Tuyamöyin suv ombori
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 804-b. — ziyouz.com
Tuyamöyin suv ombori - Amudaryoning quyi oqimidagi Tuyamöyin tor darasida qurilgan yirik gvdrotexnika inşooti. Daryo suvini irrigatsiya va energetika maqsadlarida mavsumiy rostlaş uçun xizmat qiladi. Gidrouzel qurilişi 1970 y.dan boşlangan. 1978 y.da 1navbati va 1983 y.da töliq işga tuşirilgan. Umumiy hajmi 7800 mln. m3. Suv ombori 4 ta — 1 ta özanli va çap sohildagi tabiiy çuqurliklarda barpo etilgan, suv uzatilib töldiriladigan 3 ta ombordan (Kaparas, Sultonsanjar, Qöşbuloq) iborat. Gidrouzel Amudaryoning çap va öng sohillariga suv çiqarişni ta'minlaydi. T.ye.o. töğonlari suvni damlab, satxini kutarilişga olib keladi. Bunda yuqori va pastki byeflardagi eng katga farq 18—24 m ga yetib boradi. Sultonsanjar pastligini suv bilan tuddiriş uçun Tuyamöyin gidrouzelidan ğarb tomonga qarab 2,5 km uzunlikda sarfi 50 m3/sek bölgan kanal qurilgan. T.s.o. Tuyamöyin ĞESning barqaror işlaşini ta'minlaydi. Amudaryodan T.s.o.ga har yili oqib keladigan 200 mln.t loyqaoqiziqlarni çiqarib yuboradigan inşootlar barpo etilgan.
Öng qirğoqda kema qatnovini ta'minlovçi 18x80 m ölçamdagi şlyuz qurilgan, uning yuk ötkaziş qobiliyati 535 mingt ni taşkil etadi. T.s.o.ning qurilişi bilan Xorazm viloyati, Qoraqalpoğistonning Törtköl tumani hamda Turkmanistonning Toşhovuz viloyatida yangi yerlarni özlaştiriş, suğoriladigan yerlarning suv ta'minotini yaxşilaş imkoniyati yaratiddi. Gidrouzel zonasida daryoning öng qirğoğida Paxtaarna, Qozoqyob, Beştom, Nayman va Qizilqal'a, çap qirğoğida Toşsoqa, Qiliçniyozboy, Qipçoq-Bözsuv, Xorazm viloyatida Pitnakarna, Urgançarna va b. kanallarga suv çiqargiçlar barpo etilgan.
Ziyomiddin Artukmetov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУЯМЎЙИН СУВ ОМБОРИ - Амударёнинг қуйи оқимидаги Туямўйин тор дарасида қурилган йирик гвдротехника иншооти. Дарё сувини ирригация ва энергетика мақсадларида мавсумий ростлаш учун хизмат қилади. Гидроузел қурилиши 1970 й.дан бошланган. 1978 й.да 1навбати ва 1983 й.да тўлиқ ишга туширилган. Умумий ҳажми 7800 млн. м3. Сув омбори 4 та — 1 та ўзанли ва чап соҳилдаги табиий чуқурликларда барпо этилган, сув узатилиб тўлдириладиган 3 та омбордан (Капарас, Султонсанжар, Қўшбулоқ) иборат. Гидроузел Амударёнинг чап ва ўнг соҳилларига сув чиқаришни таъминлайди. Т.е.о. тўғонлари сувни дамлаб, сатхини кутарилишга олиб келади. Бунда юқори ва пастки бьефлардаги энг катга фарқ 18—24 м га етиб боради. Султонсанжар пастлигини сув билан туддириш учун Туямўйин гидроузелидан ғарб томонга қараб 2,5 км узунликда сарфи 50 м3/сек бўлган канал қурилган. Т.с.о. Туямўйин ҒЭСнинг барқарор ишлашини таъминлайди. Амударёдан Т.с.о.га ҳар йили оқиб келадиган 200 млн.т лойқаоқизиқларни чиқариб юборадиган иншоотлар барпо этилган.
Ўнг қирғоқда кема қатновини таъминловчи 18x80 м ўлчамдаги шлюз қурилган, унинг юк ўтказиш қобилияти 535 мингт ни ташкил этади. Т.с.о.нинг қурилиши билан Хоразм вилояти, Қорақалпоғистоннинг Тўрткўл тумани ҳамда Туркманистоннинг Тошҳовуз вилоятида янги ерларни ўзлаштириш, суғориладиган ерларнинг сув таъминотини яхшилаш имконияти яратидди. Гидроузел зонасида дарёнинг ўнг қирғоғида Пахтаарна, Қозоқёб, Бештом, Найман ва Қизилқалъа, чап қирғоғида Тошсоқа, Қиличниёзбой, Қипчоқ-Бўзсув, Хоразм вилоятида Питнакарна, Урганчарна ва б. каналларга сув чиқаргичлар барпо этилган.
Зиёмиддин Артукметов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.