uzbek, ozarbayjon, uyğur, turkman, tatar, boşqird, qozoq va b. turkiy xalklar 1927—30 y.larda lotin grafikasi asosidagi alifbolarni qabul qildilar. Bu jarayonning ijobiy (savod çiqarişning osonlaşuvi) va salbiy (qad. dan öz yozuviga ega bölgan uzbek, ozarbayjon, uyğur va b. xalklarni qariyb ming yillik yozma yodgorliklaridan, madaniy merosidan mahrum qiliş) oqibatlari ilmiy jamoatçilikka yaxşi ma'lum. Ayni şu davrda (ötgan asrning 30-y.lari va undan keyin) T.ka, jumladan, turkiy tillarni har tomonlama örganişga B. Çöponzoda, N.K.Dmitriyev, A.P.Potseluyevskiy, I.A.Batmanov, K.K.Yudaxin, E.K.Pekarskiy, X.Jubanov, N.Sauranboyev, S.Amanjolov, B.M.Yunusaliyev, T.N. Xaritonov, A.K.Borovkov, S.Mutallibov, Ğozi Olim Yunusov, A.N. Kononov, A.M.Şçerbak, S.N.Ivanov, V.V.Reşetov, Ye.I.Ubryatova, M.Ş.Şeraliyev, A.R. Tenişev, F.Abdullayev, A.Ğulomov, Ş.Ş.Şoabdurahmonov, M.Z.Zakiyev, Ğ.Abdurahmonov, J.Kiyekboyev, N.K.Baskakov va b. munosib qissa qöşdilar. SSSR hududida yaşovçi turkiyzabon xalklar tarixi, etnografiyasi va arxeologiyasi esa V. V. Bartold, A.Yu.Yakubovskiy, S.I.Rudenko, N.P.Direnkova, S.V.Kiselyov, V.A.Şişkin, M.Ye.Masson, S.P.Tolstov, A. P. Okladnikov, Ya. Ğ. Ğulomov, A.X. Margulan, T.A.Jdanko, L.N.Gumilyov, A.D.Graç, L.R.Kizlasov va b. tomonidan örganildi. Turkiy xalklar adabiyotlarini örganişda ham muayyan yutuklarga erişildi (V.D.Smirnov, A.N.Samoyloviç, Ye.E.Bertels, V.A.Gordlevskiy, V.M.Jirmunskiy, Abdurauf Fitrat, A.Sa'diy, M.Avezov, H.Orasli, M.Ğaynullin, Hodi Zarifov, Izzat Sulton va b.ning asarlari).

    40-y.lardan boşlab hoz. turkiy tillar va ularning lahjalarini örganiş bilan bir katorda tarixiy va qiyosiytarixiy fonetikasini, grammatikasini örganiş boşlanadi, leksikologiya va leksikografiya, dialektografiya va dialektologiya rivojlanadi, 50-y. lardan esa turkiy yozuv yodgorliklarini lingvistik jihatdan örganiş keng yölga köyiladi. S.Ye.Malov yodgorliklarning matnlarini hamda «Qad. turkiy yozuv yodgorliklari» nomli umumlaştiruvçi asarini naşr ettiradi (1951). 10 kişidan iborat turkiyşunoslar guruhi tomonidan «Kdd. turkiy til luğati» (1969), E.V.Sevortyan va şogirdlarining 4 jildli «Turkiy tillarning etimologik luğati» (1974—89), Amir Najibning «Turkiy tillarning tarixiyqiyosiy luğati» (1jild, 1979), özbek luğatçilarining 4 jildli «Alişer Navoiy asarlari tilining izoxli luğati» (1983—85) kabi luğatlarning naşr etilişi, hoz. qozoq, turkman, ozarbayjon, uzbek, tatar, qirğiz, qoraqalpoq tillari izoxli luğatlarining yaratilişi ham T. rivojiga katta hissa bölib qöşildi.

    Özbekistonda T. muammolari bilan şuğullaniş va şu sohada mutaxassislar tayyorlaş işlari Özbekiston FA Til va adabiyot, Şarqşunoslik, Tarix, Arxeologiya intlarida, Qoraqalpoğiston bölimida, Toşkent şarqşunoslik intida, ÖzMU va b. untlarning tegişli ftlarida amalga oşirilmoqda. Özbekistonda T.ning til, adabiyot, folklor, tarix, etnografiya yönalişlari nisbatan rivojlangan. Xususan, lingvistik T. rivojida Isqoqxon Ibrat, Abdurauf Fitrat, Aşurali Zohiriy, Elbek, Qayum Ramazon, S.Mutallibov, S.Ibroğimov, Olim Usmon, A.Ğulomov, F.Abdullayev, U.Tursunov, I.Qöçqortoyev, Q.Karimov, Ş.Şukurov, Ğ.Abdurahmonov, Ş.Şoabdurahmonov, A.Rustamov, M.A.Asqarova, E.Fozilov, Q.Mahmudov, A.Nurmonov, H.Ne'matov, E.Begmatov, E.Umarov va b.ning, rus olimlaridan Ye.D.Polivanov, A.K. Borovkov, K.K.Yudaxin, A.N.Kononov, V.V.Reşetov, A.M.Şçerbaklarning hissalari katta.

    20-a.ning 2yarmidan hoz. kunlargaça T. muammolari barça turkiy tilli davlatlar fanlar akademiyalariga qaraşli Şarqşunoslik intlarida yoki şarqşunoslik bölimlarida, untlar va intlarning şarqşunoslik va turkiyşunoslik ftlarida, Rossiya Federatsiyasi FA Şarqşunoslik inti va uning Leningrad (hoz. SanktPeterburg) bölimi, Tilşunoslik, Etnografiya, Arxeologiya intlarida, mintaqaviy bölimlari va ilmiy markazlarida örganilmoqsa va hal qilinmoqda, ularda T. böyiça yetuk mutaxassislar tayyorlanmoqda.

    Turkiyada bu sohadagi i. t.lar (örta asrlarni örganiş, manbalarni naşr etiş) 20-a. boşlaridagina paydo böldi. Istanbul unti va b. muassasalarda nafaqat Turkiya tarixi, balki T.ning yanada kengroq muammolari — turkiy xalklar tarixi va adabiyoti örganila boşladi (A.Rafiq, M.F. Köprulu, A.Asim va b.) naşr etildi.

    T. nafaqat turkiy xalklar yaşaydigan mamlakatlarda, balki ular muqim yaşamaydigan Yevropa mamlakatlarida va AQŞda, Koreya va Yaponiyada ham rivojlanmoqsa. Şarqiy Yevropaning bir qança mamlakatlarida T. tarixfilologiya, ba'zan sof tilşunoslik sohalari böyiça rivoj topgan. 19-a. — 20-a. boşlarida venger olimlari I.Kunoş, G.Vamberi, G.Kuun, B. Munkaçi va b. asosan, qad. va hoz. tur

    kiy tillar leksikasi, tarixi va grammatikasiga oid asarlar yozdilar. Ularning işini D.Nemet, L.Ligeti, K.Laslo, D.Xazai, A.RonaTaş, D. Kara, E.Şyutslar davom ettirmoqdalar. Ayni şunday işlar Polşada T.Kovalskiy, A.Zayonçkovskiy, V.Zayonçkovskiy, E.Triyarskiy va b., Ruminiyada M.Guboglu, V.Drimba, T.Label, M.Banesku va b., Bolgariyada S.Çilingirov, S.Belikov, P.Jivkova, D.Gajanov, G.Gilibov, S.Mladenov, N.Todorov, M.Mollova va b., Çexiya va Slovakiyada Ya.Ripka, I.Ireçek, Ç.Truxelka, I.Blaşkoviç, Y.Kabrda va b., sobik, Yugoslaviya respublikalarida G.Yelezoviç, X.Xajibegiç, X.Şabanoviç, A.Şkaliç, B.Jurjev va b. tomonidan amalga oşirildi. Avstriya, AKŞ, Buyuk Britaniya, GFR, Daniya, Italiya, Finlyandiya, Fransiya, Şveysariya, Şvetsiya va b. mamlakatlarda xam T.ning umumiy va xususiy masalalari bilan şuğullangan va şuğullanuvçi olimlar ançagina. Bular—nemis olimlari G.Vinkler, K.Brokkelman, G.Yakob, V.Bang, A. fon Gaben, M.Xartman, B.Flemming, G.Dyorfer; fin olimlari M.Kastren, G.Ramstedt, M.Ryasyanen, P.Aalto; şved olimlari G.Yarring, K.Nilson, D.Yuxanson; daniyalik V.Gryonbek, K.Gryonbek, V.Tomsen; avstriyalik M.Bittker, A.Titse, F.Mikloşiç,G. Meyer; angliyalik E.Gibb, Denison Rosse, J.Klouson; fransiyalik Pave de Kurteyl, S. de Sasi, J.Deni, L.Bazen; italiyalik L.Bonelli, E.Rossi, A.Bombaççi; yaponiyalik Şira Xattori, Nobuo Yamada, I.Muroyama, Macao Mori, Ş.Isavi, T.Xayaşi va b. közga köringan turkiyşunoslardandir. AQŞda T. 20-a.ning 30-y.larida paydo bölib, 50—60-y. larda jadal rivojlana boşladi. Bu rivojlaniş, asosan, Yevropa va Turkiyadan jalb etilgan turkiyşunoslar xisobiga bölib, Kolumbiya, Garvard, LosAnjeles, Indiana untlarida turkiy tillarni öqitişörganiş işlari yölga qöyildi (hozirda ham uşbu untlarning xodimlari, tinglovçi va talabalari Örta Osiyo turkiy xalqlari tillari, adabiyoti, tarixi, etnografiyasini örganiş maqsadida Özbekistonda ilmiy safarlarda bölmoqda). Indiana unti 1960 y.dan «Uralic and Altaic series» töplamini naşr etadi, unda ural va oltoy tillari bilan bir katorda turkiy tillar böyiça ham materiallar çop etiladi. Amerikalik K.Menges, O.Pritsak, D.Sinor, Xalaşi Kun, Stenford Şou, R.X.Devison, R.Devere, Ş.Mardin, V.X.Mikneyl va b. AQŞda T.ning tal, adabiyot, tarix sohalari rivojlanişiga katta hissa qöşdilar.

    T. böyiça tadqiqotlarni tarğib qiliş, ommalaştiriş maqsadida SSSR davrida «Sovetskaya tyurkologiya» («Sovet turkiyşunosligi») jurnali (1970 y.dan Bokuda) va «Tyurkologiçeskiy sbornik» («Turkologiya töplami», 1970 y.dan Moskvada) muntazam naşr etilib turgan, lekin 90-y.lar örtalarida mazkur jurnalini «Turkologiya» nomi bilan naşr etişga urinişlar bölsada, keyinçalik bu jarayon töxtab qoldi. T. muammolarini yorituvçi jurnali va byulletenlar Londonda (Asia Major»), Istanbulda (Turk Dili»), Anqarada (Turk Dili Arastirmalari yilligi», «Tarih Arastirmalari Dergisi»), Parijda («Turcica»), Toşkentda («Şarq maş'ali», «Şarqşunoslik», «Özbek tili va adabiyoti») va b. joylarda naşr etilib kelmoqda. Qozoğistonda Ahmad Yassaviy nomidagi Qozoqturk xalqaro untida «Turkologiya» jurnali naşr etilmoqda (2003 y.dan).

    Ad.: Kononov AN., Tyurkskaya filologiya v SSSR, 19171967, M, 1968; Baskakov N . A., Vvedeniye v izuçeniye tyurkskix yazikov, 2 izd., M., 1969; Kononov A.N., Istoriya izuçeniya tyurkskix yazikov v Rossii, L., 1972; L u ni n B. V., Istoriografiya obhestvennöx nauk v Uzbekistane. Bibliografiçeskiye oçerki, T.,1974; Qöçqortoyev I., Isabekov B., Turkiy filologiyaga kiriş, T., 1984.

    Abduvahob Madvaliyev.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ТУРКИЙШУНОСЛИК, туркология — туркий тилларда сўзлашувчи халқларнинг тиллари, этнографияси, тарихи, адабиёти, фольклори, маданиятини ўрганувчи гуманитар фанлар мажмуи. Дастлаб Т., асосан, филологик фан сифатида ривожланди. Т.нинг энг муҳим манбалари: 7—11-а.га мансуб урхуненисей ёзув (битик)лари, уйғур ёзуви ёдгорликлари, ўрта асрларда яшаб, араб, форс ва туркий тилларда ижод этган муаллифларнинг асарлари ва б. Туркий қабилалар ҳақида Маҳмуд Кошғарий томонидан тўплаб тартибга солинган энг қад. маълумотлар тўплами — «Девону луғотшп турк» ва Абулғози Баҳодирхоннинг тарихийэтнографик асарлари ҳам муҳим аҳамиятга эга.

    Ғарбий Европа туркийлар билан 11 — 13-а.ларда, Византия ҳамда салибчиларнинг салжуқ туркларига қарши кураши пайтида танишади. Турклар томонидан Константинопол (ҳоз. Истанбул)нинг босиб олиниши уларга бўлган қизиқишни янада орттирди. Европа адабиётида Усмонли турк империясининг дастлабки тавсифи 15— 16-а.ларга мансуб. Ғарб шарқшунослигида Т.нинг 17—18-а. лардаги бош йўналиши Усмонли турк империясини, унинг сиёсий ва ҳарбий қудрати негизларини ўрганишдан иборат бўлган. Европадаги дастлабки тадқиқот объектларидан яна бири турк тилидир: 1533 й.да дастлабки қўлёзма қўлланмаси, 1612 й.да Иероним Мегизернинг илк босма грамматикаси яратилди. Усмонли турк тили бўйича юқоридаги ва б. асарлар, айниқса, Ф.Менинскийнинг турк тили грамматикаси ва луғати (17-а.нинг 2ярми) Ғарбий Европа ва Россияда 18-а. охири — 19-а. бошида туркий тилларни илмий ўрганишга замин ҳозирлади.

    Россияда Т. билан мунтазам шуғулланиш (18-а.нинг 2 ярмидан) И.Гиганов ва С.Хальфинларнинг номи билан боғлиқ. Т. Россияда 19-а.да ва 20-а. бошларида сезиларли тараққиёт даражасига эришади ва комплекс фан сифатида шаклланади (Х.Д. Френ, И.О.Сенковский, М.М.Казимбек, О.Н.Бётлингк, Л.З.Будагов, П.М.Мелиоранский, Ф.Е.Корш, В.В.Григорьев, Н.Я.Бичурин, В.В.ВельяминовЗернов, Н.В. Хаников, И.Н.Березин, Н.И.Веселовскийларнинг туркий халқлар тиллари, адабиёти ва тарихини, қисман нумизматикани ўрганишга бағишланган асарлари). 19-а. 60-й.ларида Н.И.Ильминский ва В.В.Радловларнинг асарлари билан туркий тилларни ўрганиш (айниқса, қад. ва ўрта туркий ёзув ёдгорликларини ўрганиш, тилларни қиёсий ўрганиш, умумтуркий луғат яратиш ва б.) тарихида янги босқичга асос солинди. Л.Будаговнинг 2 жилдли «Туркий лаҳжаларнинг қиёсий луғати» (1869—71), В.В.Радловнинг 4 жилдли «Туркий лаҳжалар луғати тажрибаси» (1888—1911) луғатлари туркий лексикография тарихида муҳим янгилик бўлди. Ўрта Осиё халкдари тарихини, унинг ижтимоий, иқтисодий муаммоларини ўрганиш (19-а. охири) эса Бартольд номи билан боғлиқ. 19-а. охири — 20- а. бошларида Т.нинг ривожланишига туркий халқларнинг ўзларидан етишиб чиққан баъзи олимлар ҳам (Ч.Валихонов, Қ.Носирий, М.Ф.Охундов, Исҳоқхон Ибрат, И.Олтинсарин, Н.Ф.Катанов ва б.) ҳисса қўша бошладилар. 19-а. охири — 20-а. бошларида лингвистик Т. мактаблари Ўрта Осиё ва Кавказда ҳам пайдо бўлди. Н.П.Остроумов, Н.Н.Пантусов, В.П.Наливкин, И.А.Беляев, С.Лапин, И.Будзинский, Л.Афанасьев, И.Д.Ягелло, И.М.Букин, И.Олтинсарин кабилар Ўрта Осиёдаги туркий тилларни, Н.В.Хаников, Л.Лазарев, В.Х.Кондараки, М.А.Усмонов, О.Заатов, М.Г.Афанасьев, Н.А.Карауловлар Кавказдаги туркий тилларни ўрганиш билан шуғулландилар. Шўро даврида тарих ва тарихнавислик, тил ва адабиёт соҳаларидаги бир томонлама сиёсат ва мафкура тазйиқи сезилиб турсада, шарқшунослик ва Т. ижобий анъаналарга асосланган ҳолда ривожланишда давом этади. Бунда ўз ижодларини чор Россияси давридаёқ бошлаган В.В.Бартольд, В.Д.Смирнов, В.А.Богородицкий, А.Н.Самойлович, С.Е.Малов, Н.И.Ашмарин, А.Е. Кримский, А.П.Ковалевский, Н.Я. Марр, И.А.Орбели ва б. олимлар алоҳида ўрин эгаллайди (Н.Ф.Катанов 48 та туркий тил ва лаҳжаларнинг чоғиштирма грамматикасини езди, Н.И.Ашмарин чуваш тилига оид 17 жилдли асар яратди). 1926 й.да Бокуда Бутуниттифоқ туркийшунослар қурултойи бўлиб, унда, биринчидан, Т.нинг муаммолари ўртага ташланиб, бу соҳадаги келажак вазифалар муҳокама қилинди, иккинчидан, СССР да яшовчи туркий халқлар ҳамда ёзувга эга бўлмаган бошқа халқ ва элатлар учун уларнинг фонетик қурилишини тўлароқ акс эттирувчи алифболар яратиш масаласи кўриб чиқилди. Натижада тил қурилиши соҳасида жадал ишлар бошланиб, Н.Ф.Яковлев, Л.И.Жирков, А.Н.Самойлович, Б.Чўпонзода, Е.Д. Поливанов, А.А.Пальмбах, А.М.Сухотин, К.К.Юдахин ва б. туркийшунослар томонидан СССРдаги туркий тиллар учун янги алифболар ва имлонинг илмий асослари яратилди. Кдд. ёзув анъаналарига эга бўлган узбек, озарбайжон, уйғур, туркман, татар, бошқирд, қозоқ ва б. туркий халклар 1927—30 й.ларда лотин графикаси асосидаги алифболарни қабул қилдилар. Бу жараённинг ижобий (савод чиқаришнинг осонлашуви) ва салбий (қад. дан ўз ёзувига эга бўлган узбек, озарбайжон, уйғур ва б. халкларни қарийб минг йиллик ёзма ёдгорликларидан, маданий меросидан маҳрум қилиш) оқибатлари илмий жамоатчиликка яхши маълум. Айни шу даврда (ўтган асрнинг 30-й.лари ва ундан кейин) Т.ка, жумладан, туркий тилларни ҳар томонлама ўрганишга Б. Чўпонзода, Н.К.Дмитриев, А.П.Поцелуевский, И.А.Батманов, К.К.Юдахин, Э.К.Пекарский, Х.Жубанов, Н.Сауранбоев, С.Аманжолов, Б.М.Юнусалиев, Т.Н. Харитонов, А.К.Боровков, С.Муталлибов, Ғози Олим Юнусов, А.Н. Кононов, А.М.Шчербак, С.Н.Иванов, В.В.Решетов, Е.И.Убрятова, М.Ш.Шералиев, А.Р. Тенишев, Ф.Абдуллаев, А.Ғуломов, Ш.Ш.Шоабдураҳмонов, М.З.Закиев, Ғ.Абдураҳмонов, Ж.Киекбоев, Н.К.Баскаков ва б. муносиб қисса қўшдилар. СССР ҳудудида яшовчи туркийзабон халклар тарихи, этнографияси ва археологияси эса В. В. Бартольд, А.Ю.Якубовский, С.И.Руденко, Н.П.Диренкова, С.В.Киселёв, В.А.Шишкин, М.Е.Массон, С.П.Толстов, А. П. Окладников, Я. Ғ. Ғуломов, А.Х. Маргулан, Т.А.Жданко, Л.Н.Гумилёв, А.Д.Грач, Л.Р.Кизласов ва б. томонидан ўрганилди. Туркий халклар адабиётларини ўрганишда ҳам муайян ютукларга эришилди (В.Д.Смирнов, А.Н.Самойлович, Е.Э.Бертельс, В.А.Гордлевский, В.М.Жирмунский, Абдурауф Фитрат, А.Саъдий, М.Авезов, Ҳ.Орасли, М.Ғайнуллин, Ҳоди Зарифов, Иззат Султон ва б.нинг асарлари).

    40-й.лардан бошлаб ҳоз. туркий тиллар ва уларнинг лаҳжаларини ўрганиш билан бир каторда тарихий ва қиёсийтарихий фонетикасини, грамматикасини ўрганиш бошланади, лексикология ва лексикография, диалектография ва диалектология ривожланади, 50-й. лардан эса туркий ёзув ёдгорликларини лингвистик жиҳатдан ўрганиш кенг йўлга кўйилади. С.Е.Малов ёдгорликларнинг матнларини ҳамда «Қад. туркий ёзув ёдгорликлари» номли умумлаштирувчи асарини нашр эттиради (1951). 10 кишидан иборат туркийшунослар гуруҳи томонидан «Кдд. туркий тил луғати» (1969), Э.В.Севортян ва шогирдларининг 4 жилдли «Туркий тилларнинг этимологик луғати» (1974—89), Амир Нажибнинг «Туркий тилларнинг тарихийқиёсий луғати» (1жилд, 1979), ўзбек луғатчиларининг 4 жилдли «Алишер Навоий асарлари тилининг изохли луғати» (1983—85) каби луғатларнинг нашр этилиши, ҳоз. қозоқ, туркман, озарбайжон, узбек, татар, қирғиз, қорақалпоқ тиллари изохли луғатларининг яратилиши ҳам Т. ривожига катта ҳисса бўлиб қўшилди.

    Ўзбекистонда Т. муаммолари билан шуғулланиш ва шу соҳада мутахассислар тайёрлаш ишлари Ўзбекистон ФА Тил ва адабиёт, Шарқшунослик, Тарих, Археология интларида, Қорақалпоғистон бўлимида, Тошкент шарқшунослик интида, ЎзМУ ва б. унтларнинг тегишли фтларида амалга оширилмоқда. Ўзбекистонда Т.нинг тил, адабиёт, фольклор, тарих, этнография йўналишлари нисбатан ривожланган. Хусусан, лингвистик Т. ривожида Исқоқхон Ибрат, Абдурауф Фитрат, Ашурали Зоҳирий, Элбек, Қаюм Рамазон, С.Муталлибов, С.Иброғимов, Олим Усмон, А.Ғуломов, Ф.Абдуллаев, У.Турсунов, И.Қўчқортоев, Қ.Каримов, Ш.Шукуров, Ғ.Абдураҳмонов, Ш.Шоабдураҳмонов, А.Рустамов, М.А.Асқарова, Э.Фозилов, Қ.Маҳмудов, А.Нурмонов, Ҳ.Неъматов, Э.Бегматов, Э.Умаров ва б.нинг, рус олимларидан Е.Д.Поливанов, А.К. Боровков, К.К.Юдахин, А.Н.Кононов, В.В.Решетов, А.М.Шчербакларнинг ҳиссалари катта.

    20-а.нинг 2ярмидан ҳоз. кунларгача Т. муаммолари барча туркий тилли давлатлар фанлар академияларига қарашли Шарқшунослик интларида ёки шарқшунослик бўлимларида, унтлар ва интларнинг шарқшунослик ва туркийшунослик фтларида, Россия Федерацияси ФА Шарқшунослик инти ва унинг Ленинград (ҳоз. СанктПетербург) бўлими, Тилшунослик, Этнография, Археология интларида, минтақавий бўлимлари ва илмий марказларида ўрганилмоқца ва ҳал қилинмоқда, уларда Т. бўйича етук мутахассислар тайёрланмоқда.

    Туркияда бу соҳадаги и. т.лар (ўрта асрларни ўрганиш, манбаларни нашр этиш) 20-а. бошларидагина пайдо бўлди. Истанбул унти ва б. муассасаларда нафақат Туркия тарихи, балки Т.нинг янада кенгроқ муаммолари — туркий халклар тарихи ва адабиёти ўрганила бошлади (А.Рафиқ, М.Ф. Кўпрулу, А.Асим ва б.) нашр этилди.

    Т. нафақат туркий халклар яшайдиган мамлакатларда, балки улар муқим яшамайдиган Европа мамлакатларида ва АҚШда, Корея ва Японияда ҳам ривожланмоқца. Шарқий Европанинг бир қанча мамлакатларида Т. тарихфилология, баъзан соф тилшунослик соҳалари бўйича ривож топган. 19-а. — 20-а. бошларида венгер олимлари И.Кунош, Г.Вамбери, Г.Куун, Б. Мункачи ва б. асосан, қад. ва ҳоз. тур

    кий тиллар лексикаси, тарихи ва грамматикасига оид асарлар ёздилар. Уларнинг ишини Д.Немет, Л.Лигети, К.Ласло, Д.Хазаи, А.РонаТаш, Д. Кара, Э.Шютцлар давом эттирмоқдалар. Айни шундай ишлар Польшада Т.Ковальский, А.Зайончковский, В.Зайончковский, Э.Триярский ва б., Руминияда М.Губоглу, В.Дримба, Т.Лабель, М.Банеску ва б., Болгарияда С.Чилингиров, С.Беликов, П.Живкова, Д.Гажанов, Г.Гилибов, С.Младенов, Н.Тодоров, М.Моллова ва б., Чехия ва Словакияда Я.Рипка, И.Иречек, Ч.Трухелка, И.Блашкович, Й.Кабрда ва б., собик, Югославия республикаларида Г.Елезович, Х.Хажибегич, Х.Шабанович, А.Шкалич, Б.Журжев ва б. томонидан амалга оширилди. Австрия, АКШ, Буюк Британия, ГФР, Дания, Италия, Финляндия, Франция, Швейцария, Швеция ва б. мамлакатларда хам Т.нинг умумий ва хусусий масалалари билан шуғулланган ва шуғулланувчи олимлар анчагина. Булар—немис олимлари Г.Винклер, К.Броккельман, Г.Якоб, В.Банг, А. фон Габен, М.Хартман, Б.Флемминг, Г.Дёрфер; фин олимлари М.Кастрен, Г.Рамстедт, М.Рясянен, П.Аалто; швед олимлари Г.Ярринг, К.Нильсон, Д.Юхансон; даниялик В.Грёнбек, К.Грёнбек, В.Томсен; австриялик М.Битткер, А.Титце, Ф.Миклошич,Г. Мейер; англиялик Э.Гибб, Денисон Россе, Ж.Клоусон; франциялик Паве де Куртейль, С. де Саси, Ж.Дени, Л.Базен; италиялик Л.Бонелли, Э.Росси, А.Бомбаччи; япониялик Шира Хаттори, Нобуо Ямада, И.Мурояма, Macao Мори, Ш.Исави, Т.Хаяши ва б. кўзга кўринган туркийшунослардандир. АҚШда Т. 20-а.нинг 30-й.ларида пайдо бўлиб, 50—60-й. ларда жадал ривожлана бошлади. Бу ривожланиш, асосан, Европа ва Туркиядан жалб этилган туркийшунослар хисобига бўлиб, Колумбия, Гарвард, ЛосАнжелес, Индиана унтларида туркий тилларни ўқитишўрганиш ишлари йўлга қўйилди (ҳозирда ҳам ушбу унтларнинг ходимлари, тингловчи ва талабалари Ўрта Осиё туркий халқлари тиллари, адабиёти, тарихи, этнографиясини ўрганиш мақсадида Ўзбекистонда илмий сафарларда бўлмоқда). Индиана унти 1960 й.дан «Uralic and Altaic series» тўпламини нашр этади, унда урал ва олтой тиллари билан бир каторда туркий тиллар бўйича ҳам материаллар чоп этилади. Америкалик К.Менгес, О.Прицак, Д.Синор, Халаши Кун, Стэнфорд Шоу, Р.Х.Девисон, Р.Девере, Ш.Мардин, В.Х.Микнейл ва б. АҚШда Т.нинг тал, адабиёт, тарих соҳалари ривожланишига катта ҳисса қўшдилар.

    Т. бўйича тадқиқотларни тарғиб қилиш, оммалаштириш мақсадида СССР даврида «Советская тюркология» («Совет туркийшунослиги») журнали (1970 й.дан Бокуда) ва «Тюркологический сборник» («Туркология тўплами», 1970 й.дан Москвада) мунтазам нашр этилиб турган, лекин 90-й.лар ўрталарида мазкур журналини «Туркология» номи билан нашр этишга уринишлар бўлсада, кейинчалик бу жараён тўхтаб қолди. Т. муаммоларини ёритувчи журнали ва бюллетенлар Лондонда (Asia Major»), Истанбулда (Turk Dili»), Анқарада (Turk Dili Arastirmalari yilligi», «Tarih Arastirmalari Dergisi»), Парижда («Turcica»), Тошкентда («Шарқ машъали», «Шарқшунослик», «Ўзбек тили ва адабиёти») ва б. жойларда нашр этилиб келмоқда. Қозоғистонда Аҳмад Яссавий номидаги Қозоқтурк халқаро унтида «Туркология» журнали нашр этилмоқда (2003 й.дан).

    Ад.: Кононов АН., Тюркская филология в СССР, 19171967, М, 1968; Баскаков Н . А., Введение в изучение тюркских языков, 2 изд., М., 1969; Кононов А.Н., История изучения тюркских языков в России, Л., 1972; Л у ни н Б. В., Историография обҳественнўх наук в Узбекистане. Библиографические очерки, Т.,1974; Қўчқортоев И., Исабеков Б., Туркий филологияга кириш, Т., 1984.

    Абдуваҳоб Мадвалиев.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.