«Turon» yakka kuraşi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 782–783-b. — ziyouz.com
«Turon» yakka kuraşi - milliy sport turi. Turkiy xalqlar jang qiliş san'ati namunasi sifatida qadimdan maşhur bölgan. Bu turdagi yakkamayakka kuraşiş usuli Amir Temur davrida takomiliga yetgan. «T.» ya.k.ning zamonaviy qonunqoidalarini xalqaro miqyosdagi sport ustasi B. Saidov işlab çiqdi (1991). Kuraşçilar peşonaband belboğ boğlab, yaktak, keng işton kiyib musobaqalaşadilar. Raqiblar maydonga çiqqanda qöllarini yuqoriga kötarib, bir-birlariga kaftlarini körsatişadi. Bu «körib qöy, qölimda heç narsa yöq, halol kuraşaman» degan ma'noni bildiradi. «T.» ya.k.ning ikki: jang va erkin maşq yönalişi bor. Jan g yönalişi böyiça bellaşuv 2 qismdan iborat bölib, har bir qismi 5 min.dan böladi, katta yoşdagi sportçilar uçun 1 raund 5 min. ni taşkil qiladi. Qolgan yoşdagilar uçun 1 raund 2—3 min. davom etadi. Bu yönalişda ğalaba va sof ğalaba bor. Ğalaba raqibiga köp zarba berib eng köp ball yiqqan öyinçiga, sof ğalaba esa raqibi zarba olganda gangisa, behol holatga tuşib qolsa yoki böğma usuli bilan yutganda berilişi mumkin. Erkin maşq yönalişi bitta va bir neça sportçi (jamoa) bilan bajariladigan maigklar bölib, 1,5 min. davom etadi. Maşqlar buyumsiz va buyumlar bilan bajariladi. Eng köp ball töplagan öyinçi yoki jamoa ğolib çiqadi. Qiliç, gimnastika tayoği, arqon kabi buyum bilan bajariladigan körgazmali maşklar bilan çiqişlari mumkin. U sportçining texnik usullarni qançalik egallaganligi va jismoniy çiniqqanligini namoyiş etadi. Bu çiqişlar ham ball bilan baholanadi.
Özbekistonda «T.» ya.k. federatsiyasi tuzilgan (1995). Har yili Toşkent ş. birinçiligi va Özbekiston çempionata musobaqalari ötkaziladi. «T.»ya.k. «Alpomiş öyinlari» festivali dasturidan joy olgan. Bu sport turi böyiça Özbekistonda 10 mingdan ortiq kişi muntazam şuğullanadi. 5 xalqaro sport ustasi, 30 dan ortiq sport ustasi tayyorlandi (2004). «T.» ya.k. xalqaro miqyosda tan olinmoqda. AQŞ, Germaniya, Isroil, Niderlandiya, Ukraina, Latviya, Moldaviya, Belorussiya va b. mamlakatlarda «T.»ya.k. sport seksiyalari oçilgan. 1rasmiy xalqaro turnir ötkazilib (1996, Toşkent), unda A. Kenjaboyev (Qozoğiston), Ç. Mergenov (Turkmaniston), T. Fattoxrv, A. Rabinoviç (Özbekiston), D. Juravlev (Rossiya) ğolib bölganlar.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ТУРОН» ЯККА КУРАШИ - миллий спорт тури. Туркий халқлар жанг қилиш санъати намунаси сифатида қадимдан машҳур бўлган. Бу турдаги яккамаякка курашиш усули Амир Темур даврида такомилига етган. «Т.» я.к.нинг замонавий қонунқоидаларини халқаро миқёсдаги спорт устаси Б. Саидов ишлаб чиқди (1991). Курашчилар пешонабанд белбоғ боғлаб, яктак, кенг иштон кийиб мусобақалашадилар. Рақиблар майдонга чиққанда қўлларини юқорига кўтариб, бир-бирларига кафтларини кўрсатишади. Бу «кўриб қўй, қўлимда ҳеч нарса йўқ, ҳалол курашаман» деган маънони билдиради. «Т.» я.к.нинг икки: жанг ва эркин машқ йўналиши бор. Жан г йўналиши бўйича беллашув 2 қисмдан иборат бўлиб, ҳар бир қисми 5 мин.дан бўлади, катта ёшдаги спортчилар учун 1 раунд 5 мин. ни ташкил қилади. Қолган ёшдагилар учун 1 раунд 2—3 мин. давом этади. Бу йўналишда ғалаба ва соф ғалаба бор. Ғалаба рақибига кўп зарба бериб энг кўп балл йиққан ўйинчига, соф ғалаба эса рақиби зарба олганда гангиса, беҳол ҳолатга тушиб қолса ёки бўғма усули билан ютганда берилиши мумкин. Эркин машқ йўналиши битта ва бир неча спортчи (жамоа) билан бажариладиган маигклар бўлиб, 1,5 мин. давом этади. Машқлар буюмсиз ва буюмлар билан бажарилади. Энг кўп балл тўплаган ўйинчи ёки жамоа ғолиб чиқади. Қилич, гимнастика таёғи, арқон каби буюм билан бажариладиган кўргазмали машклар билан чиқишлари мумкин. У спортчининг техник усулларни қанчалик эгаллаганлиги ва жисмоний чиниққанлигини намойиш этади. Бу чиқишлар ҳам балл билан баҳоланади.
Ўзбекистонда «Т.» я.к. федерацияси тузилган (1995). Ҳар йили Тошкент ш. биринчилиги ва Ўзбекистон чемпионата мусобақалари ўтказилади. «Т.»я.к. «Алпомиш ўйинлари» фестивали дастуридан жой олган. Бу спорт тури бўйича Ўзбекистонда 10 мингдан ортиқ киши мунтазам шуғулланади. 5 халқаро спорт устаси, 30 дан ортиқ спорт устаси тайёрланди (2004). «Т.» я.к. халқаро миқёсда тан олинмоқда. АҚШ, Германия, Исроил, Нидерландия, Украина, Латвия, Молдавия, Белоруссия ва б. мамлакатларда «Т.»я.к. спорт секциялари очилган. 1расмий халқаро турнир ўтказилиб (1996, Тошкент), унда А. Кенжабоев (Қозоғистон), Ч. Мергенов (Туркманистон), Т. Фаттохрв, А. Рабинович (Ўзбекистон), Д. Журавлев (Россия) ғолиб бўлганлар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.