Tuya
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 802–803-b. — ziyouz.com
Tuya (Camelus) — tuyasimonlar oilasi, qadoq oyoklilar turkumiga mansub juft tuyokli sut emizuvçi hayvon. 2 mustaqil turi bor: bir örkaçli (S. dromedarius — dromedar — tez çopuvçi) lök T.lar, böyi 210 sm gaça, qizğişkulrang, ikki örkaçli (S. bactrianus — baktrian — ayri) tuyalar, pastroq, töq qönğir tusda. T.lar evolyutsiyasi jarayonida quruq çöl va daştlarda yaşaşga moslaşgan (toğli joylar va nam iklimli yerlarda yaşay olmaydi). Ular çöl va daştlarda dağal öt va xaşaklar, yantoq, saksovul bilan oziklanadi, suvni kam içadi (şör suvni ham içaveradi). Yuqori jağida 2 ta kurak tişi borligi bilan boşka kavş qaytaruvçilardan ajralib turadi. Yotganda gavdasining yerga tegib turadigan qismlarida, kökragi, tirsagi va tizzasida kddokli tuzilmalar bor. Şu tufayli issiq (70°gaça qizigan) yerda ham yota oladi. Bu ikki tur T.lar özaro çatiştirilganda urçişga krbiliyatli duragaylar beradi. Birinçi böğin duragaylari (özbeklar, qozoklar ularni nor T., urğoçilarini nor moya, turkmanlar inerlar, deb ataydilar) yirik gavdali, kuçli va işçan böladi. Ammo ular nayel beriş jihatidan özlarining sof zotli otaonalaridan past turadi (şu bois nor T. larni biçib qöyiş tavsiya etiladi).
T. miloddan 2000 y. mukaddam xonakilaştirilgan. T.lar 35—40 y. yaşaydi, ulardan 20—25 yil foydalaniladi. Katta yoşdagi T. vazni 500—800 kg, 2—3 yoşida jinsiy yetiladi, urğoçilari 3—4 yoşida krçiriladi, erkaklari 4—5 yoşga tölgaç, qoçirişga qöyiladi. Qoçiriş mavsumi — yanv.may oylari. Böğozlik davri dromedalarda 13 oy (388—389 kun), baktrianlarda 14 oy (414—415 kun). Urğoçi T. (moya) 2 y.da 1 marta bötalaydi.
T.larning egiz tuğiş holati kuzatilmagan. Bötaloqlar 18 oyligida onasidan (sutdan) ajratiladi. 2000 kg gaça (yoğliligi 5,4%) sut beradi. 20— 25 yoşli va qari T.lar semirtirilib söyiladi, göşti iste'mol qilinadi, konserva va dudlangan kolbasalar tayyorlanadi. Yoş, semiz T.lar göşti töyimliligi jihatidan koramol göştidan qolişmaydi. Ikki örkaçli T.lardan 5 — 10 kg, bir örkaçlilaridan 2—4 kg jun qirqib olinadi, junidan movut, trikotaj, gilam, har xil kiyimboş, paypoq, römol, adyol kabi buyumlar, sutidan şifobaxş kimron tayyorlanadi.
T.lar öz vaznining yarmiga teng — 250—300 kg yukni kötara oladi, vazniga nisbatan 10—12% oğirlikdagi yukni tortiş kuçiga ega. Soatiga 10— 12 km tezlikda, kuniga 35—40 km masofani bosib ötadi. T.lar qadimdan yukçi xayvon bölgan. Kadimda va örta asrlarda Buyuk ipak yölipya ğam asosiy yuk taşiş vositasi T.lar edi.
Tuya köçmançi xalqlar hayotida qadimdan muhim rol öynagan. Ayniqsa, oq tuyalar köproq qadrlangan. Boybadavlat va yuqori martabali kişilarning ötovlari oq tuya junidan bostirilgan kigizdan tiklanganligi bilan qora ötovlardan ajralib turgan. Özbekiston hududlarida, ayniqsa, Koraqalpoğiston Respublikasi, Buxoro, Navoiy viloyatlarida tuyaçilikka hozir xam e'tibor kam emas. Özbekiston tuyaçilik xöjaliklarida, şuningdek, xususiy xöjaliklar, şirkatlar va fermalarda 25 mingdan ortiq tuyalar boqiladi (2004).
Abdusattor Amirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУЯ (Camelus) — туясимонлар оиласи, қадоқ оёклилар туркумига мансуб жуфт туёкли сут эмизувчи ҳайвон. 2 мустақил тури бор: бир ўркачли (С. dromedarius — дромедар — тез чопувчи) лўк Т.лар, бўйи 210 см гача, қизғишкулранг, икки ўркачли (С. bactrianus — бактриан — айри) туялар, пастроқ, тўқ қўнғир тусда. Т.лар эволюцияси жараёнида қуруқ чўл ва даштларда яшашга мослашган (тоғли жойлар ва нам иклимли ерларда яшай олмайди). Улар чўл ва даштларда дағал ўт ва хашаклар, янтоқ, саксовул билан озикланади, сувни кам ичади (шўр сувни ҳам ичаверади). Юқори жағида 2 та курак тиши борлиги билан бошка кавш қайтарувчилардан ажралиб туради. Ётганда гавдасининг ерга тегиб турадиган қисмларида, кўкраги, тирсаги ва тиззасида кддокли тузилмалар бор. Шу туфайли иссиқ (70°гача қизиган) ерда ҳам ёта олади. Бу икки тур Т.лар ўзаро чатиштирилганда урчишга крбилиятли дурагайлар беради. Биринчи бўғин дурагайлари (ўзбеклар, қозоклар уларни нор Т., урғочиларини нор моя, туркманлар инерлар, деб атайдилар) йирик гавдали, кучли ва ишчан бўлади. Аммо улар наел бериш жиҳатидан ўзларининг соф зотли отаоналаридан паст туради (шу боис нор Т. ларни бичиб қўйиш тавсия этилади).
Т. милоддан 2000 й. мукаддам хонакилаштирилган. Т.лар 35—40 й. яшайди, улардан 20—25 йил фойдаланилади. Катта ёшдаги Т. вазни 500—800 кг, 2—3 ёшида жинсий етилади, урғочилари 3—4 ёшида крчирилади, эркаклари 4—5 ёшга тўлгач, қочиришга қўйилади. Қочириш мавсуми — янв.май ойлари. Бўғозлик даври дромедаларда 13 ой (388—389 кун), бактрианларда 14 ой (414—415 кун). Урғочи Т. (моя) 2 й.да 1 марта бўталайди.
Т.ларнинг эгиз туғиш ҳолати кузатилмаган. Бўталоқлар 18 ойлигида онасидан (сутдан) ажратилади. 2000 кг гача (ёғлилиги 5,4%) сут беради. 20— 25 ёшли ва қари Т.лар семиртирилиб сўйилади, гўшти истеъмол қилинади, консерва ва дудланган колбасалар тайёрланади. Ёш, семиз Т.лар гўшти тўйимлилиги жиҳатидан корамол гўштидан қолишмайди. Икки ўркачли Т.лардан 5 — 10 кг, бир ўркачлиларидан 2—4 кг жун қирқиб олинади, жунидан мовут, трикотаж, гилам, ҳар хил кийимбош, пайпоқ, рўмол, адёл каби буюмлар, сутидан шифобахш кимрон тайёрланади.
Т.лар ўз вазнининг ярмига тенг — 250—300 кг юкни кўтара олади, вазнига нисбатан 10—12% оғирликдаги юкни тортиш кучига эга. Соатига 10— 12 км тезликда, кунига 35—40 км масофани босиб ўтади. Т.лар қадимдан юкчи хайвон бўлган. Кадимда ва ўрта асрларда Буюк ипак йўлипя ғам асосий юк ташиш воситаси Т.лар эди.
Туя кўчманчи халқлар ҳаётида қадимдан муҳим роль ўйнаган. Айниқса, оқ туялар кўпроқ қадрланган. Бойбадавлат ва юқори мартабали кишиларнинг ўтовлари оқ туя жунидан бостирилган кигиздан тикланганлиги билан қора ўтовлардан ажралиб турган. Ўзбекистон ҳудудларида, айниқса, Корақалпоғистон Республикаси, Бухоро, Навоий вилоятларида туячиликка ҳозир хам эътибор кам эмас. Ўзбекистон туячилик хўжаликларида, шунингдек, хусусий хўжаликлар, ширкатлар ва фермаларда 25 мингдан ортиқ туялар боқилади (2004).
Абдусаттор Амиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.