Tuz tektonikasi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 674–675-b. — ziyouz.com
Tuz tektonikasi - Yer pusti çökindi qatlami deformatsiyalarining burmalangan tipi bölib, ularning asosida yoki kesimning örta qismida yetarli darajadagi yirik (100 m va undan köp) tuz yotqiziqlari (toş tuzi, kaliyli tuzlar) mavjud. Tuz qatlamlarini qoplab yotgan toğ jinslari notekis (har xil qalinlikda) bölganligi sababli, notekis bosim ostida tuz qatlamlari egilişi, çözilişi va bir joydan ikkinçi joyga siljişi mumkin. Toğ hosil böliş jarayonida, ular orasida tuz qatlamlari ham öziga xos gumbazsimon bukilmalar hosil qiladi. Katta qalinlikdagi tuz qatlamini qoplab yotgan qatlamning notekis bosim ostida siqilişi natijasida u plastik holatga ötadi va bosim köp tomondan kam tomonga surila borib, hajmi bir neça km3 ga yetadi, silindr şaklida yuqoriga qarab bir neça km ga kötarilib boradi. T.t. rivojlanişining birinçi bosqiçida tuz gorizontal yönalişda harakat qiladi va gumbazsimon şaklni oladi. Bu şakl «tuz yostiği» deyiladi. Tuz harakati davom etib, «tuz yostiği», uni qoplab turgan toğ jinslarining çözilişi natijasida sinadi va turli yostiqçalar paydo böladi. Bular tuz harakatini yengillaştiradi va tuz gorizontal yönaliş örniga şu yoriqlar orqali yuqoriga qarab harakat qiladi. Bu jarayonda toğ jinslarini ham özi bilan kötarib yuboradi vatuz gumbazlarini hosil qiladi. Tuzning plastik holda çözilib yuqoriga kötarilişi natijasida tuz ostidagi toğ jinslari egilib, konsedimentatsion böşliqlar hosil qiladi. T.t.ning mukammal oblastlariga Kaspiy yoni botiği ğamda Meksika qöltiği va sohillari botiği kiradi. T.t. namoyonlari turli davrlar: keçki tokembriy (Jan. Avstraliya) — neogen (Tojikiston depressiyasi) yotqiziqlarida kuzatiladi. Özbekiston jan. da juda katta (1500 m gaça) qalinlikdagi tuz qatlamlarining ustki relyefi soylik va tepaliklar bölgani uçun T.t. bu joylarda juda yaxşi rivojlangan. T.t.ni örganiş tuz ostida yaşirinib yotgan gaz va neft konlarini qidirib topişda muhim ahamiyat kasb etadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУЗ ТЕКТОНИКАСИ - Ер пусти чўкинди қатлами деформацияларининг бурмаланган типи бўлиб, уларнинг асосида ёки кесимнинг ўрта қисмида етарли даражадаги йирик (100 м ва ундан кўп) туз ётқизиқлари (тош тузи, калийли тузлар) мавжуд. Туз қатламларини қоплаб ётган тоғ жинслари нотекис (ҳар хил қалинликда) бўлганлиги сабабли, нотекис босим остида туз қатламлари эгилиши, чўзилиши ва бир жойдан иккинчи жойга силжиши мумкин. Тоғ ҳосил бўлиш жараёнида, улар орасида туз қатламлари ҳам ўзига хос гумбазсимон букилмалар ҳосил қилади. Катта қалинликдаги туз қатламини қоплаб ётган қатламнинг нотекис босим остида сиқилиши натижасида у пластик ҳолатга ўтади ва босим кўп томондан кам томонга сурила бориб, ҳажми бир неча км3 га етади, цилиндр шаклида юқорига қараб бир неча км га кўтарилиб боради. Т.т. ривожланишининг биринчи босқичида туз горизонтал йўналишда ҳаракат қилади ва гумбазсимон шаклни олади. Бу шакл «туз ёстиғи» дейилади. Туз ҳаракати давом этиб, «туз ёстиғи», уни қоплаб турган тоғ жинсларининг чўзилиши натижасида синади ва турли ёстиқчалар пайдо бўлади. Булар туз ҳаракатини енгиллаштиради ва туз горизонтал йўналиш ўрнига шу ёриқлар орқали юқорига қараб ҳаракат қилади. Бу жараёнда тоғ жинсларини ҳам ўзи билан кўтариб юборади ватуз гумбазларини ҳосил қилади. Тузнинг пластик ҳолда чўзилиб юқорига кўтарилиши натижасида туз остидаги тоғ жинслари эгилиб, конседиментацион бўшлиқлар ҳосил қилади. Т.т.нинг мукаммал областларига Каспий ёни ботиғи ғамда Мексика қўлтиғи ва соҳиллари ботиғи киради. Т.т. намоёнлари турли даврлар: кечки токембрий (Жан. Австралия) — неоген (Тожикистон депрессияси) ётқизиқларида кузатилади. Ўзбекистон жан. да жуда катта (1500 м гача) қалинликдаги туз қатламларининг устки рельефи сойлик ва тепаликлар бўлгани учун Т.т. бу жойларда жуда яхши ривожланган. Т.т.ни ўрганиш туз остида яшириниб ётган газ ва нефть конларини қидириб топишда муҳим аҳамият касб этади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.