Turkman tili

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 764–765-b. — ziyouz.com

Turkman tili — turkiy tillardan biri. Asosan, Turkmanistonda, şuningdek, Özbekiston, Tojikiston, Qozoğiston respublikalarining ayrim tumanlarida, RFning Stavropol ölkasida, Afğoniston, Turkiya, Eron, Iroq va b. mamlakatlarda tarqalgan. Turkmanistonning rasmiy tili. Utgan asr oxirlarida sözlaşuvçilarning umumiy soni 4,8 mln. (jumladan, Turkmanistonda 2,5 mln.dan ortiq, Özbekistonda 130 ming, Afğonistonda 400 ming, Eronda 300 mingga yaqin) kişidan iborat bölgan. Asosiy laxjalari: taka, yovmut, ersari, göklan, sariq, salir, çovdur va b. Stavropoldagi T.t. lahjasi truxmen tili deb ataladi.

T.t. ğarbiy öğuz kabila (uruğ) tillari negizida şakllangan, lekin rivojlaniş jarayonida qipçoq guruhidagi turkiy tillarga xos xususiyatlarga ham ega bölgan. T.t.ning asosiy öziga xos belgilari: birlamçi (qad.) çöziq unlilarning mavjudligi, tişlararo talaffuz qilinadigan s vaz undoşlarining (boşqa turkiy tillardagi odatiy s va 3 örniga) mavjudligi, lab undoşlari garmoniyasining rivojlanganligi; kelasi zamon gumon fe'li inkor şaklining r tugallanmali variantining (boşqa turkiy tillar uçun umumiy bölgan maye şakli bilan birga) qöllanişi va b. Leksikasida arab, fors, rus tillaridan özlaşgan sözlar uçraydi.

Eski adabiy T.t., asosan, şe'riyat tili hisoblangan. Hoz. adabiy T.t. esa 20-a. ning 20-y.laridan turkman lahjalarining taka lahjasi negizida birlaşuvi natijasida şakllangan. 1928 y.gaça arab, 1929—40 y.larda lotin, 1940— 90-y.larda rus grafikasiga asoslangan yozuvdan foydalanilgan. 1991 y.dan yana lotin fafikasi asosidagi yozuv joriy etildi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТУРКМАН ТИЛИ — туркий тиллардан бири. Асосан, Туркманистонда, шунингдек, Ўзбекистон, Тожикистон, Қозоғистон республикаларининг айрим туманларида, РФнинг Ставрополь ўлкасида, Афғонистон, Туркия, Эрон, Ироқ ва б. мамлакатларда тарқалган. Туркманистоннинг расмий тили. Утган аср охирларида сўзлашувчиларнинг умумий сони 4,8 млн. (жумладан, Туркманистонда 2,5 млн.дан ортиқ, Ўзбекистонда 130 минг, Афғонистонда 400 минг, Эронда 300 мингга яқин) кишидан иборат бўлган. Асосий лахжалари: така, ёвмут, эрсари, гўклан, сариқ, салир, човдур ва б. Ставрополдаги Т.т. лаҳжаси трухмен тили деб аталади.

Т.т. ғарбий ўғуз кабила (уруғ) тиллари негизида шаклланган, лекин ривожланиш жараёнида қипчоқ гуруҳидаги туркий тилларга хос хусусиятларга ҳам эга бўлган. Т.т.нинг асосий ўзига хос белгилари: бирламчи (қад.) чўзиқ унлиларнинг мавжудлиги, тишлараро талаффуз қилинадиган с ваз ундошларининг (бошқа туркий тиллардаги одатий с ва 3 ўрнига) мавжудлиги, лаб ундошлари гармониясининг ривожланганлиги; келаси замон гумон феъли инкор шаклининг р тугалланмали вариантининг (бошқа туркий тиллар учун умумий бўлган мае шакли билан бирга) қўлланиши ва б. Лексикасида араб, форс, рус тилларидан ўзлашган сўзлар учрайди.

Эски адабий Т.т., асосан, шеърият тили ҳисобланган. Ҳоз. адабий Т.т. эса 20-а. нинг 20-й.ларидан туркман лаҳжаларининг така лаҳжаси негизида бирлашуви натижасида шаклланган. 1928 й.гача араб, 1929—40 й.ларда лотин, 1940— 90-й.ларда рус графикасига асосланган ёзувдан фойдаланилган. 1991 й.дан яна лотин фафикаси асосидаги ёзув жорий этилди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.