Turkon xotun
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 773-b. — ziyouz.com
Turkon xotun (asli Terkan «oliy nasabli», «zodagon oilaga xos», «xotun» — malika) (? — 1232/33. 18/6.10) — Anuştegin asos solgan xorazmşoxlar sulolasining sönggi hukmdori Alouddin Muhammad xorazmşoh (1200—20) ning onasi. Juvayniytj ta'kidlaşiça, T.x. qanğli uruğidan bölgan qipçoq xoni Aqranning qizi edi. Tarixiy manbalarda ta'kidlanişiça, Sulton Muhammad hukmronligi davrida T.x. saltanat işlarida yetakçi mavqeni egallagan, uning farmoyişlari va maslahatlari öğli tomonidan sözsiz bajarilgan. T.x.ning rahnamoligida saroy ahli, zodagonlar bir neça guruhga bölinib, özaro adovat qilganlar. Kipçoqlardan taşkil etilgan oliy martabali sarkardalar T.x. bilan yaqin bölib, aksariyat saroyda sultonga qarşi bölib turgan bironbir guruhga boşçilik qilganlar. Saltanat işlari deyarli T.x. tomonidan boşqarilgan. Köp hollarda Muhammad xorazmşox. tarafidan e'lon qilingan hukm va farmoyişlar T.x. tomonidan heç qanday asossiz, kengaşsiz bekor qilinar edi. Juvayniyning yozişiça, Gurganç (Urganç) T.x.ning xos poytaxti hisoblangan, uning xos saroyi va iktosi mavjud bölgan. T.x. nafaqat sulton, balki moliyaviy işlar, arkoni davlat va saroy amaldorlari ustidan ham hukmronlik kilgan.
Ibn ayaAsirning qayd etişiça, T.x. 1220 y. Ilol qal'asida möğullarga asir tuşadi va xizmatkorlari bilan birgalikda Toliqonda turgan Çingizxon huzuriga yetkaziladi. Asirlar safida bölgan vazir Malik Nosiruddin Hazoraspiy qattiq qiynoklarga solinadi va sultonning farzandlari qatori qatl etiladi. Möğuliston tomon otlangan Çingizxon bir neça kun Samarqandda töxtaşga qaror qiladi hamda T.x. va sultonning omon qolgan xotinlariga xorazmşoxlar saltanati uçun aza oçiş, ya'ni möğul askarlari oldiga çiqib baland ovoz bilan yiğlaşni buyuradi. Çingizxon körsatmasiga binoan, Qoraqurumga keltirilgan T.x. qaşşoqlikda umr keçiradi va şu yerda vafot etadi.
Ad.: Şixab adDin Muhammadan — Nasavi, Jizneopisaniye Sultana Djalal ad-Dina Mankburni, Baku, 1973; Mirzo Uluğbek, Tört ulus tarixi, T., 1994.
Hamidulla Dadaboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУРКОН ХОТУН (асли Теркан «олий насабли», «зодагон оилага хос», «хотун» — малика) (? — 1232/33. 18/6.10) — Ануштегин асос солган хоразмшохлар сулоласининг сўнгги ҳукмдори Алоуддин Муҳаммад хоразмшоҳ (1200—20) нинг онаси. Жувайнийтж таъкидлашича, Т.х. қанғли уруғидан бўлган қипчоқ хони Ақраннинг қизи эди. Тарихий манбаларда таъкидланишича, Султон Муҳаммад ҳукмронлиги даврида Т.х. салтанат ишларида етакчи мавқени эгаллаган, унинг фармойишлари ва маслаҳатлари ўғли томонидан сўзсиз бажарилган. Т.х.нинг раҳнамолигида сарой аҳли, зодагонлар бир неча гуруҳга бўлиниб, ўзаро адоват қилганлар. Кипчоқлардан ташкил этилган олий мартабали саркардалар Т.х. билан яқин бўлиб, аксарият саройда султонга қарши бўлиб турган биронбир гуруҳга бошчилик қилганлар. Салтанат ишлари деярли Т.х. томонидан бошқарилган. Кўп ҳолларда Муҳаммад хоразмшох. тарафидан эълон қилинган ҳукм ва фармойишлар Т.х. томонидан ҳеч қандай асоссиз, кенгашсиз бекор қилинар эди. Жувайнийнинг ёзишича, Гурганч (Урганч) Т.х.нинг хос пойтахти ҳисобланган, унинг хос саройи ва иктоси мавжуд бўлган. Т.х. нафақат султон, балки молиявий ишлар, аркони давлат ва сарой амалдорлари устидан ҳам ҳукмронлик килган.
Ибн аяАсирнинг қайд этишича, Т.х. 1220 й. Илол қалъасида мўғулларга асир тушади ва хизматкорлари билан биргаликда Толиқонда турган Чингизхон ҳузурига етказилади. Асирлар сафида бўлган вазир Малик Носируддин Ҳазораспий қаттиқ қийнокларга солинади ва султоннинг фарзандлари қатори қатл этилади. Мўғулистон томон отланган Чингизхон бир неча кун Самарқандда тўхташга қарор қилади ҳамда Т.х. ва султоннинг омон қолган хотинларига хоразмшохлар салтанати учун аза очиш, яъни мўғул аскарлари олдига чиқиб баланд овоз билан йиғлашни буюради. Чингизхон кўрсатмасига биноан, Қорақурумга келтирилган Т.х. қашшоқликда умр кечиради ва шу ерда вафот этади.
Ад.: Шихаб адДин Муҳаммадан — Насави, Жизнеописание Султана Джалал ад-Дина Манкбурны, Баку, 1973; Мирзо Улуғбек, Тўрт улус тарихи, Т., 1994.
Ҳамидулла Дадабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.