Tuşunça
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 801-b. — ziyouz.com
Tuşunça — narsa va hodisalarning muhim xususiyatlari, aloqalari va munosabatlarini aks ettiruvçi tafakkur şakli. T. biliş mahsulidir, bu biliş oddiydan murakkabga kötarila borib, eski T.larni mukammallaştiradi, aniklaştiradi va yangilarini şakllantiradi. T.ning asosiy mantiqiy vazifasi biron narsani boşqa narsadan fikran ajratişdan iborat. Predmetlarning turkumlarini ajratiş va bu predmetlarni T. da umumlaştiriş tabiat krnunlarini bilişning zarur şartidir. Har bir fan muayyan T.lar bilan iş köradi, ularda bilimlar jamlanadi. T. hissiy biliş şakllaridan farq qilib, inson miyasida töğridantöğri aks etmaydi. U taqqoslaş, analiz, sintez, abstraksiyalaş, umumlaştiriş kabi mantiqiy usullardan foydalangan holda hosil qilinadi. T. ning şakllanişi söz bilan boğliq. Ular örtasidagi uzviy aloqadorlik tafakkur va til örtasidagi boğlanişning aniq tarzda namoyon bölişidir. T.lar söz va söz birikmalari yordamida ifoda qilinadi. Har qanday T. — abstraksiyadan iboratdir, bu hol T.da voqelikdan uzoklaşgandek tuyulsada, haqiqatda esa T. yordamida voqelikning muhim tomonlarini ajratib, tadqiq qiliş yöli bilan çuqurroq bilib olinadi. T. larning özaro aloqadorligi va bir-biriga ötib turişi dialektik mantiqning T. haqidagi qoidasining muhim tomonlaridan biridir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУШУНЧА — нарса ва ҳодисаларнинг муҳим хусусиятлари, алоқалари ва муносабатларини акс эттирувчи тафаккур шакли. Т. билиш маҳсулидир, бу билиш оддийдан мураккабга кўтарила бориб, эски Т.ларни мукаммаллаштиради, аниклаштиради ва янгиларини шакллантиради. Т.нинг асосий мантиқий вазифаси бирон нарсани бошқа нарсадан фикран ажратишдан иборат. Предметларнинг туркумларини ажратиш ва бу предметларни Т. да умумлаштириш табиат крнунларини билишнинг зарур шартидир. Ҳар бир фан муайян Т.лар билан иш кўради, уларда билимлар жамланади. Т. ҳиссий билиш шаклларидан фарқ қилиб, инсон миясида тўғридантўғри акс этмайди. У таққослаш, анализ, синтез, абстракциялаш, умумлаштириш каби мантиқий усуллардан фойдаланган ҳолда ҳосил қилинади. Т. нинг шаклланиши сўз билан боғлиқ. Улар ўртасидаги узвий алоқадорлик тафаккур ва тил ўртасидаги боғланишнинг аниқ тарзда намоён бўлишидир. Т.лар сўз ва сўз бирикмалари ёрдамида ифода қилинади. Ҳар қандай Т. — абстракциядан иборатдир, бу ҳол Т.да воқеликдан узоклашгандек туюлсада, ҳақиқатда эса Т. ёрдамида воқеликнинг муҳим томонларини ажратиб, тадқиқ қилиш йўли билан чуқурроқ билиб олинади. Т. ларнинг ўзаро алоқадорлиги ва бир-бирига ўтиб туриши диалектик мантиқнинг Т. ҳақидаги қоидасининг муҳим томонларидан биридир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.