Ubaydullaxon

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 4–6-b. — ziyouz.com

Ubaydullaxon UBAYDULLAXON, Ubaydulla Sulton, Ubaydiy (töliq ismi: Abulğoziy Ubaydulloh Bahodirxon ibn Mahmud Sulton ibn Şoh Budoğ Sulton ibn Abulxayrxon) (1486, Xorazmning Vazir ş. yaqinidagi Tirsak mavzesi — 1540.17.3, Buxoro) — Buxoro xoni (1533—40), şoir. Şayboniylar sulolasidan. Muhammad Şayboniyxonning jiyani, Mahmud Sultonning öğli. Otasining iltimosiga kura, unga Xoja Ubaydulloh Ahror öz ismini bergan. Tasavvuf böyiça dastlabki saboqni otasining piri Mavlono Muhammad Qozidan olgan. U.ga öz davrining maşhur ulamolari Fazlulloh ibn Rözbehon, Maxdumi A'zam, Mavlono Muhammad Azizon, Mavlono Xoja Muhammad Sadr va b. ustozlik qilgan. Xususan, unga davlat arbobi va sarkarda amir Abdulla Yamaniy (Buxoroda Mir Arab nomi b-n maşhur bölgan) harbiy san'atdan saboq bergan va öziga murid qilib olgan.

Xorazm va Buxoro hokimi bölgan otasi Mahmud Sulton Qunduzda vafot etgaç (1504), unga Örusbek Dörmon (1512 y. Köli Malikda bölgan jangda öldirilgan) otaliq qilib tayinlangan. U. amakisi Şayboniyxonning Xorazm (1505), Balx (1506), Hirot va Maşhad (1507)ga qilgan harbiy yurişlarida qatnaşgan. Dastlab safaviylar qöşinining Movarounnahr içkarisiga bostirib kirişidan çöçigan U. va Muhammad Temur Sulton (Şayboniyxonning öğli) şoh Ismoil I b-n elçilar almaşib, sulh tuzişga uringanlar. Şayboniylar sulolasining xoni Köçkunçixonikng asosiy noibi (1510 y.dan) va Buxoro hokimi (1504 y.dan) sifatida U. duşmanga karşi kuraşga otlangan. 1511 y.da bölgan jangda yengilgan U. va Köçkunçixon, Samarkand hokimi Suyunçxöjaxon, şunnngdek, Muhammad Temur Sulton va Jonibek Sulton öz yaqinlari b-n Turkiston ş.ga çekinadilar.

1512 y. 28 apr.da Köli Malik jangida U. ğalaba qozonib, Buxoro va Samarqandni egallaydi. 1512 i. bahorida U.ning şijoati natijasida Movarounnahr yana şayboniylar kuliga ötdi. Biroq Ismoil I yuborgan Najmi Soniy boşçiligidagi 60 ming kişilik safaviylar qöşiniga suyangan Bobur 1512 y. kuzida Ğuzor va Qarşini egallaydi (q. Qarşi mudofaasi). Najmi Soniy qöşini Ğijduvonni qamal qilişga kirişdi. U. va Jonibek Sulton Karmanaga; Kuçkunçixon va Temur Sulton Miyonkolga çekinib, hal qiluvçi jangga tayyorgarlik kurişadi. 1512 y. 24 noyab. dagi Ğijduvon jangida U. boşçiligidagi qöşin ğalaba qozongan.

1513 y. yanv.da U. boşçiligidagi qöşin Xurosonga harbiy yurişlar qilib, safaviylarga kuçli zarbalar berdi. 1513 y. 11 martda U. Marvni egallaydi. Bu orada U. Xorazmni ham egallab, öğli Abdulazizxonni hokim qilib tayinlaydi. Uzoq davom etgan harbiy töqnaşuvlardan söng Maşhad, Hirot (1529) va b. şaharlar egallandi. U. Hirotdagi murakkab vaziyatni tartibga soliş (bu yerda şialarning ta'siri kuçayib ketgan edi) va uning Buxoro b-n aloqalarini mustahkamlaşga katta e'tibor qaratgan. Kuçkunçixon vafot etgaç, uning öğli Abu Saidxon davrida ham U. noiblik vazifasida qolgan.

1533 y.da Abu Saidxon vafotidan söng, turkiy an'anaga binoan sultonlar içida eng yoşi uluği U. Buxoroda şayboniylar sulolasining xoni qilib kötarilgan. Poytaxt ham Samarqanddan Buxoroga köçirilib, davlatning nomi rasmiy ravişda Buxoro xonligi deb atalgan. U. hukmronligi davrida Buxoroning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markaz sifatidagi mavkei kuçaydi. Buxoroda Mir Arab madrasasi, Mirak Sayd Ğiyos boği, Köhak (Zarafşon) daryosi ustida Mehtar Qosim köprigi va b. inşootlar qurildi.

U. yassaviya va naqşbandiya tariqatlariga e'tiqod qilib, şayx sifatida muridlar ham tarbiyalagan. U. «Ubaydiy», «Qul Ubaydiy», «Ubaydulloh» taxalluslari b-n uzbek, fors va arab tillarida ijod qilgan. Uning uçala tildagi devonlarini öz içiga olgan kulliyoti keyinçalik Mir Husayn alHusayniy tomonidan köçirilgan (1583). U. ning turkiy devonida 310 ğazal, 430 ruboiy, 11 tuyuq, 18 masnaviy, 7 muammo, 2 yoryor mavjud. Şuningdek, devondan diniy-tasavvufiy va axloqiydidaktik ruxdagi «Omonatnoma», «Şavqnoma», «Ğayratnoma», «Sabrnoma» manzumalari urin olgan. Forsiy devonida esa 163 ğazal, 418 ruboiy, 7 qit'a, 1 fard, 1 masnaviy, 1 tarje'band va 3 muammo bor. Arab tilidagi merosi 35 ga yaqin ğazal, qit'a va fardlardan iborat. U. Ahmad Yassaviy asos solgan hikmatnavislik an'anasini rivojlantirgan. Undan 1786 baytdan iborat 220 dan ortiq hikmat yetib kelgan. U. ijodida diniytasavvufiy ğoyalar yetakçilik qiladi.

U. özbek va fors adabiyotidagi yirik ruboiynavislardan hisoblanadi. Uning bu 2 tildagi ruboiylari 850 ga yaqin. Xususan, özbek adabiyotida ruboiyning Boburdan keyingi taraqqiyoti U. nomi b-n boğliq. Şoir şe'rlarida özbek tilining boy imkoniyatlaridan, uziga xos xususiyatlaridan mahorat b-n foydalangan.

U. Buxoro yaqinida joylaşgan Bahouddin majmuasidagi Daxmai şohon (Şoxlar daxmasi)dagi şayboniylar xilxonasida dafn etilgan. U. kulliyoti yagona nusxada Özbekiston FA Şarqşunoslik in-tining qulyozmalar fondida (inv. №8931), «Devoni Ubaydulloxon» qölyozmasi Turkiyaning Nuri Usmoniya kutubxonasida (inv. №4904), «Masoil ussalot» nomli terma bayozi Köniyodagi Izzatquyun xususiy kutubxonasida saklanadi.

As: Qul Ubaydiy, Vafo qilsang, T., 1994.

Ad: Fazlallah ibn Ruzbixan Isfaxani, Mixmannameyi Buxara, M., 1976; Hasanxoja Nisoriy, Muzakkiri aqbob, T., 1993; Mirza Muxammad Xaydar, Tarixi Raşidi, T., 1996; Hofiz Taniş alBuxoriy, Abdullanoma, 1 — 2kitoblar, T., 1999—2000.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УБАЙДУЛЛАХОН, Убайдулла Султон, Убайдий (тўлиқ исми: Абулғозий Убайдуллоҳ Баҳодирхон ибн Маҳмуд Султон ибн Шоҳ Будоғ Султон ибн Абулхайрхон) (1486, Хоразмнинг Вазир ш. яқинидаги Тирсак мавзеси — 1540.17.3, Бухоро) — Бухоро хони (1533—40), шоир. Шайбонийлар сулоласидан. Муҳаммад Шайбонийхоннинг жияни, Маҳмуд Султоннинг ўғли. Отасининг илтимосига кура, унга Хожа Убайдуллоҳ Аҳрор ўз исмини берган. Тасаввуф бўйича дастлабки сабоқни отасининг пири Мавлоно Муҳаммад Қозидан олган. У.га ўз даврининг машҳур уламолари Фазлуллоҳ ибн Рўзбеҳон, Махдуми Аъзам, Мавлоно Муҳаммад Азизон, Мавлоно Хожа Муҳаммад Садр ва б. устозлик қилган. Хусусан, унга давлат арбоби ва саркарда амир Абдулла Яманий (Бухорода Мир Араб номи б-н машҳур бўлган) ҳарбий санъатдан сабоқ берган ва ўзига мурид қилиб олган.

Хоразм ва Бухоро ҳокими бўлган отаси Маҳмуд Султон Қундузда вафот этгач (1504), унга Ўрусбек Дўрмон (1512 й. Кўли Маликда бўлган жангда ўлдирилган) оталиқ қилиб тайинланган. У. амакиси Шайбонийхоннинг Хоразм (1505), Балх (1506), Ҳирот ва Машҳад (1507)га қилган ҳарбий юришларида қатнашган. Дастлаб сафавийлар қўшинининг Мовароуннаҳр ичкарисига бостириб киришидан чўчиган У. ва Муҳаммад Темур Султон (Шайбонийхоннинг ўғли) шоҳ Исмоил I б-н элчилар алмашиб, сулҳ тузишга уринганлар. Шайбонийлар сулоласининг хони Кўчкунчихоникнг асосий ноиби (1510 й.дан) ва Бухоро ҳокими (1504 й.дан) сифатида У. душманга карши курашга отланган. 1511 й.да бўлган жангда енгилган У. ва Кўчкунчихон, Самарканд ҳокими Суюнчхўжахон, шунннгдек, Муҳаммад Темур Султон ва Жонибек Султон ўз яқинлари б-н Туркистон ш.га чекинадилар.

1512 й. 28 апр.да Кўли Малик жангида У. ғалаба қозониб, Бухоро ва Самарқандни эгаллайди. 1512 и. баҳорида У.нинг шижоати натижасида Мовароуннаҳр яна шайбонийлар кулига ўтди. Бироқ Исмоил I юборган Нажми Соний бошчилигидаги 60 минг кишилик сафавийлар қўшинига суянган Бобур 1512 й. кузида Ғузор ва Қаршини эгаллайди (қ. Қарши мудофааси). Нажми Соний қўшини Ғиждувонни қамал қилишга киришди. У. ва Жонибек Султон Карманага; Кучкунчихон ва Темур Султон Миёнколга чекиниб, ҳал қилувчи жангга тайёргарлик куришади. 1512 й. 24 нояб. даги Ғиждувон жангида У. бошчилигидаги қўшин ғалаба қозонган.

1513 й. янв.да У. бошчилигидаги қўшин Хуросонга ҳарбий юришлар қилиб, сафавийларга кучли зарбалар берди. 1513 й. 11 мартда У. Марвни эгаллайди. Бу орада У. Хоразмни ҳам эгаллаб, ўғли Абдулазизхонни ҳоким қилиб тайинлайди. Узоқ давом этган ҳарбий тўқнашувлардан сўнг Машҳад, Ҳирот (1529) ва б. шаҳарлар эгалланди. У. Ҳиротдаги мураккаб вазиятни тартибга солиш (бу ерда шиаларнинг таъсири кучайиб кетган эди) ва унинг Бухоро б-н алоқаларини мустаҳкамлашга катта эътибор қаратган. Кучкунчихон вафот этгач, унинг ўғли Абу Саидхон даврида ҳам У. ноиблик вазифасида қолган.

1533 й.да Абу Саидхон вафотидан сўнг, туркий анъанага биноан султонлар ичида энг ёши улуғи У. Бухорода шайбонийлар сулоласининг хони қилиб кўтарилган. Пойтахт ҳам Самарқанддан Бухорога кўчирилиб, давлатнинг номи расмий равишда Бухоро хонлиги деб аталган. У. ҳукмронлиги даврида Бухоронинг сиёсий, иқтисодий ва маданий марказ сифатидаги мавкеи кучайди. Бухорода Мир Араб мадрасаси, Мирак Сайд Ғиёс боғи, Кўҳак (Зарафшон) дарёси устида Меҳтар Қосим кўприги ва б. иншоотлар қурилди.

У. яссавия ва нақшбандия тариқатларига эътиқод қилиб, шайх сифатида муридлар ҳам тарбиялаган. У. «Убайдий», «Қул Убайдий», «Убайдуллоҳ» тахаллуслари б-н узбек, форс ва араб тилларида ижод қилган. Унинг учала тилдаги девонларини ўз ичига олган куллиёти кейинчалик Мир Ҳусайн алҲусайний томонидан кўчирилган (1583). У. нинг туркий девонида 310 ғазал, 430 рубоий, 11 туюқ, 18 маснавий, 7 муаммо, 2 ёрёр мавжуд. Шунингдек, девондан диний-тасаввуфий ва ахлоқийдидактик рухдаги «Омонатнома», «Шавқнома», «Ғайратнома», «Сабрнома» манзумалари урин олган. Форсий девонида эса 163 ғазал, 418 рубоий, 7 қитъа, 1 фард, 1 маснавий, 1 таржеъбанд ва 3 муаммо бор. Араб тилидаги мероси 35 га яқин ғазал, қитъа ва фардлардан иборат. У. Аҳмад Яссавий асос солган ҳикматнавислик анъанасини ривожлантирган. Ундан 1786 байтдан иборат 220 дан ортиқ ҳикмат етиб келган. У. ижодида динийтасаввуфий ғоялар етакчилик қилади.

У. ўзбек ва форс адабиётидаги йирик рубоийнавислардан ҳисобланади. Унинг бу 2 тилдаги рубоийлари 850 га яқин. Хусусан, ўзбек адабиётида рубоийнинг Бобурдан кейинги тараққиёти У. номи б-н боғлиқ. Шоир шеърларида ўзбек тилининг бой имкониятларидан, узига хос хусусиятларидан маҳорат б-н фойдаланган.

У. Бухоро яқинида жойлашган Баҳоуддин мажмуасидаги Дахмаи шоҳон (Шохлар дахмаси)даги шайбонийлар хилхонасида дафн этилган. У. куллиёти ягона нусхада Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-тининг қулёзмалар фондида (инв. №8931), «Девони Убайдуллохон» қўлёзмаси Туркиянинг Нури Усмония кутубхонасида (инв. №4904), «Масоил уссалот» номли терма баёзи Кўниёдаги Иззатқуюн хусусий кутубхонасида сакланади.

Ас: Қул Убайдий, Вафо қилсанг, Т., 1994.

Ад: Фазлаллаҳ ибн Рузбихан Исфахани, Михманнамейи Бухара, М., 1976; Ҳасанхожа Нисорий, Музаккири ақбоб, Т., 1993; Мирза Мухаммад Хайдар, Тарихи Рашиди, Т., 1996; Ҳофиз Таниш алБухорий, Абдулланома, 1 — 2китоблар, Т., 1999—2000.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.