Turon
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 779-b. — ziyouz.com
Turon — tarixiy-geografik atama. Örta asrlar adabiyotlarida (Tabariy, Beruniy, Firdavsiy) Eron va T. hududiy çegaralari Amudaryo orqali belgilanadi. Dastlab Avestoda qayd etilgan «tur» etnonimi keyinçalik Markaziy Osiyo daşt va toğ yerlarida yaşovçi çorvador ağoli bilan boğlangan. Olimlarning fikriga köra, «turlar» tuşunçasi — bu sakmassagetlarning dastlabki nomi bölişi mumkin. Sakmassagetlar va ularga yaqin qarindoş qabilalar mil. av. 6—4-a.larda Oltoy va Jan. Sibir daştlarigaça tarqalgan. Bu hakda arxeologik ma'lumotlar ham dalolat beradi va ŞinjonUyğur ölkasida saklar yozuvlarining tarqalişi ham şu fikrni tasdiklaydi. Mahmud Koşğariyning ta'kidlaşiça, Uyğuristonning Qaşqar tumanida «kansak» tili saqlangan edi. Şarqiy Turkistondagi Xotan vohasidan topib tekşirilgan yozuvlar «xotansak» hujjatlari nomi bilan atalgan. Demak, T. — faqat Örta Osiyo hududining qad. atamasi degan xulosa bahslidir. «Turon», «turonliklar» yurti tuşunçasini keng hududlar bilan boğlaş mumkin. Örta asr mualliflari ham «Turon» geografik tuşunçasini turliça tasdiklaydilar. Ba'zi tarixçi va geograflarning aytişiça, Turon — bu turklar, turkiy qabilalarning yurti degan ma'noni bildirib, keyinçalik «Turkiston» tuşunçasiga aylangan.
Akad. A. Muhammadjonovşnt fikriça, «T.» atamasi suğdça — yer, tuproq, dala va daşt kabi ma'nolarni bildirgan. Şunga köra, «T.» toponimi pasttekislik, dalayu daştliklar, ya'ni keng yaylovlar degan ma'noni anglatgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУРОН — тарихий-географик атама. Ўрта асрлар адабиётларида (Табарий, Беруний, Фирдавсий) Эрон ва Т. ҳудудий чегаралари Амударё орқали белгиланади. Дастлаб Авестода қайд этилган «тур» этноними кейинчалик Марказий Осиё дашт ва тоғ ерларида яшовчи чорвадор ағоли билан боғланган. Олимларнинг фикрига кўра, «турлар» тушунчаси — бу сакмассагетларнинг дастлабки номи бўлиши мумкин. Сакмассагетлар ва уларга яқин қариндош қабилалар мил. ав. 6—4-а.ларда Олтой ва Жан. Сибирь даштларигача тарқалган. Бу ҳакда археологик маълумотлар ҳам далолат беради ва ШинжонУйғур ўлкасида саклар ёзувларининг тарқалиши ҳам шу фикрни тасдиклайди. Маҳмуд Кошғарийнинг таъкидлашича, Уйғуристоннинг Қашқар туманида «кансак» тили сақланган эди. Шарқий Туркистондаги Хотан воҳасидан топиб текширилган ёзувлар «хотансак» ҳужжатлари номи билан аталган. Демак, Т. — фақат Ўрта Осиё ҳудудининг қад. атамаси деган хулоса баҳслидир. «Турон», «туронликлар» юрти тушунчасини кенг ҳудудлар билан боғлаш мумкин. Ўрта аср муаллифлари ҳам «Турон» географик тушунчасини турлича тасдиклайдилар. Баъзи тарихчи ва географларнинг айтишича, Турон — бу турклар, туркий қабилаларнинг юрти деган маънони билдириб, кейинчалик «Туркистон» тушунчасига айланган.
Акад. А. Муҳаммаджоновшнт фикрича, «Т.» атамаси суғдча — ер, тупроқ, дала ва дашт каби маъноларни билдирган. Шунга кўра, «Т.» топоними пасттекислик, далаю даштликлар, яъни кенг яйловлар деган маънони англатган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.