Turmalin
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 775–776-b. — ziyouz.com
Turmalin (nem. Turmalin, singalezça tormalli — serdolikdan) — mineral, zanjirli silikatlar sinfiga mansub murakkab va özgaruvçan tarkibli, borli alyumosilikat. Tarkibi va rangiga köra, T. quyidagi turlarga bölinadi: temirli T.: şerl yoki afritsit (kora), vardelit (yaşil, indigolit (töq kök); magnezial T.: dravit (qönğirsariq); litiy l i T.: elbait (oç binafşa rang, puşti), rubellit (töq puşti); marganetsli T.: tellaizit va b. Trigonal singoniyada kristallanadi. Kristallari çöziq, ustunsimon; prizmalar, dipiramidalar hosil qiladi. Şişasimon yaltiraydi. Qattiqligi 7—7,5, ziçligi 3—3,2 g/sm3. T. skarnlarda, granitli pegmatitlarda uçraydi. T.ning şaffof, tiniq, çiroyli xillari zargarlikda, yirik kristallari radiotexnikada işlatiladi. Turkiston, Qoratepa, Pomir toğlarining jan. qismida şerl kristallari topilgan. Zirabuloq, Nurota granitlarini tolasimon T.ning tim kora tomirlari yorib ötadi. Nurotada birinçi marta vanadiyli töq jigarrang T. topilgan. T. konlari xorijda RF (Ural, Baykal orti), Braziliyada, Madagaskar va Şri Lanka o.larida mavjud.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУРМАЛИН (нем. Turmalin, сингалезча тормалли — сердоликдан) — минерал, занжирли силикатлар синфига мансуб мураккаб ва ўзгарувчан таркибли, борли алюмосиликат. Таркиби ва рангига кўра, Т. қуйидаги турларга бўлинади: темирли Т.: шерл ёки африцит (кора), варделит (яшил, индиголит (тўқ кўк); магнезиал Т.: дравит (қўнғирсариқ); литий л и Т.: эльбаит (оч бинафша ранг, пушти), рубеллит (тўқ пушти); марганецли Т.: теллаизит ва б. Тригонал сингонияда кристалланади. Кристаллари чўзиқ, устунсимон; призмалар, дипирамидалар ҳосил қилади. Шишасимон ялтирайди. Қаттиқлиги 7—7,5, зичлиги 3—3,2 г/см3. Т. скарнларда, гранитли пегматитларда учрайди. Т.нинг шаффоф, тиниқ, чиройли хиллари заргарликда, йирик кристаллари радиотехникада ишлатилади. Туркистон, Қоратепа, Помир тоғларининг жан. қисмида шерл кристаллари топилган. Зирабулоқ, Нурота гранитларини толасимон Т.нинг тим кора томирлари ёриб ўтади. Нуротада биринчи марта ванадийли тўқ жигарранг Т. топилган. Т. конлари хорижда РФ (Урал, Байкал орти), Бразилияда, Мадагаскар ва Шри Ланка о.ларида мавжуд.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.