Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Tuzlar

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 675–676-b. — ziyouz.com

    Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

    Tuzlar — kimyoviy birikmalar sinfi; oddiy şaroitda ionli tuzilişga ega bölgan kristall moddalar. Elektrolitik dissotsiatsiya nazariyasiga muvofiq, T. eritmada musbat zaryadlangan ionlar — kationlar (asosan, metallar) va manfiy zaryadlangan iondar — anionlarga dissotsilanadigan kimyoviy birikmalardir. T. quyidagi turlarga bölinadi: örta (yoki neytral) T., nordon (yoki gidro) T., asosli (yoki gidrokso) T., aralaş T., qöş T., kompleks T. — natriy sulfat, K4P2O7 — kaliy pirofosfat, CH3COONa — natriy atsetat. Nordon T. ğosil bölganida kislotadagi vodorod atomlari metallga batamom almaşinmaydi: mas., NaHSO4 — natriy gidrosulfat, Sa(HCO3)2 — kalsiy gidrokarbonat. Asosli T. hosil bölganida asosning barça gidroksil guruxlari metallga töliq almaşinmaydi: mas., ZnOHCl — pyx gidroksoxlorid, [Fe(OH)2]SO4 — temir (P)gidroksosulfat. Asosli T.dan taşqari oksotuzlar .ğam ma'lum. Ular asosli T.ni suvsizlantiriş natijasida olinadi; mas., magniy gidroksoxlorid MgOHCl suvsizlantirilsa, magniy oksoxlorid MgOCl2 hosil böladi. Aralaş T. — asos gidroksidlarining boşqaboşqa kislota krldiklariga almaşinişi natijasida hosil böladigan mahsulotlar, mas., Sa(ON)2 dagi ON~ guruxlarining birini xlor ioni C1~ ga, ikkinçisini SYU» ga almaştirilsa, aralaş T. Sa(OC1) C1 kelib çiqadi. Qöş T. — biror kislotadagi vodorod atomlarining turli metallarga almaşiniş mahsulotlari; mas., KNaCO3, KA1(SO4)2. Bularni Na2CO3K2CO3, K2SO4A12(SO4)3 şaklida ham yoziş mumkin. Agar biror qöş T. garkibidagi metallardan biri anion tarkibiga kirsa, bunday qöş T.ni kompleks T. deb qaraş kerak; mas., agar KClMgCl2 tarkibidagi magniy metali anion tarkibiga kirsa, K [MgCl3] şaklli kompleks T., 3NaFAlF3 tarkibidagi alyuminiy metali anion tarkibiga ötsa, Na3[AlF6] şaklli kompleks T. kelib çiqadi. Umuman qöş T. bilan kompleks T. orasida anik, çegara yöq: qöş T. atsidokomplekslar jumlasiga kiritiladi.

    T. lab. usulida kislota va asoslarni bir-biriga ta'sir ettirib olinadi. T.ning tavsifli xossalaridan biri uning qutbli eritmalarda, ayniqsa, suvda eruvçanligidir. Tabiatda T. köl, dengiz va okean suvlariga yiğila boradi. Suv havzalari quriganida öşa joylarda oş tuzi (NaCl) va boşqa T. konlari paydo böladi.

    Özbekiston va Qozoğiston hududlaridagi tuz konlari 1943—48 y.larda ilk özbek kimyogarlaridan S. Muqimov (1899—1956) rağbarligidagi ilmiy ekspeditsiya tomonidan örganildi. «Dengizköl» (Buxoro), «Tuzkon» (Jizzax), «Şörkon» (Farğona), «Xöjakon» (Surxondaryo) şör suv havzalarining mineral, tuzli eritmalarning gidrokimyoviy tarkibi, tuzli qatlamlarning hosil böliş qonuniyatlari aniklandi. Bu havzalar oş tuzi bilan bir katorda qimmatli natriy sulfat, şuningdek, kaliyli, magniyli va bromli T.ga boy ekanligi, tuzli qatlamlarda natriy xloriddan taşqari, tarkibida magniy va natriy bölgan astraxonit va eleolit körinişidagi minerallar borligi körsatib beriddi. Tajribalar natijasida tuzli konlardan amalda foydalaniş, tuzli eritmalar va suv havzalari tubidagi balçikdarni mahalliy şifoxonalarda muolajalar uçun qöllaş tavsiya etildi.

    T. tabiat va texnikada juda katta ahamiyatga ega. T. hayvon va ösimlik organizmining muhim tarkibiy qismidan biri. Oş tuzi qadim zamonlardan beri ovqatga işlatib kelinadi. Tibbiyotda ham turli T. işlatiladi. Metallurgiya, şişa, töqimaçilik, kön, lokböyoq sanoatlarida, qişloq xöjaligi va b. sohalarda T. keng qöllanadi. Ba'zi T. (mas., ammoniy nitrat, kaliy nitrat, kaliy sulfat) mineral öğitlar sifatida işlatiladi.

    Mukimov S. M ., Issledovaniye vzaimodeystviya v rasplavax sulfatov natriya, kaliya, magniya i kalsiya (v soavtorstve), T., 1949;Parpiyev N. A.,Muftaxov A. F., Rahimov H. R., Anorganik kimyo [3 qism], T., 2000-2003.

    Rustam Ma'rupov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ТУЗЛАР — кимёвий бирикмалар синфи; оддий шароитда ионли тузилишга эга бўлган кристалл моддалар. Электролитик диссоциация назариясига мувофиқ, Т. эритмада мусбат зарядланган ионлар — катионлар (асосан, металлар) ва манфий зарядланган иондар — анионларга диссоциланадиган кимёвий бирикмалардир. Т. қуйидаги турларга бўлинади: ўрта (ёки нейтрал) Т., нордон (ёки гидро) Т., асосли (ёки гидроксо) Т., аралаш Т., қўш Т., комплекс Т. — натрий сульфат, К4Р2О7 — калий пирофосфат, CH3COONa — натрий ацетат. Нордон Т. ғосил бўлганида кислотадаги водород атомлари металлга батамом алмашинмайди: мас., NaHSO4 — натрий гидросульфат, Са(НСО3)2 — кальций гидрокарбонат. Асосли Т. ҳосил бўлганида асоснинг барча гидроксил гурухлари металлга тўлиқ алмашинмайди: мас., ZnOHCl — pyx гидроксохлорид, [Fe(OH)2]SO4 — темир (П)гидроксосульфат. Асосли Т.дан ташқари оксотузлар .ғам маълум. Улар асосли Т.ни сувсизлантириш натижасида олинади; мас., магний гидроксохлорид MgOHCl сувсизлантирилса, магний оксохлорид MgOCl2 ҳосил бўлади. Аралаш Т. — асос гидроксидларининг бошқабошқа кислота крлдикларига алмашиниши натижасида ҳосил бўладиган маҳсулотлар, мас., Са(ОН)2 даги ОН~ гурухларининг бирини хлор иони С1~ га, иккинчисини СЮ» га алмаштирилса, аралаш Т. Са(ОС1) С1 келиб чиқади. Қўш Т. — бирор кислотадаги водород атомларининг турли металларга алмашиниш маҳсулотлари; мас., KNaCO3, KA1(SO4)2. Буларни Na2CO3K2CO3, K2SO4A12(SO4)3 шаклида ҳам ёзиш мумкин. Агар бирор қўш Т. гаркибидаги металлардан бири анион таркибига кирса, бундай қўш Т.ни комплекс Т. деб қараш керак; мас., агар KClMgCl2 таркибидаги магний метали анион таркибига кирса, К [MgCl3] шаклли комплекс Т., 3NaFAlF3 таркибидаги алюминий метали анион таркибига ўтса, Na3[AlF6] шаклли комплекс Т. келиб чиқади. Умуман қўш Т. билан комплекс Т. орасида аник, чегара йўқ: қўш Т. ацидокомплекслар жумласига киритилади.

    Т. лаб. усулида кислота ва асосларни бир-бирига таъсир эттириб олинади. Т.нинг тавсифли хоссаларидан бири унинг қутбли эритмаларда, айниқса, сувда эрувчанлигидир. Табиатда Т. кўл, денгиз ва океан сувларига йиғила боради. Сув ҳавзалари қуриганида ўша жойларда ош тузи (NaCl) ва бошқа Т. конлари пайдо бўлади.

    Ўзбекистон ва Қозоғистон ҳудудларидаги туз конлари 1943—48 й.ларда илк ўзбек кимёгарларидан С. Муқимов (1899—1956) рағбарлигидаги илмий экспедиция томонидан ўрганилди. «Денгизкўл» (Бухоро), «Тузкон» (Жиззах), «Шўркон» (Фарғона), «Хўжакон» (Сурхондарё) шўр сув ҳавзаларининг минерал, тузли эритмаларнинг гидрокимёвий таркиби, тузли қатламларнинг ҳосил бўлиш қонуниятлари аникланди. Бу ҳавзалар ош тузи билан бир каторда қимматли натрий сульфат, шунингдек, калийли, магнийли ва бромли Т.га бой эканлиги, тузли қатламларда натрий хлориддан ташқари, таркибида магний ва натрий бўлган астрахонит ва элеолит кўринишидаги минераллар борлиги кўрсатиб беридди. Тажрибалар натижасида тузли конлардан амалда фойдаланиш, тузли эритмалар ва сув ҳавзалари тубидаги балчикдарни маҳаллий шифохоналарда муолажалар учун қўллаш тавсия этилди.

    Т. табиат ва техникада жуда катта аҳамиятга эга. Т. ҳайвон ва ўсимлик организмининг муҳим таркибий қисмидан бири. Ош тузи қадим замонлардан бери овқатга ишлатиб келинади. Тиббиётда ҳам турли Т. ишлатилади. Металлургия, шиша, тўқимачилик, кўн, локбўёқ саноатларида, қишлоқ хўжалиги ва б. соҳаларда Т. кенг қўлланади. Баъзи Т. (мас., аммоний нитрат, калий нитрат, калий сульфат) минерал ўғитлар сифатида ишлатилади.

    Мукимов С. М ., Исследование взаимодействия в расплавах сульфатов натрия, калия, магния и кальция (в соавторстве), Т., 1949;Парпиев Н. А.,Муфтахов A. F., Раҳимов Ҳ. Р., Анорганик кимё [3 қисм], Т., 2000-2003.

    Рустам Маърупов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.