Turkmaniston
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 765–771-b. — ziyouz.com
Turkmaniston - Örta Osiyoning jan.ğarbida joylaşgan davlat. Mayd. 488,1 ming km2. Aholisi 4,7 mln. kişi (2002). Poytaxti — Aşxobod ş. Ma'muriy jihatdan 5 viloyatga, viloyatlar etrap (tuman )larga bölinadi.
Davlat tuzumi. T. — betaraf davlat. 1995 y. 12 dek. T. betarafligi kuni. Amaldagi konstitutsiyasi 1999 y. 18 mayda qabul kilingan. Davlat boşliği — prezident (1990 y.dan S. Niyozov). Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Majlis (parlament), ijroçi hokimiyatni Vazirlar Mahkamasi (hukumat) amalga oşiradi.
Tabiati. T. hududining aksariyati tekislikdan iborat bölib, qariyb 4/5 qismi Turon tekisligi (Qoraqum çöli) da joylaşgan. Faqat jan.da tepaliklar va örtaça balandlikdagi toğlar bor. Kaspiy dengizining T.ga qaraşli jan. qirğoklari kam parçalangan, şim. da Qoraböğozgöl, Krasnovodsk, Turkman qöltiqlari, Krasnovodsk, Darja, Çeleken ya.o.lari va kum tillari bor. Dengiz sohili past, qumli. T. janubida Kopetdoğ toğlari (eng baland joyi 2942 m — Rizo çöqqisi), undan şim.ğarbda Kiçik Bolxon (777 m gaça) va Katta Bolxon (1881 m gaça) toğlari joylaşgan. Jan.şarqdagi Bodxiz qirlari (eng baland joyi 1267 m) va Qorabel qirlari (eng baland joyi 984 m) örtasidan Murğob daryosi oqib ötadi. Çekka jan.şarqda Hisor tizmasining Köhitang tarmoği (bal. 3139 m — T.ning eng baland nuktasi) bor. T.ning ğarbida Krasnovodsk platosi, şim. ğarbida Ustyurt platosining jan. çekkasi, undan jan.da esa Orqa Özböy burmali rni yotadi. Kaspiy böyi pasttekisligida Nebitdoğ (39 m), Boyadoğ (134 m), Qumdoğ, Manjuqli (27 m) va b. qirlar kötarilib turadi. Kopetdoğ tekisligidan şim. va şim.şarkda Qoraqum çöli, Amudaryo va Tajan daryolari oraliğida Jan.Şarqiy Qorakum çöli joylaşgan. T.ning jan. qismida tez-tez zilzila bölib turadi. Muhim qazilma boyliklari — neft va gaz; kumir, mirabalit, oltingugurt, kora va rangli metall, mis, alyuminiy, simob, molibden konlari aniklangan.
Iqlimi keskin kontinental, qurğoqçil iqlim. Yozi issiq va quruq, qişi yumşoq, qor kam yoğadi. Yanv.ning örtaça trasi şim.şarkda —5° dan Atrek daryosi atrofida 4° gaça, ba'zi yillarda Toşhovuz viloyatida absolyut minimal tra —32° gaça. Iyulda şim. şarkda 28°, jan.da 32°, absolyut maksimal tra 49,9° gaça. T. hududining 80% da doimiy oqar suv yöq; jan. va şarqiy hududlardagina daryolar bor. Eng katta va sersuv dare — Amudaryo. Bu daryoning suvi Qoraqum kanali orqali Bahardengaça borgan —900 km. Köllarning aksariyati şör. Çuçuk suvli Yasxan köli Nebitdog ş.ni içimlik suv bilan ta'minlaydi. Tuproqlari — Ustyurt, Krasnovodsk, Orka Unguz platolarida surqönğir, toğ etaklari, toğ yon bağirlarining quyi qismida, toğ oldi tekisliklarida, toğlarning quyi mintaqasida böz tuproq, yuqorirokda töq böz, toğ tepalarida toğqönğir tuproqlar tarqalgan. Qoraqum çölining aksariyatini qum egallagan; pastqam joylarda taqir, şörxok, daryo vodiylarida ötloqiböz va allyuvialötloqi tuproklar bor. T. hududining taxm. 2% suğoriladi. T.ning ösimlik va hayvonot dunyosi xilmaxil. Qumli çöllarda oq va qora saksovul, qandim, çerkez, quyonsuyak, astragal kabi butalar, şörxok yerlarda yulğun, sarisazan, şoxilak va b., daryo vodiylaridagi töqaylarda baçki teraktol va jiydazorlar, Kopetdoğ oldi çöllarida va qirlarda şuvoq va har xil efemer ötlar, toğlarning 1500 m dan yuqori qismida arça, Ğarbiy Kopetdoğ daralarida yovvoyi tok, olma, olça, bodom, anor, yonğoq, anjir, pista daraxtlari ösadi. Hayvonot dunyosi — çölda quyon, böri, tulki, çiyaböri, jayran, toğlarda qoplon, arxar, morxör, Amudaryo vodiysida tönğiz, kiyik, qirğovul va b. yaşaydi. Daryo va suv omborlarida baliq köp. T. hududida Badxiz, Krasnovodsk, Repetek va b. qöriqxonalar bor.
Aholisining aksariyati turkmanlar; şuningdek, rus, uzbek, qozoq, tatar, ukrain, armanlar ham yaşaydi. Şahar aholisi 45%. Rasmiy til — turkman tili. Dindorlari, asosan, sunniy musulmonlar. Yirik şaharlari: Aşxobod, Turkmanobod, Toşhovuz, Mari, Turkmanboşi.
Tarixi. T. hududi qadimda Ahomaniylar davlati, Aleksandr istilosidan söng vujudga kelgan Salavkiylar davlati, Parfiya, YunonBaktriya podşoligi, Eftaliylar, Turk xoqonligi, Arab xalifaligi, Tohariylar davlati, Somoniylar, Saljuqiylar davlati, Xorazmşohlar davlati, Möğullar davlati tarkibida bölgan. 14-a.ning 70—80-y. laridan T. hududi Temuriylar gasarrufiga ötgan. 16-a. oxiri — 17-a.da Xiva va Buxoro xonliklariga qaram böldi, bir qismi Eron tarkibiga ötib qoldi. 1869—85 y.larda T. hududini Rossiya bosib oddi. 1917 y. noyab. —dek.da sovet hokimiyati örnatildi, 1918 y. 30 apr. da Turkiston muxtor sovet sotsialistik respublikasi taşkil etilgaç, T.ning asosiy qismi (Zakaspiy viloyati, 1921 y. avg.dan T. viloyati) uning tarkibiga kirdi. 1924 y. Örta Osiyoda «milliy davlat çegaralanişi» deb atalgan bölib taşlaş siyosati natijasida 1924 y. 27 okt.da Turkmaniston SSR taşkil topdi va SSSR tarkibiga kiritiddi. Şundan keyingi yillarda turkman xalqi KPSSning qişloq xöjaligi.ni jamoalaştiriş, mamlakatni industriyalaş siyosati va qatağonlar azobuqubatlarini tortdi. 1991 y. okt.da Mustaqillik haqida deklaratsiya qabul qilindi, mamlakat Turkmaniston deb atala boşladi. T. —1992 y.dan BMT a'zosi, 1993 y. 7 yanv.da ÖzR suverenitetini tan olgan va diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 27 okt. — Mustakillik kuni (1991).
Siyosiy partiyasi. Rasmiy ravihda 1 partiya röyxatga olingan: Turkmaniston demokratik partiyasi (sobiq Kommunistik partiya negizida 1991 y. tuzil gan).
Xöjaligi. T. — agrarindustrial mamlakat. Milliy daromad tarkibida sanoatning uluşi 50%, qişloq xöjaligi. niki 18%, xizmat körsatiş sohasiniki 32%.
Sanoatining yetakçi tarmoklari: gaz va neft qazib çiqariş, energetika, kimyo, maşinasozlik, yengil (qişloq xöjaligi. xom aşyosini qayta işlaş), oziq-ovqat (yoğmoy, vinoçilik), binokorlik materiallari sanoati. Buzmayin GRES, Turkmanboşi, Nebitdoğ, Turkmanobod, Mari, Gugurtdoğda issiqlik elektr styalari barpo etilgan. Yiliga örtaça 10,5 mlrd. kVt soat elektr energiya hosil qilinadi. Neft qazib çiqariş va uni qayta işlaş T.ning ğarbiy rnlarida olib boriladi, Çeleken ğarbida dengiz tubidan neft qazib olinadi. Asosiy gaz konlari: Gazöçoq, Naip, Şatlik, Gugurtdog va b. Neftni kayta işlaş tarmoğida benzin, kerosin, dizel yonilğisi, mazut, bitum, elektrodli koks, kir yuviş vositalari, kimyo sanoatida natriy sulfat, yod, brom, oltingugurt, mineral öğit, oltingugurt kislotasi, superfosfat, ftorli alyuminiy işlab çikariladi, maşinasozlik va metallsozlik korxonalarida teplovoz va avtomobillar ta'mirlanadi, markazdan qoçirma neft nasoslari, kultivator, elektr kabeli, gaz plitalari, oziq-ovqat sanoati uçun uskunalar işlab çiqariladi. Yengil sanoat paxta, jun, pillani dastlabki qayta işlaş, ip gazlama, jun va ipak gazlama, trikotaj işlab çiqariş., qoraköl oşlaş, pillakaşlik, tikuvçilik, könçilik, poyabzal korxonalaridan iborat. Yogoçsozlik, poligrafiya, şişa sanoati ham muhim örin oladi. Asosiy sanoat markazlari: Aşxobod, Toşhovuz, Turkmanobod, Mari, Turkmanboşi, Nebitdoğ, Bayramali va b.
Qişloq xöjaligining yetakçi tarmoği — dehqonçilik. Unda paxtaçilik asosiy örin egallaydi. Vohalarda va toğ yon bağirlarida yetiştiriladi (asosan, ingiçka tolali paxta). Donli ekinlardan buğdoy, arpa, şoli, oq jöxori va makkajöxori, yemxaşak ekinlari, poliz ekinlaridan qovun, tarvuz yetiştiriladi. Boğ va tokzorlar bor. Atrek daryosi va uning irmoqlari böylarida subtropik ekinzorlar (anor, zaytun, anjir, bodomzorlar) bor. Çorvaçilik qişloq xöjaligi.ning muhim tarmoği hisoblanadi. Toğli joylarda qoramol, qöy, eçki, yilqi boqiladi, tekisliklarda qorakölçilik va tuyaçilik, Turkmanobod, Aşxobod, Mari viloyatlarida pillaçilik, suv havzalarida baliq xöjaligi rivojlangan.
Transporti. T.y. uzunligi 2,12 ming km, umumiy foydalanişdagi avtomobil yöllari uz. 13,6 ming km, jumladan, qattiq qoplamali yöllar uz. 11,6 ming km. Asosiy dengiz porti — Turkmanboşi. Turkmanboşi — Boku, Bekdaş — Boku yönalişi böyiça t.y.li dengiz paromi mavjud. Amudaryo va Qoraqum kanalida kema katnaydi. Truboprovod transporti mavjud. Neft va gaz quvurlari, jumladan, Vişka — Turkmanboşi, Çeleken — Turkmanboşi neft quvurlari mavjud. T. çetga tabiiy gaz, neft va neft mahsulotalari, paxta, mineral öğit va b. çiqaradi. Çetdan maşina va uskunalar, kora metallar, transport vositalari, kiyimkeçak, poyabzal, don, kandşakar oladi. Rossiya, Ukraina, Örta Osiyo mamlakatlari va Qozoğiston bilan savdo qiladi. T.ning ÖzR bilan taşki savdo aylanmasi 2003 y.da 2002 y.ga nisbatan 17,3% ortdi va ÖzR ning taşki savdosidagi uluşining 1,3% ni taşkil etdi. Pul birligi — manat.
Tibbiy xizmati. Davlatga karaşli tibbiyot muassasalari bilan bir qatorda xususiy şifoxonalar ham bor. Vraçlar Aşxobod tibbiyot intida tayyorlanadi. Maşhur kurortlari: Bayramali, Feruza iqlimiy, Arçman balneologiya va Mullaqora balçiq bilan davolaş sanatoriylari.
Maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. Maorifi boşlanğiç, töliqsiz örta va umumiy örta ta'lim maktablaridan iborat. Örta maxsus ta'lim öquv yurtlari turli kasblarni örgatadi. T.da bir qança oliy öquv yurti, jumladan, Aşxobodda T. universiteta, politexnika, qişloq xöjaligi., ped., san'at, tibbiyot, xalq xöjaligi va b. intlar, Turkmanobodda ped. instituti mavjud. I.t.lar uning tarkibidagi intlardan taşqari Sil kasalliklari inti, Köz kasalliklari inti, Nevrologiya va fizioterapiya inti, Radiologiya va rentgenologiya inti, Onkologiya inti, Çorvaçilik va veterinariya inti, Tuproqşunoslik inti va b. ilmiy muassasalarda olib boriladi.
T.da T. davlat kutubxonasi bir qança teatr, sirk, 15 davlat muzeyi, şu jumladan, Aşxobodda T. tarixi muzeyi, tasviriy san'at muzeyi, «Nisa» tarixiymadaniy qöriqxona va b. madaniyma'rifiy muassasalar mavjud. Matbuoti, radioeşittirişi, telekörsatuvi. T.da 20 ta gaz. va jurnali, jumladan, rus tilida «Neytralnöy Turkmenistan» («Betaraf Turkmaniston»), turkman tilida «Turkmenistan» gaz.lari naşr etiladi. T.davlat axborot agentligi (TURKMANPRESS), T. milliy teleradiokompaniya faoliyat yuritadi. T.da muntazam radioeşittiriş 1927 y.dan, televizion körsatuvlar 1959 y. noyab.dan boşlangan.
Adabiyoti xalq oğzaki ijodiyotidan boşlangan. Örta Osiyo xalklarining muştarak asari bölmiş «Kitobi dadam Qurqut» öğuz elati hayotini tasvirlaydi. «Şohsanamğarib», «Sayot va Hamro», «Göröğli», «Layli va Majnun», «Yusuf va Zulayho» kabi dostonlarning turkman variantlari keng tarqalgan. 18-a.da turkman şoirlari nazm tilini xalq tiliga yaqinlaştirdilar. Mahtumquli adabiyetda yangi yönalişni boşlab berdi. 18-a. oxiri — 19-a. boşlarida Durdi Şoir, Saidiy, Ziloliy, Misqinqiliç, Andalib, Şaydoiy, Ozodiy, Ğoyibiy, Kamina turkman adabiyoti rivojiga katta hissa qöşdilar. 19-a.da yaşab ijod etgan turkman şoirlari ijodida lirika yetakçi janr böldi. Asl muhabbatni madh etuvçi «Zuhro va Tohir» dostonining muallifi Mullanafas turkman adabiyotidagi lirika janrining yorqin namoyandasidir.
20-a. 20-y.larida badiiy nasrçilik rivojlana boşladi. Şoir va yozuvçilardan Yoqub Nosirli, B. Kerboboyev, N. Sarixonov, A. Durdiyev, X. Deryayev, dramaturglardan A. Karliyev, B. Omonov va b. adiblar hikoya, qissa, roman va pyesalarida xalq hayoti, quvonç va taşvişlarini haqqoniy tasvirlaşga intildilar. 1934 y. T. yozuvçilar uyuşmasi taşkil etildi. 1928 y.dan yozuvçilarning oylik adabiybadiiy jurnali naşr etila boşladi. 2jaxrn uruşi yillari turkman adiblari bosqinçilarga qarşi xalq nafratini ifodalovçi nazmiy va nasriy asarlar yaratdilar. Jumladan, Yo. Nosirlining «Leytenantning ölimi», P. Nurberdiyevning «Vatanparvar çol» dostonlari, K,. Seytliyevning şe'rlari, D. Xoldurdining «Oqxalatli qiz» dostoni va b. asarlarda uruş va turkman xalqining front orqasidagi fidoiyligi öz aksini topgan. Uruşdan keyingi turkman adabiyotida tinçlik uçun kuraş, odamlar örtasidagi munosabat asosiy mavzu böldi. 50-y.larda A. Otajonov, M. Saidov, K. Qurbonnapasov, A. Xaydov va b. adabiyotga kirib keldilar. 60—70-y.lardan yirik nasriy asarlar adabiyetda yetakçi örin egalladi. Qiliç Quliyevning «Qora karvon», Beki Seytoqovning «Birodarlar», X. Deryayevning «Qismat» romanlari va b. yaratiddi. B. Kerboboyev, X. Ismoilov, M. Garriyev, K. Tangriquliyev, A. Boymurodovlar bolalar adabiyetiga qiziqarli asarlari bilan hissa köşdilar.
20-a.ning 2yarmida yirik nasriy asarlar adabiyetda yetakçi örin egalladi. B. Xudoynazarov, A. Kurbonov, O. Okmamedov, Ya. Mametyev, T. Jumageldiyev va b. adiblarning romanlari bosilib çikdi. A. Murodov, U. Abdullayev, J. Allakov, R.Rajabovlar adabiyotşunoslik va adabiy tanqid sohasida barakali ijod qildilar. Boşqa xalqlar adiblari, jumladan, özbek yozuvçilarining eng yaxşi asarlarini turkman tiliga tarjima qilişga katta ahamiyat berib kelindi.
Me'morligi va tasviriy san'ati. T.hududida qad. manzilgoxlar (Aşxobod yaqinidagi Jaytun va Passajiktepa) qoldiqlari saklanib qolgan. Bundan taşkari, yirik qişloklarning qoddiqlarini ham uçratiş mumkin (Namozgohtepa, Uluğtepa, Oltintepa). Turli davrlarda mustahkam devorlar bilan öralgan şaharlar (Marvdagi Erkqal'a, Kauşut yaqinidagi Elkentepa) vujudga kelgan. Mil. 5— 7-a.larda xom ğişt va paxsadan qörğonlar, 2 qavatli köşklar qurildi. 11 — 12-a. larda şaharlarda masjid, Madrasa, karvonsaroy, timlar, maqbaralar, turar joy mahallalari barpo etildi (Abu Sayd maqbarasi, Abulfazl maqbarasi va b.). Pişiq ğiştdan mahobatli imoratlar qurilib, tomi gumbaz şaklida işlana boşladi. 12-a.da binolarni bezaşda bir tomoni sirlangan ğişt va koşindan foydalaniş rayem böldi. Maqbaralar öziga xos me'moriy şaklda bunyod etilgan. Marvdagi Sulton Sanjar matsbarasi, Köhna Urgançdagi Najmiddin Kubro maqbarasi, Faxriddin Roziy matsbarasi, Sulton Takaş maqbarasi va b. sirkorlik va naqşkorlik usulida serhaşam bezatilgan. Marvdan Xorazmga boriş yölidagi Oqçaqal'a, Çoşqal'a, Doyaxotin karvonsaroyi içki hovlisining 4 tomoni peşayvonli qilib qurilgan. 14—15-a.larda Temuriylar davri me'morligiga xos mahobatli va peştokli binolar qurila boşladi. 19-a. 2yarmida Krasnovodsk, Aşxobod, Çorjöy, Bayramali, Qizilarvot kabi yangi şaharlar paydo böldi. Ammo köçmançi qabilalar hamon kigiz ötovda yaşar edi.
20-a.ning örtalaridan turkman me'morlari uyjoy qurilişida issiq iklim şaroitini qisobga ola boşlagan bölsalar, 1948 y. Aşxobod zilzilasidan söng şaharsozlikning T. uçun alohida usullarini işlab çiqdilar. 60—70-y. lar me'morligida sodda şakllarga intiliş kuçaydi, 70— 80-y.larda me'morlik bilan bezak san'atini birga qöşib, atrofdagi manzaraga moslaşuv tamoyillari ustunlik qila boşladi (A. Ahmedov va F. Ahmedov rahbarligida ijodiy jamoalar loyihalagan «Aşxobod» mehmonxonasi, «Ayna» restorani, Davlat banki, Quriliş banki binolari).
Badiiy hunarmandlikda kulollik (8-a.dan qolipaki naqşlangan sirsiz sopol idişlar), badiiy töquv, zargarlik, gilamdözlik rivojlangan. Ayniqsa, 18—20-a.larda geometrik şaklli naqşlar bilan bezatilgan kizil, jigarrang, taka, salor, yovmut gilamlari badiiy kimmati bilan maşhur bölgan.
Zamonaviy tasviriy san'at T.da 19-a.ning 2yarmida paydo böla boşladi. N.N.Karazin, K.S.Mişin, Nazar Yovmutiy turkmanlar turmuşining ijtimoiy jihatlarini ifodalaşga harakat qildilar. 20-a.ning 20-y.larida «Şarq san'ati zarbdor maktabi» oçilgaç, T.da professional badiiy ta'lim yölga qöyildi. Şu maktabda tahsil olgan B. Nurali, S.N.Beklarov, keyinçalik ularning safiga qöşilgan Yu.P.Daneşvar, I. Kliçev, A. Hojiyev, A. Quliyev, N. Xöjamuhamedov, A. va Ç. Omongeldiyevlar tasviriy san'atni rivojlantirişga muhim hissa qöşdilar. 20-a.ning 2yarmida turkman badiiy san'atida grafika, dastgoh gravyurasi, natyurmort, avtoportret, teatr va kino bezakçiligi kabi janrlar rivoj topdi.
Istiklol yillari T. tasviriy san'atida milliylikka e'tibor kuçaydi. Dastgoh rangtasviri, grafika, maxrbatli haykaltaroşlik rivojlandi. Keksa avlod vakillaridan I. Kdiçev, A. Almamedov, şuningdek, Ş. Akmuhammedov, A. Muhammedov, Ya. Bayramov, J. Amandurdiyev, Ç. Amandurdiyev, G. Guseynov, A. Murodaliyev, K. Nurmurodov va b. samarali ijod qilmoqdalar. Çunonçi, Ş. Akmuhammedov ijodida ötmiş bilan hoz. kunning uzviy boğliqligini körsatiş, milliy estetik tamoyillarni ifodalaş, Ya. Bayramov ijodida dadil novatorlik, atrof muhitni, umuman hayotni falsafiy talqin qilişga intiliş seziladi. 1939 y. T. Rassomlar uyuşmasi va 1994 y. Milliy Badiiy akademiya taşkil etilgan.
Musiqasi. An'anaviy şakllari qad. ironii elatlar musiqa ijodi hamda turköğiz qabilalarining musiqa an'analari negizida qaror topgan. Parfiya poytaxti Niso, Marğiyona poytaxti Marv, Saraxsdan topilgan arxeologik yodgorliklari islomgaça bölgan musiqa madaniyati (musiqa çolğulari) haqida tasavvur beradi. Saljuqiylar davlati davri (11—12-a.lar)da turkmanlarning musiqa madaniyati ravnaq topdi. Turkman xalq qöşikdari orasida dehqon jamoalari hayotiga xos mavsum marosim qöşiqlari («Yilan oyni», «Çemçe gelin», «Ximmil», «Xeşelle» va b.), şuningdek, oilaviy marosim va maişiy («Xuşroy», «Edemekrem», «Ölan», «Azadi», «Çapak», «Zikir», «Xuvdi», «Agi») qöşiqlari, bayram va sayillarda ayollar ijro etadigan «Lyale», «Mavrike» kabi janrlar keng örin olgan. Musiqa çolğulari orasida qad. xizlavuk, juljul, gopuz (çangqöbiz) hamda puflama tuyduklar, doirasimon deprek, dutor va ğijjaklar mavjud. Ayniqsa, turkman dutor kuylari (Qirqlar, Saltikdar, Muqamlar) şakli murakkabligi, nolalarga boyligi bilan ajralib turadi. Milliy professional musiqa yöllari turkman baxşi va sozandalar ijodida namoyon böladi. Baxşilar dutor (dutor va ğijjak, ba'zida gargituyduklar) jörligida qahramonlik va işqiy mavzudagi («Göröğli», «Nejeb öğlon», «Sayot va Hamro», «Şohsanam va Ğarib» kabi) dostonlarni mahorat bilan, maxsus kuylaş usullaridan keng foydalanib ijro etadilar. 1929 y. Aşxobodda badiiy texnikum musika bölimi bilan birga oçildi (1935 y.dan musiqa bilim yurtiga aylantirilgan). Ilk turkman kompozitorlari A. Kuliyev, V. Muxatov, D. Ovezovlar yetişib çikdi. 1929 y. simfonik orkestr, 1934 y. xor, 1941 y. Opera va balet teatri taşkil etildi. 1941—45 ylarda «Zuhro va Tohir», «Şohsanam va Ğarib» operalari, «Aldar kösa» baleti yaratildi. Kompozitor A. Şapoşnikov bilan V. Muxatovning «Kamina va qozi» hajviy operasi, M. Raviç bilan N. Muxatovning «Zöraki tabib» baleti, A. Quliyev, A. Şapoşnikov, V. Ahmedovning orkestr uçun yozgan konsertlari 50—60-y.lardagi turkman musiqasining yutuği böldi. 70—80ylarda turkman musiqasi uslubida yangi siljiş sodir böldi. Kompozitorlardan Ç. Nurimov («Garmselning ölimi», «Qöhitang fojiasi» baletlari, simfonik konsertlari), N. Xolmamedov (vokal qöşiklari), A. Agajikov («Söna» va «Taxdikali tun» operalari, «Feruza» baleti), R. Ollayorov (oratoriya va simfoniyalari) yangi ifoda usullaridan foydalandilar. Ç. Ortiqov, D. Nuriyev kabi yoş kompozitorlar ijod kila boşladi. Ijroçilar orasida dirijyor X. Allanurov, xonandalardan A. Annaquliyeva, M. Quliyeva, M. Şaxberdiyeva, raqqos va raqqosalardan G. Musayeva, A. Pursiyanovlar maşhur.
Aşxobod va Toşhovuzda musiqali drama teatrlari, Aşxobodda Milliy konservatoriya, Aşxobod, Mari va Turkmanobodda musiqa va san'at bilim yurtlari, turli şaharlarda musiqa maktablari bor.
Teatri. 1918 y.dan havaskor teatr tögaraklari tuzila boşladi. 1926 y. dastlabki millim drama studiyasi taşkil etildi. Unda dramaturglar K. Burunov, A. Kauşutov, rej. Yu. Alimzoda dare berdilar, Suray Murodova, A. Qulmamedov, K. Berdiyev, O. Durdiyeva, K. Qulmurodov va b. aktyorlar tahsil oldilar. 1929 y. şu studiya negizida turkman teatri (xoz. Mullanafas nomidagi drama teatri) barpo etildi. Unda B. Kerboboyevning «Yuksaliş», A. Karliyevning «Ayna» pyesalari va çet el dramaturglarining asarlari sahnalaştiriddi. Mari, Karki, Qizilarvot va b. şaharlarda yangi teatrlar oçildi. 20-a. ning 2yarmida turkman teatrlarida G. Muxtorov, K. Seytliyev, B. Omonov, Q. Quliyev, A. N Ostrovskiy, U.Şekspir pyesalari qöyildi. Teatr jamoalari orasida Aşxoboddagi yoş tomoşabinlar teatri, Maridagi Kamina nomli drama teatri, Turkmanoboddagi musikali drama teatri, san'at arboblaridan B. Omonov, A. Durdiyev, M. Çerkezov, M. Kirillov, S. Otayeva, T. Ğafurova, N. Suyunova, M. Aymedovalar maşhur.
Kinosi. 1926 y. kinofabrika taşkil etildi, keyinçalik u «Turkmanfilm»ga aylantirildi (hoz. A. Karliyev nomidagi kinostudiya). Şu yerda dastlabki hujjatli filmlar — «Oq oltin» (1929, rej. A. Vladiçuk), «Çölda birinçi» (1932, rej. M. Bistritskiy), «Misli körilmagan voqea» (1936) yaratildi. Dastlabki badiiy filmlar — «Unutib bölmaydi» (1931, rej. D. Poznanskiy), «Yetti yurak» (1935, rej. N. I. Tixonov), «Men qaytaman» (1935, rej. A. Ledaşçev), «Dursun» (1940, rej. Ye. IvanovBarkov) ekranga çiqarildi. 40—50-y.larda yaratilgan filmlar («Olisdagi kelin», «Keksa Aşirning hiylasi», «Oila nomusi»,
«Birinçi imtihon») muvaffaqiyat qozonmadi va tanqidga uçradi. 60-y. larda voya ga yetgan X. Narliyev, K. Yazxonov, M. Qurbonkliçev, Ya. Saidov, M. Suyunxonov kabi yoş rej.larning ijodi kinematografiyani jonlantirdi. B. B. Mansurovning «Musobaqa» filmi (1964) goyaviy yetukligi, ifoda vositasining ta'sirçanligi bilan ajralib turadi. Unda murakkab insoniy muammolar tarixiy voqealar asosida hal etilgan bölsa, öşa rej.ning «Çanqovni bosiş» filmida (1967) mazkur muammolar zamonaviy voqeliqda ifodalab berilgan. «Mahtumquli» (1968) va «Maqom sirlari» (1974) filmlari tarixiy şaxslarga bağişlangan. X. Narliyevning «Qoraqum, soyada 45°» (1983) filmida gazçilarning hayoti tasvirlangan. Yoş rej. X. Kakaboyevning «Otam qaytsinçi, kurasan», X. Narliyevning «Jamol daraxti» filmlari turkman kinematografiyasining sönggi yillardagi yutuqla]ei jumlasiga kiradi.
Özbekiston — T. adabiy va madaniy aloqalari. Özbek va turkman xalklari azaldan iqtisodiy, madaniy va adabiy aloqada bölib kelganlar. Alişer Navoiyni turkman xalqi Mir Ali nomi bilan tanigan, uning asarlari şoir hayot çoğidayoq turkmanlar orasida maşhur bölgan. Navoiy ğazallarini turkman baxşilari hoz. kungaça ham kuylab keladilar. Xiva madrasalarida tahsil olgan turkman mumtoz şoirlari Ozodiy, Mahtumquli, Andalib Navoiyni özlariga ustoz deb bilganlar. Ayni paytda Mahtumqulining şe'rlarini bilmagan va kuylamagan özbek xrfizi yöq desa böladi. Andalib özining «Layli va Majnun», «Yusuf va Zulayho» dostonlarini Navoiy va Durbek asarlaridan ta'sirlanib yozgan.
Mahtumqulining tanlangan şe'rlar töplami özbek tilida bir neça marta naşr etildi. Ğafur Ğulom va Berdi Kerboboyev, Abdulla Qahhor va Beki Seytoqov, Zulfiya va Tovşan Esanova, Asqad Muxtor va Qora Seytliyev kabi özbek va turkman yozuvçişoirlari örtasidagi döstlik adabiy aloqalar tarixida muhim örin egallaydi. B. Kerboboyevning «Dadil qadam», «Oysulton», «Nebitdoğ» romanlari, X. Deryayevning «Qismat» romanepopeyasi, Mullanafas, Andalib, Kamina, B. Kerboboyev şe'rlari, Ota Kavşutovning «Nebitdoğ etaklarida» romani, Q. Quliyevning «Qora karvon» romani, T. Toğanovning «Durlar xazinasi» qissasi va b. asarlar özbek tiliga tarjima qilingan. Turkman dramaturgiyasining «Mahtumquli» (B. Kerboboyev), «Oila nomusi», «Kim aybdor?» (X. Mutalov) singari namunalari özbek teatrlarida sahnalaştirilgan. Öz navbatida, H.X,.Niyoziyning «Boy ila xizmatçi», A. Qaxdorning «Şohi suzana», B. Rahmonovning «Yurak sirlari», Sayd Ahmadning «Kelinlar qUzğoloni» pyesalari turkman teatrlarida namoyiş qilindi. Turkman adiblarining (B. Kerboboyev, J. Orazov, B. Seytokrv, O. Otajonov va b.) Özbekiston, özbek şoir va adiblarining (Ğ.Ğulom, Şayxzoda, Mirtemir) Turkmaniston mavzuidagi asarlari muhim.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУРКМАНИСТОН - Ўрта Осиёнинг жан.ғарбида жойлашган давлат. Майд. 488,1 минг км2. Аҳолиси 4,7 млн. киши (2002). Пойтахти — Ашхобод ш. Маъмурий жиҳатдан 5 вилоятга, вилоятлар этрап (туман )ларга бўлинади.
Давлат тузуми. Т. — бетараф давлат. 1995 й. 12 дек. Т. бетарафлиги куни. Амалдаги конституцияси 1999 й. 18 майда қабул килинган. Давлат бошлиғи — президент (1990 й.дан С. Ниёзов). Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Мажлис (парламент), ижрочи ҳокимиятни Вазирлар Маҳкамаси (ҳукумат) амалга оширади.
Табиати. Т. ҳудудининг аксарияти текисликдан иборат бўлиб, қарийб 4/5 қисми Турон текислиги (Қорақум чўли) да жойлашган. Фақат жан.да тепаликлар ва ўртача баландликдаги тоғлар бор. Каспий денгизининг Т.га қарашли жан. қирғоклари кам парчаланган, шим. да Қорабўғозгўл, Красноводск, Туркман қўлтиқлари, Красноводск, Даржа, Челекен я.о.лари ва кум тиллари бор. Денгиз соҳили паст, қумли. Т. жанубида Копетдоғ тоғлари (энг баланд жойи 2942 м — Ризо чўққиси), ундан шим.ғарбда Кичик Болхон (777 м гача) ва Катта Болхон (1881 м гача) тоғлари жойлашган. Жан.шарқдаги Бодхиз қирлари (энг баланд жойи 1267 м) ва Қорабел қирлари (энг баланд жойи 984 м) ўртасидан Мурғоб дарёси оқиб ўтади. Чекка жан.шарқда Ҳисор тизмасининг Кўҳитанг тармоғи (бал. 3139 м — Т.нинг энг баланд нуктаси) бор. Т.нинг ғарбида Красноводск платоси, шим. ғарбида Устюрт платосининг жан. чеккаси, ундан жан.да эса Орқа Ўзбўй бурмали рни ётади. Каспий бўйи пасттекислигида Небитдоғ (39 м), Боядоғ (134 м), Қумдоғ, Манжуқли (27 м) ва б. қирлар кўтарилиб туради. Копетдоғ текислигидан шим. ва шим.шаркда Қорақум чўли, Амударё ва Тажан дарёлари оралиғида Жан.Шарқий Қоракум чўли жойлашган. Т.нинг жан. қисмида тез-тез зилзила бўлиб туради. Муҳим қазилма бойликлари — нефть ва газ; кумир, мирабалит, олтингугурт, кора ва рангли металл, мис, алюминий, симоб, молибден конлари аникланган.
Иқлими кескин континентал, қурғоқчил иқлим. Ёзи иссиқ ва қуруқ, қиши юмшоқ, қор кам ёғади. Янв.нинг ўртача траси шим.шаркда —5° дан Атрек дарёси атрофида 4° гача, баъзи йилларда Тошҳовуз вилоятида абсолют минимал тра —32° гача. Июлда шим. шаркда 28°, жан.да 32°, абсолют максимал тра 49,9° гача. Т. ҳудудининг 80% да доимий оқар сув йўқ; жан. ва шарқий ҳудудлардагина дарёлар бор. Энг катта ва серсув даре — Амударё. Бу дарёнинг суви Қорақум канали орқали Баҳарденгача борган —900 км. Кўлларнинг аксарияти шўр. Чучук сувли Ясхан кўли Небитдог ш.ни ичимлик сув билан таъминлайди. Тупроқлари — Устюрт, Красноводск, Орка Унгуз платоларида сурқўнғир, тоғ этаклари, тоғ ён бағирларининг қуйи қисмида, тоғ олди текисликларида, тоғларнинг қуйи минтақасида бўз тупроқ, юқорирокда тўқ бўз, тоғ тепаларида тоғқўнғир тупроқлар тарқалган. Қорақум чўлининг аксариятини қум эгаллаган; пастқам жойларда тақир, шўрхок, дарё водийларида ўтлоқибўз ва аллювиалўтлоқи тупроклар бор. Т. ҳудудининг тахм. 2% суғорилади. Т.нинг ўсимлик ва ҳайвонот дунёси хилмахил. Қумли чўлларда оқ ва қора саксовул, қандим, черкез, қуёнсуяк, астрагал каби буталар, шўрхок ерларда юлғун, сарисазан, шохилак ва б., дарё водийларидаги тўқайларда бачки терактол ва жийдазорлар, Копетдоғ олди чўлларида ва қирларда шувоқ ва ҳар хил эфемер ўтлар, тоғларнинг 1500 м дан юқори қисмида арча, Ғарбий Копетдоғ дараларида ёввойи ток, олма, олча, бодом, анор, ёнғоқ, анжир, писта дарахтлари ўсади. Ҳайвонот дунёси — чўлда қуён, бўри, тулки, чиябўри, жайран, тоғларда қоплон, архар, морхўр, Амударё водийсида тўнғиз, кийик, қирғовул ва б. яшайди. Дарё ва сув омборларида балиқ кўп. Т. ҳудудида Бадхиз, Красноводск, Репетек ва б. қўриқхоналар бор.
Аҳолисининг аксарияти туркманлар; шунингдек, рус, узбек, қозоқ, татар, украин, арманлар ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 45%. Расмий тил — туркман тили. Диндорлари, асосан, сунний мусулмонлар. Йирик шаҳарлари: Ашхобод, Туркманобод, Тошҳовуз, Мари, Туркманбоши.
Тарихи. Т. ҳудуди қадимда Аҳоманийлар давлати, Александр истилосидан сўнг вужудга келган Салавкийлар давлати, Парфия, ЮнонБактрия подшолиги, Эфталийлар, Турк хоқонлиги, Араб халифалиги, Тоҳарийлар давлати, Сомонийлар, Салжуқийлар давлати, Хоразмшоҳлар давлати, Мўғуллар давлати таркибида бўлган. 14-а.нинг 70—80-й. ларидан Т. ҳудуди Темурийлар гасарруфига ўтган. 16-а. охири — 17-а.да Хива ва Бухоро хонликларига қарам бўлди, бир қисми Эрон таркибига ўтиб қолди. 1869—85 й.ларда Т. ҳудудини Россия босиб одди. 1917 й. нояб. —дек.да совет ҳокимияти ўрнатилди, 1918 й. 30 апр. да Туркистон мухтор совет социалистик республикаси ташкил этилгач, Т.нинг асосий қисми (Закаспий вилояти, 1921 й. авг.дан Т. вилояти) унинг таркибига кирди. 1924 й. Ўрта Осиёда «миллий давлат чегараланиши» деб аталган бўлиб ташлаш сиёсати натижасида 1924 й. 27 окт.да Туркманистон ССР ташкил топди ва СССР таркибига киритидди. Шундан кейинги йилларда туркман халқи КПССнинг қишлоқ хўжалиги.ни жамоалаштириш, мамлакатни индустриялаш сиёсати ва қатағонлар азобуқубатларини тортди. 1991 й. окт.да Мустақиллик ҳақида декларация қабул қилинди, мамлакат Туркманистон деб атала бошлади. Т. —1992 й.дан БМТ аъзоси, 1993 й. 7 янв.да ЎзР суверенитетини тан олган ва дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами — 27 окт. — Мустакиллик куни (1991).
Сиёсий партияси. Расмий равиҳда 1 партия рўйхатга олинган: Туркманистон демократик партияси (собиқ Коммунистик партия негизида 1991 й. тузил ган).
Хўжалиги. Т. — аграриндустриал мамлакат. Миллий даромад таркибида саноатнинг улуши 50%, қишлоқ хўжалиги. ники 18%, хизмат кўрсатиш соҳасиники 32%.
Саноатининг етакчи тармоклари: газ ва нефть қазиб чиқариш, энергетика, кимё, машинасозлик, енгил (қишлоқ хўжалиги. хом ашёсини қайта ишлаш), озиқ-овқат (ёғмой, виночилик), бинокорлик материаллари саноати. Бузмайин ГРЭС, Туркманбоши, Небитдоғ, Туркманобод, Мари, Гугуртдоғда иссиқлик электр стялари барпо этилган. Йилига ўртача 10,5 млрд. кВт соат электр энергия ҳосил қилинади. Нефть қазиб чиқариш ва уни қайта ишлаш Т.нинг ғарбий рнларида олиб борилади, Челекен ғарбида денгиз тубидан нефть қазиб олинади. Асосий газ конлари: Газўчоқ, Наип, Шатлик, Гугуртдог ва б. Нефтни кайта ишлаш тармоғида бензин, керосин, дизель ёнилғиси, мазут, битум, электродли кокс, кир ювиш воситалари, кимё саноатида натрий сульфат, йод, бром, олтингугурт, минерал ўғит, олтингугурт кислотаси, суперфосфат, фторли алюминий ишлаб чикарилади, машинасозлик ва металлсозлик корхоналарида тепловоз ва автомобиллар таъмирланади, марказдан қочирма нефть насослари, культиватор, электр кабели, газ плиталари, озиқ-овқат саноати учун ускуналар ишлаб чиқарилади. Енгил саноат пахта, жун, пиллани дастлабки қайта ишлаш, ип газлама, жун ва ипак газлама, трикотаж ишлаб чиқариш., қоракўл ошлаш, пиллакашлик, тикувчилик, кўнчилик, пойабзал корхоналаридан иборат. Ёгочсозлик, полиграфия, шиша саноати ҳам муҳим ўрин олади. Асосий саноат марказлари: Ашхобод, Тошҳовуз, Туркманобод, Мари, Туркманбоши, Небитдоғ, Байрамали ва б.
Қишлоқ хўжалигининг етакчи тармоғи — деҳқончилик. Унда пахтачилик асосий ўрин эгаллайди. Воҳаларда ва тоғ ён бағирларида етиштирилади (асосан, ингичка толали пахта). Донли экинлардан буғдой, арпа, шоли, оқ жўхори ва маккажўхори, емхашак экинлари, полиз экинларидан қовун, тарвуз етиштирилади. Боғ ва токзорлар бор. Атрек дарёси ва унинг ирмоқлари бўйларида субтропик экинзорлар (анор, зайтун, анжир, бодомзорлар) бор. Чорвачилик қишлоқ хўжалиги.нинг муҳим тармоғи ҳисобланади. Тоғли жойларда қорамол, қўй, эчки, йилқи боқилади, текисликларда қоракўлчилик ва туячилик, Туркманобод, Ашхобод, Мари вилоятларида пиллачилик, сув ҳавзаларида балиқ хўжалиги ривожланган.
Транспорти. Т.й. узунлиги 2,12 минг км, умумий фойдаланишдаги автомобиль йўллари уз. 13,6 минг км, жумладан, қаттиқ қопламали йўллар уз. 11,6 минг км. Асосий денгиз порти — Туркманбоши. Туркманбоши — Боку, Бекдаш — Боку йўналиши бўйича т.й.ли денгиз пароми мавжуд. Амударё ва Қорақум каналида кема катнайди. Трубопровод транспорти мавжуд. Нефть ва газ қувурлари, жумладан, Вишка — Туркманбоши, Челекен — Туркманбоши нефть қувурлари мавжуд. Т. четга табиий газ, нефть ва нефть маҳсулоталари, пахта, минерал ўғит ва б. чиқаради. Четдан машина ва ускуналар, кора металлар, транспорт воситалари, кийимкечак, пойабзал, дон, кандшакар олади. Россия, Украина, Ўрта Осиё мамлакатлари ва Қозоғистон билан савдо қилади. Т.нинг ЎзР билан ташки савдо айланмаси 2003 й.да 2002 й.га нисбатан 17,3% ортди ва ЎзР нинг ташки савдосидаги улушининг 1,3% ни ташкил этди. Пул бирлиги — манат.
Тиббий хизмати. Давлатга карашли тиббиёт муассасалари билан бир қаторда хусусий шифохоналар ҳам бор. Врачлар Ашхобод тиббиёт интида тайёрланади. Машҳур курортлари: Байрамали, Феруза иқлимий, Арчман бальнеология ва Муллақора балчиқ билан даволаш санаторийлари.
Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. Маорифи бошланғич, тўлиқсиз ўрта ва умумий ўрта таълим мактабларидан иборат. Ўрта махсус таълим ўқув юртлари турли касбларни ўргатади. Т.да бир қанча олий ўқув юрти, жумладан, Ашхободда Т. университета, политехника, қишлоқ хўжалиги., пед., санъат, тиббиёт, халқ хўжалиги ва б. интлар, Туркманободда пед. институти мавжуд. И.т.лар унинг таркибидаги интлардан ташқари Сил касалликлари инти, Кўз касалликлари инти, Неврология ва физиотерапия инти, Радиология ва рентгенология инти, Онкология инти, Чорвачилик ва ветеринария инти, Тупроқшунослик инти ва б. илмий муассасаларда олиб борилади.
Т.да Т. давлат кутубхонаси бир қанча театр, цирк, 15 давлат музейи, шу жумладан, Ашхободда Т. тарихи музейи, тасвирий санъат музейи, «Ниса» тарихиймаданий қўриқхона ва б. маданиймаърифий муассасалар мавжуд. Матбуоти, радиоэшиттириши, телекўрсатуви. Т.да 20 та газ. ва журнали, жумладан, рус тилида «Нейтральнўй Туркменистан» («Бетараф Туркманистон»), туркман тилида «Туркменистан» газ.лари нашр этилади. Т.давлат ахборот агентлиги (ТУРКМАНПРЕСС), Т. миллий телерадиокомпания фаолият юритади. Т.да мунтазам радиоэшиттириш 1927 й.дан, телевизион кўрсатувлар 1959 й. нояб.дан бошланган.
Адабиёти халқ оғзаки ижодиётидан бошланган. Ўрта Осиё халкларининг муштарак асари бўлмиш «Китоби дадам Қурқут» ўғуз элати ҳаётини тасвирлайди. «Шоҳсанамғариб», «Саёт ва Ҳамро», «Гўрўғли», «Лайли ва Мажнун», «Юсуф ва Зулайҳо» каби достонларнинг туркман вариантлари кенг тарқалган. 18-а.да туркман шоирлари назм тилини халқ тилига яқинлаштирдилар. Маҳтумқули адабиетда янги йўналишни бошлаб берди. 18-а. охири — 19-а. бошларида Дурди Шоир, Саидий, Зилолий, Мисқинқилич, Андалиб, Шайдоий, Озодий, Ғойибий, Камина туркман адабиёти ривожига катта ҳисса қўшдилар. 19-а.да яшаб ижод этган туркман шоирлари ижодида лирика етакчи жанр бўлди. Асл муҳаббатни мадҳ этувчи «Зуҳро ва Тоҳир» достонининг муаллифи Мулланафас туркман адабиётидаги лирика жанрининг ёрқин намояндасидир.
20-а. 20-й.ларида бадиий насрчилик ривожлана бошлади. Шоир ва ёзувчилардан Ёқуб Носирли, Б. Кербобоев, Н. Сарихонов, А. Дурдиев, X. Деряев, драматурглардан А. Карлиев, Б. Омонов ва б. адиблар ҳикоя, қисса, роман ва пьесаларида халқ ҳаёти, қувонч ва ташвишларини ҳаққоний тасвирлашга интилдилар. 1934 й. Т. ёзувчилар уюшмаси ташкил этилди. 1928 й.дан ёзувчиларнинг ойлик адабийбадиий журнали нашр этила бошлади. 2жахрн уруши йиллари туркман адиблари босқинчиларга қарши халқ нафратини ифодаловчи назмий ва насрий асарлар яратдилар. Жумладан, Ё. Носирлининг «Лейтенантнинг ўлими», П. Нурбердиевнинг «Ватанпарвар чол» достонлари, К,. Сейтлиевнинг шеърлари, Д. Холдурдининг «Оқхалатли қиз» достони ва б. асарларда уруш ва туркман халқининг фронт орқасидаги фидоийлиги ўз аксини топган. Урушдан кейинги туркман адабиётида тинчлик учун кураш, одамлар ўртасидаги муносабат асосий мавзу бўлди. 50-й.ларда А. Отажонов, М. Саидов, К. Қурбоннапасов, А. Хайдов ва б. адабиётга кириб келдилар. 60—70-й.лардан йирик насрий асарлар адабиетда етакчи ўрин эгаллади. Қилич Қулиевнинг «Қора карвон», Беки Сейтоқовнинг «Биродарлар», X. Деряевнинг «Қисмат» романлари ва б. яратидди. Б. Кербобоев, X. Исмоилов, М. Гарриев, К. Тангриқулиев, А. Боймуродовлар болалар адабиетига қизиқарли асарлари билан ҳисса кўшдилар.
20-а.нинг 2ярмида йирик насрий асарлар адабиетда етакчи ўрин эгаллади. Б. Худойназаров, А. Курбонов, О. Окмамедов, Я. Маметйев, Т. Жумагелдиев ва б. адибларнинг романлари босилиб чикди. А. Муродов, У. Абдуллаев, Ж. Аллаков, Р.Ражабовлар адабиётшунослик ва адабий танқид соҳасида баракали ижод қилдилар. Бошқа халқлар адиблари, жумладан, ўзбек ёзувчиларининг энг яхши асарларини туркман тилига таржима қилишга катта аҳамият бериб келинди.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Т.ҳудудида қад. манзилгохлар (Ашхобод яқинидаги Жайтун ва Пассажиктепа) қолдиқлари сакланиб қолган. Бундан ташкари, йирик қишлокларнинг қоддиқларини ҳам учратиш мумкин (Намозгоҳтепа, Улуғтепа, Олтинтепа). Турли даврларда мустаҳкам деворлар билан ўралган шаҳарлар (Марвдаги Эркқалъа, Каушут яқинидаги Элкентепа) вужудга келган. Мил. 5— 7-а.ларда хом ғишт ва пахсадан қўрғонлар, 2 қаватли кўшклар қурилди. 11 — 12-а. ларда шаҳарларда масжид, Мадраса, карвонсарой, тимлар, мақбаралар, турар жой маҳаллалари барпо этилди (Абу Сайд мақбараси, Абулфазл мақбараси ва б.). Пишиқ ғиштдан маҳобатли иморатлар қурилиб, томи гумбаз шаклида ишлана бошлади. 12-а.да биноларни безашда бир томони сирланган ғишт ва кошиндан фойдаланиш раем бўлди. Мақбаралар ўзига хос меъморий шаклда бунёд этилган. Марвдаги Султон Санжар мацбараси, Кўҳна Урганчдаги Нажмиддин Кубро мақбараси, Фахриддин Розий мацбараси, Султон Такаш мақбараси ва б. сиркорлик ва нақшкорлик усулида серҳашам безатилган. Марвдан Хоразмга бориш йўлидаги Оқчақалъа, Чошқалъа, Дояхотин карвонсаройи ички ҳовлисининг 4 томони пешайвонли қилиб қурилган. 14—15-а.ларда Темурийлар даври меъморлигига хос маҳобатли ва пештокли бинолар қурила бошлади. 19-а. 2ярмида Красноводск, Ашхобод, Чоржўй, Байрамали, Қизиларвот каби янги шаҳарлар пайдо бўлди. Аммо кўчманчи қабилалар ҳамон кигиз ўтовда яшар эди.
20-а.нинг ўрталаридан туркман меъморлари уйжой қурилишида иссиқ иклим шароитини қисобга ола бошлаган бўлсалар, 1948 й. Ашхобод зилзиласидан сўнг шаҳарсозликнинг Т. учун алоҳида усулларини ишлаб чиқдилар. 60—70-й. лар меъморлигида содда шаклларга интилиш кучайди, 70— 80-й.ларда меъморлик билан безак санъатини бирга қўшиб, атрофдаги манзарага мослашув тамойиллари устунлик қила бошлади (А. Аҳмедов ва Ф. Аҳмедов раҳбарлигида ижодий жамоалар лойиҳалаган «Ашхобод» меҳмонхонаси, «Айна» ресторани, Давлат банки, Қурилиш банки бинолари).
Бадиий ҳунармандликда кулоллик (8-а.дан қолипаки нақшланган сирсиз сопол идишлар), бадиий тўқув, заргарлик, гиламдўзлик ривожланган. Айниқса, 18—20-а.ларда геометрик шаклли нақшлар билан безатилган кизил, жигарранг, така, салор, ёвмут гиламлари бадиий киммати билан машҳур бўлган.
Замонавий тасвирий санъат Т.да 19-а.нинг 2ярмида пайдо бўла бошлади. Н.Н.Каразин, К.С.Мишин, Назар Ёвмутий туркманлар турмушининг ижтимоий жиҳатларини ифодалашга ҳаракат қилдилар. 20-а.нинг 20-й.ларида «Шарқ санъати зарбдор мактаби» очилгач, Т.да профессионал бадиий таълим йўлга қўйилди. Шу мактабда таҳсил олган Б. Нурали, С.Н.Бекларов, кейинчалик уларнинг сафига қўшилган Ю.П.Данешвар, И. Кличев, А. Ҳожиев, А. Қулиев, Н. Хўжамуҳамедов, А. ва Ч. Омонгелдиевлар тасвирий санъатни ривожлантиришга муҳим ҳисса қўшдилар. 20-а.нинг 2ярмида туркман бадиий санъатида графика, дастгоҳ гравюраси, натюрморт, автопортрет, театр ва кино безакчилиги каби жанрлар ривож топди.
Истиклол йиллари Т. тасвирий санъатида миллийликка эътибор кучайди. Дастгоҳ рангтасвири, графика, махрбатли ҳайкалтарошлик ривожланди. Кекса авлод вакилларидан И. Кдичев, А. Алмамедов, шунингдек, Ш. Акмуҳаммедов, А. Муҳаммедов, Я. Байрамов, Ж. Амандурдиев, Ч. Амандурдиев, Г. Гусейнов, А. Муродалиев, К. Нурмуродов ва б. самарали ижод қилмоқдалар. Чунончи, Ш. Акмуҳаммедов ижодида ўтмиш билан ҳоз. куннинг узвий боғлиқлигини кўрсатиш, миллий эстетик тамойилларни ифодалаш, Я. Байрамов ижодида дадил новаторлик, атроф муҳитни, умуман ҳаётни фалсафий талқин қилишга интилиш сезилади. 1939 й. Т. Рассомлар уюшмаси ва 1994 й. Миллий Бадиий академия ташкил этилган.
Мусиқаси. Анъанавий шакллари қад. иронии элатлар мусиқа ижоди ҳамда туркўғиз қабилаларининг мусиқа анъаналари негизида қарор топган. Парфия пойтахти Нисо, Марғиёна пойтахти Марв, Сарахсдан топилган археологик ёдгорликлари исломгача бўлган мусиқа маданияти (мусиқа чолғулари) ҳақида тасаввур беради. Салжуқийлар давлати даври (11—12-а.лар)да туркманларнинг мусиқа маданияти равнақ топди. Туркман халқ қўшикдари орасида деҳқон жамоалари ҳаётига хос мавсум маросим қўшиқлари («Йилан ойни», «Чемче гелин», «Химмил», «Хешелле» ва б.), шунингдек, оилавий маросим ва маиший («Хушрой», «Эдемэкрем», «Ўлан», «Азади», «Чапак», «Зикир», «Хувди», «Аги») қўшиқлари, байрам ва сайилларда аёллар ижро этадиган «Ляле», «Маврике» каби жанрлар кенг ўрин олган. Мусиқа чолғулари орасида қад. хизлавук, жулжул, гопуз (чангқўбиз) ҳамда пуфлама туйдуклар, доирасимон депрек, дутор ва ғижжаклар мавжуд. Айниқса, туркман дутор куйлари (Қирқлар, Салтикдар, Муқамлар) шакли мураккаблиги, нолаларга бойлиги билан ажралиб туради. Миллий профессионал мусиқа йўллари туркман бахши ва созандалар ижодида намоён бўлади. Бахшилар дутор (дутор ва ғижжак, баъзида гаргитуйдуклар) жўрлигида қаҳрамонлик ва ишқий мавзудаги («Гўрўғли», «Нежеб ўғлон», «Саёт ва Ҳамро», «Шоҳсанам ва Ғариб» каби) достонларни маҳорат билан, махсус куйлаш усулларидан кенг фойдаланиб ижро этадилар. 1929 й. Ашхободда бадиий техникум мусика бўлими билан бирга очилди (1935 й.дан мусиқа билим юртига айлантирилган). Илк туркман композиторлари А. Кулиев, В. Мухатов, Д. Овезовлар етишиб чикди. 1929 й. симфоник оркестр, 1934 й. хор, 1941 й. Опера ва балет театри ташкил этилди. 1941—45 йларда «Зуҳро ва Тоҳир», «Шоҳсанам ва Ғариб» опералари, «Алдар кўса» балети яратилди. Композитор А. Шапошников билан В. Мухатовнинг «Камина ва қози» ҳажвий операси, М. Равич билан Н. Мухатовнинг «Зўраки табиб» балети, А. Қулиев, А. Шапошников, В. Аҳмедовнинг оркестр учун ёзган концертлари 50—60-й.лардаги туркман мусиқасининг ютуғи бўлди. 70—80йларда туркман мусиқаси услубида янги силжиш содир бўлди. Композиторлардан Ч. Нуримов («Гармселнинг ўлими», «Қўҳитанг фожиаси» балетлари, симфоник концертлари), Н. Холмамедов (вокал қўшиклари), А. Агажиков («Сўна» ва «Тахдикали тун» опералари, «Феруза» балети), Р. Оллаёров (оратория ва симфониялари) янги ифода усулларидан фойдаландилар. Ч. Ортиқов, Д. Нуриев каби ёш композиторлар ижод кила бошлади. Ижрочилар орасида дирижёр X. Аллануров, хонандалардан А. Аннақулиева, М. Қулиева, М. Шахбердиева, раққос ва раққосалардан Г. Мусаева, А. Пурсияновлар машҳур.
Ашхобод ва Тошҳовузда мусиқали драма театрлари, Ашхободда Миллий консерватория, Ашхобод, Мари ва Туркманободда мусиқа ва санъат билим юртлари, турли шаҳарларда мусиқа мактаблари бор.
Театри. 1918 й.дан ҳаваскор театр тўгараклари тузила бошлади. 1926 й. дастлабки миллим драма студияси ташкил этилди. Унда драматурглар К. Бурунов, А. Каушутов, реж. Ю. Алимзода даре бердилар, Сурай Муродова, А. Қулмамедов, К. Бердиев, О. Дурдиева, К. Қулмуродов ва б. актёрлар таҳсил олдилар. 1929 й. шу студия негизида туркман театри (хоз. Мулланафас номидаги драма театри) барпо этилди. Унда Б. Кербобоевнинг «Юксалиш», А. Карлиевнинг «Айна» пьесалари ва чет эл драматургларининг асарлари саҳналаштиридди. Мари, Карки, Қизиларвот ва б. шаҳарларда янги театрлар очилди. 20-а. нинг 2ярмида туркман театрларида Г. Мухторов, К. Сейтлиев, Б. Омонов, Қ. Қулиев, А. Н Островский, У.Шекспир пьесалари қўйилди. Театр жамоалари орасида Ашхободдаги ёш томошабинлар театри, Маридаги Камина номли драма театри, Туркманободдаги мусикали драма театри, санъат арбобларидан Б. Омонов, А. Дурдиев, М. Черкезов, М. Кириллов, С. Отаева, Т. Ғафурова, Н. Суюнова, М. Аймедовалар машҳур.
Киноси. 1926 й. кинофабрика ташкил этилди, кейинчалик у «Туркманфильм»га айлантирилди (ҳоз. А. Карлиев номидаги киностудия). Шу ерда дастлабки ҳужжатли фильмлар — «Оқ олтин» (1929, реж. А. Владичук), «Чўлда биринчи» (1932, реж. М. Бистрицкий), «Мисли кўрилмаган воқеа» (1936) яратилди. Дастлабки бадиий фильмлар — «Унутиб бўлмайди» (1931, реж. Д. Познанский), «Етти юрак» (1935, реж. Н. И. Тихонов), «Мен қайтаман» (1935, реж. А. Ледашчев), «Дурсун» (1940, реж. Е. ИвановБарков) экранга чиқарилди. 40—50-й.ларда яратилган фильмлар («Олисдаги келин», «Кекса Аширнинг ҳийласи», «Оила номуси»,
«Биринчи имтиҳон») муваффақият қозонмади ва танқидга учради. 60-й. ларда воя га етган X. Нарлиев, К. Язхонов, М. Қурбонкличев, Я. Саидов, М. Суюнхонов каби ёш реж.ларнинг ижоди кинематографияни жонлантирди. Б. Б. Мансуровнинг «Мусобақа» фильми (1964) гоявий етуклиги, ифода воситасининг таъсирчанлиги билан ажралиб туради. Унда мураккаб инсоний муаммолар тарихий воқеалар асосида ҳал этилган бўлса, ўша реж.нинг «Чанқовни босиш» фильмида (1967) мазкур муаммолар замонавий воқелиқда ифодалаб берилган. «Маҳтумқули» (1968) ва «Мақом сирлари» (1974) фильмлари тарихий шахсларга бағишланган. X. Нарлиевнинг «Қорақум, сояда 45°» (1983) фильмида газчиларнинг ҳаёти тасвирланган. Ёш реж. X. Какабоевнинг «Отам қайтсинчи, курасан», X. Нарлиевнинг «Жамол дарахти» фильмлари туркман кинематографиясининг сўнгги йиллардаги ютуқла]эи жумласига киради.
Ўзбекистон — Т. адабий ва маданий алоқалари. Ўзбек ва туркман халклари азалдан иқтисодий, маданий ва адабий алоқада бўлиб келганлар. Алишер Навоийни туркман халқи Мир Али номи билан таниган, унинг асарлари шоир ҳаёт чоғидаёқ туркманлар орасида машҳур бўлган. Навоий ғазалларини туркман бахшилари ҳоз. кунгача ҳам куйлаб келадилар. Хива мадрасаларида таҳсил олган туркман мумтоз шоирлари Озодий, Маҳтумқули, Андалиб Навоийни ўзларига устоз деб билганлар. Айни пайтда Маҳтумқулининг шеърларини билмаган ва куйламаган ўзбек хрфизи йўқ деса бўлади. Андалиб ўзининг «Лайли ва Мажнун», «Юсуф ва Зулайҳо» достонларини Навоий ва Дурбек асарларидан таъсирланиб ёзган.
Маҳтумқулининг танланган шеърлар тўплами ўзбек тилида бир неча марта нашр этилди. Ғафур Ғулом ва Берди Кербобоев, Абдулла Қаҳҳор ва Беки Сейтоқов, Зулфия ва Товшан Эсанова, Асқад Мухтор ва Қора Сейтлиев каби ўзбек ва туркман ёзувчишоирлари ўртасидаги дўстлик адабий алоқалар тарихида муҳим ўрин эгаллайди. Б. Кербобоевнинг «Дадил қадам», «Ойсултон», «Небитдоғ» романлари, X. Деряевнинг «Қисмат» романэпопеяси, Мулланафас, Андалиб, Камина, Б. Кербобоев шеърлари, Ота Кавшутовнинг «Небитдоғ этакларида» романи, Қ. Қулиевнинг «Қора карвон» романи, Т. Тоғановнинг «Дурлар хазинаси» қиссаси ва б. асарлар ўзбек тилига таржима қилинган. Туркман драматургиясининг «Маҳтумқули» (Б. Кербобоев), «Оила номуси», «Ким айбдор?» (X. Муталов) сингари намуналари ўзбек театрларида саҳналаштирилган. Ўз навбатида, Ҳ.Х,.Ниёзийнинг «Бой ила хизматчи», А. Қахдорнинг «Шоҳи сузана», Б. Раҳмоновнинг «Юрак сирлари», Сайд Аҳмаднинг «Келинлар қУзғолони» пьесалари туркман театрларида намойиш қилинди. Туркман адибларининг (Б. Кербобоев, Ж. Оразов, Б. Сейтокрв, О. Отажонов ва б.) Ўзбекистон, ўзбек шоир ва адибларининг (Ғ.Ғулом, Шайхзода, Миртемир) Туркманистон мавзуидаги асарлари муҳим.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.