Tutuq
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 797-b. — ziyouz.com
Tutuq — Turk xoqonligi boşqaruvidagi unvon. Qad. turk bitiktoşlari, xitoy, suğd manbalarida uçraydi. T. Turk xoqonligida harbiy ma'muriyat boşliği uçun qöllanilgan bölib, xitoyça dudu — voliy, viloyatning harbiy hokimi sözidan olingan deb hisoblanadi. Lekin, ba'zi tadqiqotçilar, şu jumladan, özbek olimlari T. unvoni tutmok, fe'li asosida şakllangan unvon ekanligini ta'kidlaşadi. UrxunEnisey bitiktoşlarida Öng T., Buqay T., El Töğon T., Alp Urungu T., Çökul T., Kunç T., singari amaldorlar nomi aks etgan. Bitiktoşlarda qayd etilişiça, xoqonlik böysundirilgan k,abilalarga T.lar tayinlagan. Turk xoqonligi davrida Fargona vodiysida T. unvonli sulola bölgan. Muğ kala hujjatlarida Suğd hukmdori Devaştiçning 719 y.da Turk xoqoniga, Şoş tuduni va Farğona qukmdoriga yordam sörab yuborgan maktubini eltgan Fatufarn ismli elçi Devaştiçga yozgan xati bölib, unda Fatufarn «Xoqonga va Farğona xukmdoriga yozilgan nomani Fargona tutuğiga topşirdim», deb qayd qiladi. Bu esa 7—8-a.larda Farğonada ixşidlar boşqaruvi bilan birgalikda T.lik boşqaruvi ham mavjud bölganligini körsatadi. Şuningdek, 7—8-a.larga oid Quva tangalari orasida suhiy yozuvda «Alpu xoqon tutuq» iborasi aks etgan tangalar uçraydi. Bundan Farğona T.larining Turk xoqonlari nomidan pul zarb qildirganliklari ayon böladi. Uyğur xoqonligi davrida xoqonlardan biri Xitoyga T. unvonli noib tayinlaydi. Arab geograflari asarlarida 10-a.da Irtiş böyida yaşovçi Kimak nomli turkiy qabila hukmdorining unvoni T. deb qayd etiladi.
Ad.: Ishoqov M., Unutilgan podşolikdan xatlar, T., 1992.
Ğaybulla Boboyorov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУТУҚ — Турк хоқонлиги бошқарувидаги унвон. Қад. турк битиктошлари, хитой, суғд манбаларида учрайди. Т. Турк хоқонлигида ҳарбий маъмурият бошлиғи учун қўлланилган бўлиб, хитойча дуду — волий, вилоятнинг ҳарбий ҳокими сўзидан олинган деб ҳисобланади. Лекин, баъзи тадқиқотчилар, шу жумладан, ўзбек олимлари Т. унвони тутмок, феъли асосида шаклланган унвон эканлигини таъкидлашади. УрхунЕнисей битиктошларида Ўнг Т., Буқай Т., Эл Тўғон Т., Алп Урунгу Т., Чўкул Т., Кунч Т., сингари амалдорлар номи акс этган. Битиктошларда қайд этилишича, хоқонлик бўйсундирилган к,абилаларга Т.лар тайинлаган. Турк хоқонлиги даврида Фаргона водийсида Т. унвонли сулола бўлган. Муғ кальа ҳужжатларида Суғд ҳукмдори Деваштичнинг 719 й.да Турк хоқонига, Шош тудуни ва Фарғона қукмдорига ёрдам сўраб юборган мактубини элтган Фатуфарн исмли элчи Деваштичга ёзган хати бўлиб, унда Фатуфарн «Хоқонга ва Фарғона хукмдорига ёзилган номани Фаргона тутуғига топширдим», деб қайд қилади. Бу эса 7—8-а.ларда Фарғонада ихшидлар бошқаруви билан биргаликда Т.лик бошқаруви ҳам мавжуд бўлганлигини кўрсатади. Шунингдек, 7—8-а.ларга оид Қува тангалари орасида суҳий ёзувда «Алпу хоқон тутуқ» ибораси акс этган тангалар учрайди. Бундан Фарғона Т.ларининг Турк хоқонлари номидан пул зарб қилдирганликлари аён бўлади. Уйғур хоқонлиги даврида хоқонлардан бири Хитойга Т. унвонли ноиб тайинлайди. Араб географлари асарларида 10-а.да Иртиш бўйида яшовчи Кимак номли туркий қабила ҳукмдорининг унвони Т. деб қайд этилади.
Ад.: Исҳоқов М., Унутилган подшоликдан хатлар, Т., 1992.
Ғайбулла Бобоёров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.