Tuxumhujayra
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 799–800-b. — ziyouz.com
Tuxumhujayra TUXUMHUJAYRA, tuxum (ovum) — urğoçi jinsiy hujayra (gameta). T.dan uruğlaniş yoki partenogenez natijasida yangi organizm rivojlanadi. Hayvonlarda T. murtakning rivojlanişi uçun zarur oziq moddaga ega bölib, yaxşi ixtisoslaşgan. Sut emizuvçilar T.sini rus olimi K. M. Ber (1827) kaşf etgan. Odatda, T. bir neça qavat pöst bilan qoplangan. Köpçilik hayvonlar T.si yumaloq yoki oval şaklda, ba'zan çöziq (haşarotlarda). Ğovaktanlilar va ayrim böşliqiçlilar T.si doimiy şaklda bölmasdan amyobaga öxşaş harakatlaniş xususiyatiga ega. Köpçilik hayvonlar T.si harakatsiz. T.ning ölçami sitoplazmadagi sariklik miqdoriga boğliq. Mas., parazit pardaqanotlilar T.si sarikĞşgi bölmaganligidan juda kiçik (6x10 mkm); yöldoşli sut emizuvçilarning sariqligi kam T.si 50 mkm dan (dala siçqoni) 180 mkm gaça (qöy). Odam va köpçilik umurtqasizlar T.si ölçami 90 mkm ga yaqin. Zaxira sariqlik köp bölgan mollyuskalar, ignaterililar, qisqiçbaqasimonlar T.lari diametri 1,4 mm, kloakali sut emizuvçilarniki —3,5 —4,3 mm, losossimon baliqlarniki — 6 — 9 mm, tuxumini oğzida olib yuradigan dengiz laqqaçalariniki — 17—21 mm, akulalarniki 50—70 mm, tovuqniki — 30 sm dan ortiq, tuya quşniki — 80 sm (pöçoği bilan birga uz. —155 sm, vazni 1,4 kg ga yaqin). Tuxumning ölçami hayvonning katta yoki kiçikligiga boğliq bölmasdan, serpuştliligiga teskari korrelyatsiyada böladi. Odatda, tuxumini qöriqlaydigan hayvonlar yirik, lekin ozroq tuxum qöyadi. Nasli töğrisida ğamxörlik qilmaydigan baliqlar minglab, ba'zan millionlab mayda (treska 10 mln., diametri 2 mm dan kiçik) tuxum qöyadi. Lekin murtagi ona organizmda rivojlanadigan yöldoşli sut emizuvçilarda bunday korrelyatsiya kuzatilmaydi — ular bir vaqtning özida bir neça mayda tuxum qöyadi. Tuxum 2 qutbli tuzilgan: animal qutbdan vegetativ qutb tomonga sariq modda miqdori ortib boradi.
T. sitoplazmadagi sariklik mikdoriga köra aletsital, oligoletsital, mezoletsital, poliletsital, sariqlikning sitoplazmada tarqalişiga binoan gomolitsetal, telolitsital, sentroletsital; maydalaniş tipi böyiça goloblastik va meroblastik xillarga ajratiladi. Ösimliklar T.si köpinça maxsus urgoçilik jinsiy organi — arxegoniyda (sporali yuksak ösimliklar va oçiq uruglilar) yoki murtak xaltasida (gulli ösimliklar) rivojlanadi. TUŞ, tuş köriş — uyquaa sodir böladigan subyektiv psixik hodisa. Fiziologik jiqatdan T. boş miya katta yarim şarlarining tormozlanmagan hujayralari faoliyati natijasidir. Çuqur uyqu paytida boş miya pöstloq qismining hujayralari butunlay tormozlanadi va bunda tuş körilmaydi. Boş miya pöstloq qismining ayrim bölaklari tormozlanmaganda şu joylar kuçsiz ta'sirotlarga sezgir böladi. Şunda odam tuş köradi. T.da uyqudagi kişi aniq va tasvirli keçinmalarning şohidi böladi. T.dagi voqealar bir-biriga boğliq, bir oz noaniq, hayajonli, afsonaviy tuye oladi. T., asosan, tez keçadigan uyqu fazasidan uyğoniş vaqtida yoki undan sönggi bir neça min. davomida röy beradi, kişi uni uzoq vaqt yodsa sakday olmaydi. Kişi sokin keçadigan uyqu fazasida ham T. körişi mumkin. Ertalabki uyğoniş davrida T., odatda, uzoq davom etadi (çunki bunda «tez keçadigan» uyqu vaqti uzoqroq böladi). T.ning xususiyati kişining nerv sistemasi tipiga, uning soğliğiga, ma'lum davrdagi keçinmalariga boğliq.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУХУМҲУЖАЙРА, тухум (ovum) — урғочи жинсий ҳужайра (гамета). Т.дан уруғланиш ёки партеногенез натижасида янги организм ривожланади. Ҳайвонларда Т. муртакнинг ривожланиши учун зарур озиқ моддага эга бўлиб, яхши ихтисослашган. Сут эмизувчилар Т.сини рус олими К. М. Бэр (1827) кашф этган. Одатда, Т. бир неча қават пўст билан қопланган. Кўпчилик ҳайвонлар Т.си юмалоқ ёки овал шаклда, баъзан чўзиқ (ҳашаротларда). Ғовактанлилар ва айрим бўшлиқичлилар Т.си доимий шаклда бўлмасдан амёбага ўхшаш ҳаракатланиш хусусиятига эга. Кўпчилик ҳайвонлар Т.си ҳаракатсиз. Т.нинг ўлчами цитоплазмадаги сариклик миқдорига боғлиқ. Мас., паразит пардақанотлилар Т.си сарикҒшги бўлмаганлигидан жуда кичик (6x10 мкм); йўлдошли сут эмизувчиларнинг сариқлиги кам Т.си 50 мкм дан (дала сичқони) 180 мкм гача (қўй). Одам ва кўпчилик умуртқасизлар Т.си ўлчами 90 мкм га яқин. Захира сариқлик кўп бўлган моллюскалар, игнатерилилар, қисқичбақасимонлар Т.лари диаметри 1,4 мм, клоакали сут эмизувчиларники —3,5 —4,3 мм, лососсимон балиқларники — 6 — 9 мм, тухумини оғзида олиб юрадиган денгиз лаққачалариники — 17—21 мм, акулаларники 50—70 мм, товуқники — 30 см дан ортиқ, туя қушники — 80 см (пўчоғи билан бирга уз. —155 см, вазни 1,4 кг га яқин). Тухумнинг ўлчами ҳайвоннинг катта ёки кичиклигига боғлиқ бўлмасдан, серпуштлилигига тескари корреляцияда бўлади. Одатда, тухумини қўриқлайдиган ҳайвонлар йирик, лекин озроқ тухум қўяди. Насли тўғрисида ғамхўрлик қилмайдиган балиқлар минглаб, баъзан миллионлаб майда (треска 10 млн., диаметри 2 мм дан кичик) тухум қўяди. Лекин муртаги она организмда ривожланадиган йўлдошли сут эмизувчиларда бундай корреляция кузатилмайди — улар бир вақтнинг ўзида бир неча майда тухум қўяди. Тухум 2 қутбли тузилган: анимал қутбдан вегетатив қутб томонга сариқ модда миқдори ортиб боради.
Т. цитоплазмадаги сариклик микдорига кўра алецитал, олиголецитал, мезолецитал, полилецитал, сариқликнинг цитоплазмада тарқалишига биноан гомолицетал, телолицитал, центролецитал; майдаланиш типи бўйича голобластик ва меробластик хилларга ажратилади. Ўсимликлар Т.си кўпинча махсус ургочилик жинсий органи — архегонийда (спорали юксак ўсимликлар ва очиқ уруглилар) ёки муртак халтасида (гулли ўсимликлар) ривожланади. ТУШ, туш кўриш — уйқуаа содир бўладиган субъектив психик ҳодиса. Физиологик жиқатдан Т. бош мия катта ярим шарларининг тормозланмаган ҳужайралари фаолияти натижасидир. Чуқур уйқу пайтида бош мия пўстлоқ қисмининг ҳужайралари бутунлай тормозланади ва бунда туш кўрилмайди. Бош мия пўстлоқ қисмининг айрим бўлаклари тормозланмаганда шу жойлар кучсиз таъсиротларга сезгир бўлади. Шунда одам туш кўради. Т.да уйқудаги киши аниқ ва тасвирли кечинмаларнинг шоҳиди бўлади. Т.даги воқеалар бир-бирига боғлиқ, бир оз ноаниқ, ҳаяжонли, афсонавий туе олади. Т., асосан, тез кечадиган уйқу фазасидан уйғониш вақтида ёки ундан сўнгги бир неча мин. давомида рўй беради, киши уни узоқ вақт ёдца сакдай олмайди. Киши сокин кечадиган уйқу фазасида ҳам Т. кўриши мумкин. Эрталабки уйғониш даврида Т., одатда, узоқ давом этади (чунки бунда «тез кечадиган» уйқу вақти узоқроқ бўлади). Т.нинг хусусияти кишининг нерв системаси типига, унинг соғлиғига, маълум даврдаги кечинмаларига боғлиқ.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.