Turon tekisligi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 781–782-b. — ziyouz.com
Turon tekisligi TURON TEKISLIGI, Turon pasttekisligi — Örta Osiyoning şim.ğarbiy va markaziy qismi hamda Qozoğistonning jan.ğarbida joylaşgan tekislik. Şim. ğarbda Ustyurtning şim.ğarbi böylab Şarqiy Yevropa tekisligi (Kaspiyböyi pasttekisligi), Jan. Ural (Muğojarning şarqiy çekkasi, Uralorti penepleni), şim.da Ğarbiy Sibir (Törğay platosining şim.şarqiy tik yon bağri böylab), Qozoğiston past toğlari bilan (uning ğarbiy çekkasi böylab), şuningdek, Betpakdala çöli, BalxaşOlaköl botiğining şim. çekka qismlari böylab çegaralanadi. Jan.şarkda va jan.da Örta Osiyo toğlari (Junğariya Olatovining şarqiy, Tyanşanning şim., OlayHisor toğlarining ğarbiy, Paropamiz va Kopetdoğ toğlarining şim. etaklari), ğarbda Kaspiy dengizi bilan çegaradoş.
T.t. berk havza, uning markaziy qismida Orol dengizi botiği joylaşgan. Mayd. 1,5 mln. km2. Örtaçabal. 150— 200 m. Ğarbiy qismi (Kaspiyböyi pasttekisligi) dengiz sathidan 28 m pastda, ba'zi bir botiqlar (mas., Qoragiyo botiğining tubi) —132 m. Şarqqa tomon tekislikning balandligi ortib boradi.
T.t.da Örta Osiyoning yirik qumli, gilli, toşloq, lyossgilli çöllari (Qoraqum, Katta va Kiçik Börsiq, Balxaş böyi) joylaşgan.
T.t. yer yuzasining tuzilişi xilmaxil, kelib çiqişi, şakli va yoşi jihatidan har xil orografik şakllar: pastgekisliklar, platolar, past toğlar, qirlar, botiqlar, qad. daryo özanlari, deltalar tarqalgan. T.t.ning markaziy qismini Turon pasttekisligi egallagan. Undan har tomonga balandlik ortib boradi. Bir qança platolar (Ustyurt, Manğistov, Krasnovodsk, Şağiray va b.) bor. Ular içida eng yirigi — Ustyurt. Platolar xamma tomondan tik yon bağir (çink) lar bilan öralgan. Past toğlar T.t.ning ğarbiy kismidagi Manğistov ya.o.da — Krratov (556 m), Şim. va Jan. Oktovlar, Kizilkumdagi Sulton Uvays toği (485 m), Bökantov (500 m), Yetimtoğ (622 m), Tomditov (922 m), Aristontov (698 m), Ovminzatov (649 m), Quljuqtov (785 m), Qozoqtov (613 m), Balxaş kölining jan. ğarbida Jeltov, Oytov (1052 m) va b. Bular paleozoy toğ jinslaridan taşkil topgan, suvayirğiç qismi turli tuzilişga ega (qoyali, tekislangan yuzalar), yon bağirlari köpinça tik, qryali, köplab quruq soylar bilan kesilgan. T.t.da mezokaynozoy toğ jinslaridan tuzilgan bir qança qirlar (Bodxiz, Qorabel, Qorabovur, Oqtumşuq va b.) mavjud. Ularning yon bağirlari nişabroq, atrofidagi tekisliklar bilan astasekin tutaşib ketadi, bal. 1000 m gaça. T.t.da bir qança botiqlar (Borsakelmas, Askaovdan, Mingbuloq, Qoraxotin, Oyoqoğitma va b.) bor. Ularning uz. 40 km gaça, eni 20 km gaça (Qoragiyo) yetadi. Botiklar tubida baxrr faslida vaqtinçalik köllar ğosil böladi. Ba'zilarda (mas., Sariqamişda) doimiy köl bor.
T.t.da Örta Osiyoning yirik daryolari: Amudaryo, Sirdaryo, Zarafşonning törtlamçi davrda tentirab oqişi natijasida kelib çiqqan qad. özanlari (Özböy, Janadaryo, Aqçadaryo, Moxondaryo va b.) saqlanib qolgan. Ba'zi özanlarning, mas., Özböyning uz. 500 km dan ziyod, eni 300 m, çuq. 40—50 m ga yetadi. T.t.da tugaydigan köpçilik daryolar (Amudaryo, Sirdaryo, Zarafşon, Tajan, Murğob va b.) yirik deltalar xrsil qilgan. Ularning tekis joylarida katta maydonga ega bölgan taqirlar, şörxoklar vujudga kelgan. Kaspiy dengizining şarqiy, Orol dengizining jan.şarqiy qismlarida dengiz tekisliklari vujudga kelgan. T.t.ning katta qismida eol jöyakli qumlar, jöyakqovak qumlar, barxanlar, ba'zi qismlarida (Ustyurt, Kaspiy dengizi sohillarida) karst relyef şakllari tarqalgan.
T.t. Turon şgitasida joylaşgan. Uning paleozoy çökindi, metamorfik va magmatik toğ jinslaridan taşkil topgan poydevori har xil çuqurlikda örnaşgan, ba'zi hududlarda, mas., Markaziy Qizilqumda yer yuzasiga çikib, yangi tektonik xarakatlar ta'sirida past toğlar hosil bölgan. Plitaning poydevorini mezokaynozoy yotqiziklari qoplagan. Iklimi keskin kontinental, şim. kismida mö'tadil, jan.da subtropik iklim. Kişi, şim. kismida sovuq, yozi issiq, havosi quruq, kam bulutli. Yanv. ning örtaça trasi, şim. kismida —17°, —18°, jan. qismida esa 2°, 4°. Eng past tra, şim. qismida —35°, —40°, jan.da — 20°, —25°. Iyulning örtaça trasi 25°, 35°, şim. kismida 21°, 22°. Eng yuqori tra 50° gaça kötariladi. Tekislikning katta qismida 200 mm dan kam yoğin tuşadi, eng kam yoğin (80—100 mm) Amudaryoning quyi qismida. Şim. tomonga yoğingarçilik köpayib, 300— 400 mm ga yetadi.
T.t.da doimiy oqar daryolar yöq, toğlardan boşlanuvçi daryolar (Amudaryo, Sirdaryo, Zarafşon, Ili, Çu, Murğob, Tajan va b.) tekislik hududiga yetib keladi. Tektonik, antropogen köllar (Orol, Balxaş, Sariqamiş, Aydarköl, Dengizköl va b.) mavjud. T.t. yer osti suvlariga boy, lekin, ularning katta qismi şör. Çuçuk yer osti suvlari Turon plitasining poydevori va ba'zi qum massivlarida xrsil bölgan. Uning hududidan oqib ötuvçi daryolarda suv omborlari (Tuyamöyin, Tajan, Sariyoz, Hovuzxon, Yölötan) va kanallar (Koraqum, AmuBuxoro va b.) barpo etilgan. Tuproklari kulrangqönğir, böz, qumli, taqir, ötloq, şörxok, agroirrigatsion tuproklar. Ularning köpçiligi şörlangan, çirindiga boy emas. Ösimlik qoplami siyrak, qurğoqçilik şaroitida substrat tarkibiga moslaşgan, vegetatsiya davri qisqa bölgan şuvoq, şöra, juzğun, qum akatsiyasi, efemer va b. tarqalgan, vohalarda madaniy ösimliklar östiriladi. Hayvonot dunyosi har xil, hayvonlar qurğoqçil şaroitda yaşaşga moslaşgan. Bir qança qöriqxonalar (Amudaryo, Badaytöqay, Bodxiz, Borsakelmas, Hasanköli, Repetek, Ustyurt, Qizilqum, Qoplonqir) taşkil etilgan. T.t. turli tabiiy boyliklar (ikĞşmi, foydali qazilmalar, çorvaçilik ozuqasi, yer)ga ega. Foydali qazilmalardan neft, gaz, oltin, fosforit, quriliş materiallari bor. Murod Mamatqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУРОН ТЕКИСЛИГИ, Турон пасттекислиги — Ўрта Осиёнинг шим.ғарбий ва марказий қисми ҳамда Қозоғистоннинг жан.ғарбида жойлашган текислик. Шим. ғарбда Устюртнинг шим.ғарби бўйлаб Шарқий Европа текислиги (Каспийбўйи пасттекислиги), Жан. Урал (Муғожарнинг шарқий чеккаси, Уралорти пенеплени), шим.да Ғарбий Сибирь (Тўрғай платосининг шим.шарқий тик ён бағри бўйлаб), Қозоғистон паст тоғлари билан (унинг ғарбий чеккаси бўйлаб), шунингдек, Бетпакдала чўли, БалхашОлакўл ботиғининг шим. чекка қисмлари бўйлаб чегараланади. Жан.шаркда ва жан.да Ўрта Осиё тоғлари (Жунғария Олатовининг шарқий, Тяньшаннинг шим., ОлайҲисор тоғларининг ғарбий, Паропамиз ва Копетдоғ тоғларининг шим. этаклари), ғарбда Каспий денгизи билан чегарадош.
Т.т. берк ҳавза, унинг марказий қисмида Орол денгизи ботиғи жойлашган. Майд. 1,5 млн. км2. Ўртачабал. 150— 200 м. Ғарбий қисми (Каспийбўйи пасттекислиги) денгиз сатҳидан 28 м пастда, баъзи бир ботиқлар (мас., Қорагиё ботиғининг туби) —132 м. Шарққа томон текисликнинг баландлиги ортиб боради.
Т.т.да Ўрта Осиёнинг йирик қумли, гилли, тошлоқ, лёссгилли чўллари (Қорақум, Катта ва Кичик Бўрсиқ, Балхаш бўйи) жойлашган.
Т.т. ер юзасининг тузилиши хилмахил, келиб чиқиши, шакли ва ёши жиҳатидан ҳар хил орографик шакллар: пастгекисликлар, платолар, паст тоғлар, қирлар, ботиқлар, қад. дарё ўзанлари, дельталар тарқалган. Т.т.нинг марказий қисмини Турон пасттекислиги эгаллаган. Ундан ҳар томонга баландлик ортиб боради. Бир қанча платолар (Устюрт, Манғистов, Красноводск, Шағирай ва б.) бор. Улар ичида энг йириги — Устюрт. Платолар хамма томондан тик ён бағир (чинк) лар билан ўралган. Паст тоғлар Т.т.нинг ғарбий кисмидаги Манғистов я.о.да — Крратов (556 м), Шим. ва Жан. Октовлар, Кизилкумдаги Султон Увайс тоғи (485 м), Бўкантов (500 м), Етимтоғ (622 м), Томдитов (922 м), Аристонтов (698 м), Овминзатов (649 м), Қулжуқтов (785 м), Қозоқтов (613 м), Балхаш кўлининг жан. ғарбида Желтов, Ойтов (1052 м) ва б. Булар палеозой тоғ жинсларидан ташкил топган, сувайирғич қисми турли тузилишга эга (қояли, текисланган юзалар), ён бағирлари кўпинча тик, қряли, кўплаб қуруқ сойлар билан кесилган. Т.т.да мезокайнозой тоғ жинсларидан тузилган бир қанча қирлар (Бодхиз, Қорабел, Қорабовур, Оқтумшуқ ва б.) мавжуд. Уларнинг ён бағирлари нишаброқ, атрофидаги текисликлар билан астасекин туташиб кетади, бал. 1000 м гача. Т.т.да бир қанча ботиқлар (Борсакелмас, Аскаовдан, Мингбулоқ, Қорахотин, Оёқоғитма ва б.) бор. Уларнинг уз. 40 км гача, эни 20 км гача (Қорагиё) етади. Ботиклар тубида бахрр фаслида вақтинчалик кўллар ғосил бўлади. Баъзиларда (мас., Сариқамишда) доимий кўл бор.
Т.т.да Ўрта Осиёнинг йирик дарёлари: Амударё, Сирдарё, Зарафшоннинг тўртламчи даврда тентираб оқиши натижасида келиб чиққан қад. ўзанлари (Ўзбўй, Жанадарё, Ақчадарё, Мохондарё ва б.) сақланиб қолган. Баъзи ўзанларнинг, мас., Ўзбўйнинг уз. 500 км дан зиёд, эни 300 м, чуқ. 40—50 м га етади. Т.т.да тугайдиган кўпчилик дарёлар (Амударё, Сирдарё, Зарафшон, Тажан, Мурғоб ва б.) йирик дельталар хрсил қилган. Уларнинг текис жойларида катта майдонга эга бўлган тақирлар, шўрхоклар вужудга келган. Каспий денгизининг шарқий, Орол денгизининг жан.шарқий қисмларида денгиз текисликлари вужудга келган. Т.т.нинг катта қисмида эол жўякли қумлар, жўякқовак қумлар, барханлар, баъзи қисмларида (Устюрт, Каспий денгизи соҳилларида) карст рельеф шакллари тарқалган.
Т.т. Турон шгитасида жойлашган. Унинг палеозой чўкинди, метаморфик ва магматик тоғ жинсларидан ташкил топган пойдевори ҳар хил чуқурликда ўрнашган, баъзи ҳудудларда, мас., Марказий Қизилқумда ер юзасига чикиб, янги тектоник харакатлар таъсирида паст тоғлар ҳосил бўлган. Плитанинг пойдеворини мезокайнозой ётқизиклари қоплаган. Иклими кескин континентал, шим. кисмида мўътадил, жан.да субтропик иклим. Киши, шим. кисмида совуқ, ёзи иссиқ, ҳавоси қуруқ, кам булутли. Янв. нинг ўртача траси, шим. кисмида —17°, —18°, жан. қисмида эса 2°, 4°. Энг паст тра, шим. қисмида —35°, —40°, жан.да — 20°, —25°. Июлнинг ўртача траси 25°, 35°, шим. кисмида 21°, 22°. Энг юқори тра 50° гача кўтарилади. Текисликнинг катта қисмида 200 мм дан кам ёғин тушади, энг кам ёғин (80—100 мм) Амударёнинг қуйи қисмида. Шим. томонга ёғингарчилик кўпайиб, 300— 400 мм га етади.
Т.т.да доимий оқар дарёлар йўқ, тоғлардан бошланувчи дарёлар (Амударё, Сирдарё, Зарафшон, Или, Чу, Мурғоб, Тажан ва б.) текислик ҳудудига етиб келади. Тектоник, антропоген кўллар (Орол, Балхаш, Сариқамиш, Айдаркўл, Денгизкўл ва б.) мавжуд. Т.т. ер ости сувларига бой, лекин, уларнинг катта қисми шўр. Чучук ер ости сувлари Турон плитасининг пойдевори ва баъзи қум массивларида хрсил бўлган. Унинг ҳудудидан оқиб ўтувчи дарёларда сув омборлари (Туямўйин, Тажан, Сариёз, Ҳовузхон, Йўлўтан) ва каналлар (Корақум, АмуБухоро ва б.) барпо этилган. Тупроклари кулрангқўнғир, бўз, қумли, тақир, ўтлоқ, шўрхок, агроирригацион тупроклар. Уларнинг кўпчилиги шўрланган, чириндига бой эмас. Ўсимлик қоплами сийрак, қурғоқчилик шароитида субстрат таркибига мослашган, вегетация даври қисқа бўлган шувоқ, шўра, жузғун, қум акацияси, эфемер ва б. тарқалган, воҳаларда маданий ўсимликлар ўстирилади. Ҳайвонот дунёси ҳар хил, ҳайвонлар қурғоқчил шароитда яшашга мослашган. Бир қанча қўриқхоналар (Амударё, Бадайтўқай, Бодхиз, Борсакелмас, Ҳасанкўли, Репетек, Устюрт, Қизилқум, Қоплонқир) ташкил этилган. Т.т. турли табиий бойликлар (икҒшми, фойдали қазилмалар, чорвачилик озуқаси, ер)га эга. Фойдали қазилмалардан нефть, газ, олтин, фосфорит, қурилиш материаллари бор. Мурод Маматқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.