Turp

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 784–785-b. — ziyouz.com

Turp (Raphanus sativus L.) — karamdoşlar oilasiga mansub ikki yillik ösimlik. 5 ming yil muqaddam Qadimgi Misr, Yunoniston va Rimda ekilgan. Hoz. paytda dunyodagi barça mamlakatlarda ekiladi. Birinçi yili kesikli, tukli barglardan iborat töpbarg va ildizmeva hosil qiladi. 2yili, ekilgaç, gulpoya çiqarib, 35—40 kunda gullaydi. Gullaşi bir oygaça davom etadi. Gul töplami — şingil. Guli 4 tojbargli, 2 jinsli, oq puşti, binafşa yoki oçsariq rangda, çetdan haşarotlar, asosan asalarilar yordamida çanglanadi. Madaniy T. rediska va yovvoyi T. bilan oson çatişadi. Mevasi oçilmaydigan urçuq yoki silindrsimon qözoqdan iborat. Uruği yumaloq, oval şaklda, oç, töq jigarrang (rediska uruğiga öxşaş), 1000 donasi vazni 9—14 g, unuvçanligi (1 toifa uruğlarda 85%) 4—5 yilgaça saklanadi.

T. faqat oçiq yerda yetiştiriladi. Uruği 2—4°da unib çiqadi. 13—20°da yaxşi rivojlanadi, harorat 20°dan yuqori bölsa ildizmevalarning ösişiga salbiy ta'sir qiladi. T. namsevar ösimlik. Namlik yetişmasa ildizmevasi yaxşi ösmaydi. Ildizmevasi yirik, 200 g dan 4—5 kg gaça. Tarkibida örtaça 1,92% oqsil, 1,58% qand, 1,55% kletçatka, 8—29 mg %.vitamin S va b. bor. Asosan, yangiligida, ayrim vaktlarda dorivor sifatida iste'mol qilinadi. Şuningdek, unda lavşaga qarşi vitamin bor, modda almaşinuvi, ovkat hazmini yaxşilaydi. T. Özbekistonning markaziy viloyatlarida iyul oxiri — avg. boşida, jan. mintakalarda, avg. 2 ön kunligida, 2— 3 sm çuqurlikka ekiladi. Maisa kökarib çiqqunça tuproq doimo nam holda tutiladi. Keyingi parvariş ötaş va yaganalaşdan, öz vaqtida suğorib va kultivatsiya qilib turişdan iborat. Özbekistonda T.ning Marğilon va Andijon9 tezpişar navlari davlat reyestriga kiritilgan. Hosildorligi: Marğilon navi 350—360 s/ga; Andijon9 navi 480—500 s/ga.

Ad.: Pivovarov V. F., Aromov M. X., Turd i kul ov B. X. i dr., Ovohniye i baxçeviye kulturö v Uzbekistane, M., 2001; Ostanaqulov T. E., Sabzavot ekinlari biologiyasi va östiriş texnologiyasi., T., 1997.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТУРП (Raphanus sativus L.) — карамдошлар оиласига мансуб икки йиллик ўсимлик. 5 минг йил муқаддам Қадимги Миср, Юнонистон ва Римда экилган. Ҳоз. пайтда дунёдаги барча мамлакатларда экилади. Биринчи йили кесикли, тукли барглардан иборат тўпбарг ва илдизмева ҳосил қилади. 2йили, экилгач, гулпоя чиқариб, 35—40 кунда гуллайди. Гуллаши бир ойгача давом этади. Гул тўплами — шингил. Гули 4 тожбаргли, 2 жинсли, оқ пушти, бинафша ёки очсариқ рангда, четдан ҳашаротлар, асосан асаларилар ёрдамида чангланади. Маданий Т. редиска ва ёввойи Т. билан осон чатишади. Меваси очилмайдиган урчуқ ёки цилиндрсимон қўзоқдан иборат. Уруғи юмалоқ, овал шаклда, оч, тўқ жигарранг (редиска уруғига ўхшаш), 1000 донаси вазни 9—14 г, унувчанлиги (1 тоифа уруғларда 85%) 4—5 йилгача сакланади.

Т. фақат очиқ ерда етиштирилади. Уруғи 2—4°да униб чиқади. 13—20°да яхши ривожланади, ҳарорат 20°дан юқори бўлса илдизмеваларнинг ўсишига салбий таъсир қилади. Т. намсевар ўсимлик. Намлик етишмаса илдизмеваси яхши ўсмайди. Илдизмеваси йирик, 200 г дан 4—5 кг гача. Таркибида ўртача 1,92% оқсил, 1,58% қанд, 1,55% клетчатка, 8—29 мг %.витамин С ва б. бор. Асосан, янгилигида, айрим вактларда доривор сифатида истеъмол қилинади. Шунингдек, унда лавшага қарши витамин бор, модда алмашинуви, овкат ҳазмини яхшилайди. Т. Ўзбекистоннинг марказий вилоятларида июль охири — авг. бошида, жан. минтакаларда, авг. 2 ўн кунлигида, 2— 3 см чуқурликка экилади. Маиса кўкариб чиққунча тупроқ доимо нам ҳолда тутилади. Кейинги парвариш ўташ ва яганалашдан, ўз вақтида суғориб ва культивация қилиб туришдан иборат. Ўзбекистонда Т.нинг Марғилон ва Андижон9 тезпишар навлари давлат реестрига киритилган. Ҳосилдорлиги: Марғилон нави 350—360 ц/га; Андижон9 нави 480—500 ц/га.

Ад.: Пивоваров В. Ф., Аромов М. X., Турд и кул ов Б. X. и др., Овоҳные и бахчевые культурў в Узбекистане, М., 2001; Останақулов Т. Э., Сабзавот экинлари биологияси ва ўстириш технологияси., Т., 1997.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.