Turlaniş
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 774–775-b. — ziyouz.com
Turlaniş (tilşunoslikda) — otning, aksariyat olmoşlarning hamda harakat nomi va otlaşgan sifatdoşlarning kelişik şakllari bilan özgarişi: kitob — kitobning — kitobni — kitobga — kitobda — kitobdan kabi. T. keng ma'noda otlardagi söz özgarişini bildiradi. Şu ma'noda otlarning egalik affikslari olib özgarişini qam T. deyiş mumkin. T. qoidalari esa flektiv va agglyutinativ tillar morfologiyasining asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. T. tizimi turli tillarda bir xil emas (kelişiklar, turlaniş tiplari miqdorining har xilligi va b.) hamda tillarning tarixiy taraqqiyoti jarayonida özgarib turadi.
Otning T.i ma'no talabi asosida yuz beradi, çunki ot kelişik şaklida qöllanib, gapda boşqa sözlar bilan grammatik aloqaga kirişadi, ma'lum sintaktik vazifani bajaradi. Mac: Musiqa dunyoni ham, köngillarni ham sexrga, totli tuyğularga töldiradi.
Özbek tilida har bir kelişik bir neça ma'noni ifodalaydi, şunga köra, ma'lum bir kelişikdagi söz gapda har xil gap bölagi vazifasida keladi. Lekin kelişik ma'nolaridan biri asosiy bölib, kelişik şu asosiy ma'noga köra nomlanadi. Kelişiklar böyiça T., asosan, otning fe'l bilan, otning ot bilan grammatik aloqasini körsatadi.
Ilhom Madrahimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУРЛАНИШ (тилшуносликда) — отнинг, аксарият олмошларнинг ҳамда ҳаракат номи ва отлашган сифатдошларнинг келишик шакллари билан ўзгариши: китоб — китобнинг — китобни — китобга — китобда — китобдан каби. Т. кенг маънода отлардаги сўз ўзгаришини билдиради. Шу маънода отларнинг эгалик аффикслари олиб ўзгаришини қам Т. дейиш мумкин. Т. қоидалари эса флектив ва агглютинатив тиллар морфологиясининг асосий таркибий қисми ҳисобланади. Т. тизими турли тилларда бир хил эмас (келишиклар, турланиш типлари миқдорининг ҳар хиллиги ва б.) ҳамда тилларнинг тарихий тараққиёти жараёнида ўзгариб туради.
Отнинг Т.и маъно талаби асосида юз беради, чунки от келишик шаклида қўлланиб, гапда бошқа сўзлар билан грамматик алоқага киришади, маълум синтактик вазифани бажаради. Mac: Мусиқа дунёни ҳам, кўнгилларни ҳам сехрга, тотли туйғуларга тўлдиради.
Ўзбек тилида ҳар бир келишик бир неча маънони ифодалайди, шунга кўра, маълум бир келишикдаги сўз гапда ҳар хил гап бўлаги вазифасида келади. Лекин келишик маъноларидан бири асосий бўлиб, келишик шу асосий маънога кўра номланади. Келишиклар бўйича Т., асосан, отнинг феъл билан, отнинг от билан грамматик алоқасини кўрсатади.
Илҳом Мадраҳимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.