Tuslaniş

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 794-b. — ziyouz.com

Tuslaniş (tilşunoslikda) — fe'lning şaxsson şakllarida özgarişi: öqiyapsan, öqiyapti(lar); şart maylining T. şakli: kelsam, kelsang, kelsa, kelsak, kelsangiz, kelsa(lar) va b. Tuslangan fe'l şaklida xarakatni bajaruvçi şaxs ifodalanadi. Harakatning bajaruvçisi sözlovçi, tinglovçi yoki özga şaxs böladi. Bir affiks bajaruvçining miqlorini ham körsatgani uçun u şaxsson affiksi deyiladi. 1şaxs tuslovçisi harakatning bajaruvçisi — sözlovçining özi ekanligini, 2şaxs tuslovçisi esa sözlovçining nutqi qaratilgan şaxs — tinglovçi ekanini bildiradi. Ular faqat kişilarga nisbatan işlatiladi. Bunda ega kişilik olmoşlari bilan ifodalanadi va u yaşirinib kelişi ham mumkin. Maye: yezdim — yozdik, yozding — yo'zdingiz. 3şaxs tuslovçisi nutqsa qatnaşmagan, lekin nutq özi tögrisida bölgan şaxsni körsatadi. Bu şakl kişilarga va predmetlarga birday qöllangani sababli köpinça eganing bölişini taqozo etadi: ketdi — u ketdi. Anvar ketdi. Poyezd ketdi.

Fe'llar ham T. tizimiga bölgan munosabatiga qarab 2 asosiy guruhga bölinadi: tuslanişli fe'llar, tuslanişsiz fe'llar. Tuslanişli fe'l albatta şaxsson jihatdan şakllangan böladi. Biroq şaxsson körsatkiçlariga egalikning özi tuslanişli fe'l deyiş uçun asosiy belgi böla olmaydi. Maylning biror turiga mansub bölişlik T.li fe'lning asosiy belgisidir. T.li fe'l gapda kesim vazifasida keladi. Bunday fe'llar şaxs ma'nosiga egaligi tufayli yakka holda ham mustaqil gapni taşkil eta oladi. Mas., Keldi (u keldi). Şu xususiyatiga köra, T.li fe'l predikativlikka moslaşgan fe'l şakli ğisoblanadi. Tuslanişsiz fe'l T. tizimiga ega bölmaydi, mayl, şaxsson, zamon ma'nolarini ifodalay olmaydi va şu ma'nolarni ifodalovçi şakllarga xam ega bölmaydi. Bular harakat nomi, sifatdoş va ravişdoş şakllaridir.

Ilhom Madrahimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТУСЛАНИШ (тилшуносликда) — феълнинг шахссон шаклларида ўзгариши: ўқияпсан, ўқияпти(лар); шарт майлининг Т. шакли: келсам, келсанг, келса, келсак, келсангиз, келса(лар) ва б. Тусланган феъл шаклида харакатни бажарувчи шахс ифодаланади. Ҳаракатнинг бажарувчиси сўзловчи, тингловчи ёки ўзга шахс бўлади. Бир аффикс бажарувчининг миқлорини ҳам кўрсатгани учун у шахссон аффикси дейилади. 1шахс тусловчиси ҳаракатнинг бажарувчиси — сўзловчининг ўзи эканлигини, 2шахс тусловчиси эса сўзловчининг нутқи қаратилган шахс — тингловчи эканини билдиради. Улар фақат кишиларга нисбатан ишлатилади. Бунда эга кишилик олмошлари билан ифодаланади ва у яшириниб келиши ҳам мумкин. Мае: ездим — ёздик, ёздинг — ё’здингиз. 3шахс тусловчиси нутқца қатнашмаган, лекин нутқ ўзи тўгрисида бўлган шахсни кўрсатади. Бу шакл кишиларга ва предметларга бирдай қўллангани сабабли кўпинча эганинг бўлишини тақозо этади: кетди — у кетди. Анвар кетди. Поезд кетди.

Феъллар ҳам Т. тизимига бўлган муносабатига қараб 2 асосий гуруҳга бўлинади: тусланишли феъллар, тусланишсиз феъллар. Тусланишли феъл албатта шахссон жиҳатдан шаклланган бўлади. Бироқ шахссон кўрсаткичларига эгаликнинг ўзи тусланишли феъл дейиш учун асосий белги бўла олмайди. Майлнинг бирор турига мансуб бўлишлик Т.ли феълнинг асосий белгисидир. Т.ли феъл гапда кесим вазифасида келади. Бундай феъллар шахс маъносига эгалиги туфайли якка ҳолда ҳам мустақил гапни ташкил эта олади. Мас., Келди (у келди). Шу хусусиятига кўра, Т.ли феъл предикативликка мослашган феъл шакли ғисобланади. Тусланишсиз феъл Т. тизимига эга бўлмайди, майл, шахссон, замон маъноларини ифодалай олмайди ва шу маъноларни ифодаловчи шаклларга хам эга бўлмайди. Булар ҳаракат номи, сифатдош ва равишдош шаклларидир.

Илҳом Мадраҳимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.