Uçköprik tumani

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 204–205-b. — ziyouz.com

Uçköprik tumani - Farğoia viloyatidagi tuman. 1926 y. 29 sent. da taşkil etilgan. 1962 y. 24 dek. da Bağdod tumani b-n qöşib yuborildi. 1964 y. 31 dek.da qayta tuziddi. Şarqsan Bağdod, Buvayda, şim. va ğarbdan Danğara, Qöqon ş., ğarb va jan. ğarbdan Özbekiston jan.şarkdan Rişton tumanlari b-n çegaradoş. 0,28 ming km2. Axolisi 164 ming kişi (2004). Tumanda 9 qişloq fuqarolari yiğini (Kenagas, Mehnatobod, Navröz, Poloxon, Sariqörğon, Uçqörğon, Çorboğ, Yangiqişloq, Ğoziğijdon) bor. Markazi — Uçköprik qişloği.

Tabiati. Relyefi, asosan, tekislik. Jan. qismi Turkiston tizmasining şim. etaklaridagi adirlar, markaziy qismi qad.dan dehqonçilik qilib kelinayotgan tekisliklardan iborat. Şim. va şim.şarqiy qismi Markaziy Farğonaga tutaşgan. Adirlar tuman hududida bir neça km masofaga çözilib boradi. Ular Söx daryosi yoyilmasining qad. konglomeratlaridan iborat. Iklimi kontinental. Qurama, Çatqol va Farğona tizma toğlari şim.dan keLadigan sovuq şamollarni tösib turadi. Şu sababli bu yerda qiş iliq. Örtaça yillik tra 13,5°. Iyulda 27— 28°, eng yuqori tra 42°, yanv. da —2,2, eng past tra —23°. Vegetatsiya davri 235 — 240 kun. Örtaça yillik yoğin 100—H5 mm.

Ekin maydonlari Sux daryosidan suv oladigan — Kartan kanali va Katta Farğona kanalidan suğoriladi. Umumiy uz. 104 km bölgan 7 katta ariq — Kartan, Xon, Sobirjon, Kalamuş, Ğijdon, Oqqörğon, Qöqon ariqlari mavjud. 624 km uzunlikdagi 105 kollektor bor. Aççiqköl va Şim. Bağdod kollektorlari yer osti sizot suvlarini Sirdaryoga quyadi. Sizot va bulok, suvlaridan töyinadigan Yangiqadam ariği qöşimça suv beradi. Söx gidrouzeli — muhim gidrotexnika inşooti işlab turibdi. Bundan taşqari, tumandagi aholi punktlari va çorvaçilik fermalari 130 ga yaqin artezian qudukdaridan suv oladi.

Adir va adir etaklariga yondaşgan yerlarda suğoriladigan böz, oç böz, markaziy qismida suğoriladigan ötloqi, ötloqi botqoq tuproqlar, şim. va şim. şarqiy qismida şörxok va qumoq tuproqlar tarqalgan. Adir va adir etagi tekisliklarida efemer va efemeroid ösimliklar, yulğun, oqboş, taroqboş, buğdoyiq, qamiş, qöğa, şöra, ajriq, kakra, qumli maydo nlar va qum tepalarida qandim, çerkez, qum qiyoği, yantoq kabi ösimliklar ösadi. Yovvoyi hayvonlardan tulki, böri, quyon, qizilkuyruq, qumsiçqon, jayra, qöşoyoq, kalamuş, öqilon, çipor ilon, kaltakesaklar; qarğa, çumçuq, çuğurçiq, söfitörağay, qaşqaldoq, bedana va b. bor.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, qirğiz, qoraqalpoq, tatar, rus va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2ga 586 kişi.

Xöjaligi. Paxtaçilik — tuman xöjaligining yetakçi tarmoği. Tumanda 380 ta şirkat, fermer xöjaliklari faoliyat körsatadi. Tuman sanoat korxonalari q.x. mahsulotlarini qayta işlaşga ixtisoslaşgan. Paxta tozalaş, asfaltbeton, meva va sabzavot konservalaş, ğişt z-dlari, avtokorxona, MTP, 4 qöşma, 350 kiçik xususiy korxonalar, 4 yirik sanoat, şuningdek, quriliş korxonalari faoliyat körsatadi.

Q.x.da foydalaniladigan yerlarga paxta, beda, şoli, don, sabzavot va poliz, yemxaşak ekinlari ekiladi. Boğdorçilik va tokçilik rivojlangan. Subtropik mevalar (mas, anjir) ham yetiştiriladi. Tuman jamoa va şaxeiy xöjaliklarida qoramol, qöy va eçki, parranda boqiladi. Tuman hududidan Andijon— Moskva, Bişkek—Jalolobod poyezdlari ötadi. 53 ta umumiy ta'lim maktabi, 2 kasbhunar kolleji, bolalar va ösmirlar sport maktabi, musika maktablari, markaziy kutubxona va uning tarmoklari işlab turibdi. Markaziy kasalxona, tuğruqxona, 40 dan ortiq qişloq vraçlik punkt, 2 tez tibbiy yordam körsatiş st-yasi mavjud.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УЧКЎПРИК ТУМАНИ - Фарғоиа вилоятидаги туман. 1926 й. 29 сент. да ташкил этилган. 1962 й. 24 дек. да Бағдод тумани б-н қўшиб юборилди. 1964 й. 31 дек.да қайта тузидди. Шарқцан Бағдод, Бувайда, шим. ва ғарбдан Данғара, Қўқон ш., ғарб ва жан. ғарбдан Ўзбекистон жан.шаркдан Риштон туманлари б-н чегарадош. 0,28 минг км2. Ахолиси 164 минг киши (2004). Туманда 9 қишлоқ фуқаролари йиғини (Кенагас, Меҳнатобод, Наврўз, Полохон, Сариқўрғон, Учқўрғон, Чорбоғ, Янгиқишлоқ, Ғозиғиждон) бор. Маркази — Учкўприк қишлоғи.

Табиати. Рельефи, асосан, текислик. Жан. қисми Туркистон тизмасининг шим. этакларидаги адирлар, марказий қисми қад.дан деҳқончилик қилиб келинаётган текисликлардан иборат. Шим. ва шим.шарқий қисми Марказий Фарғонага туташган. Адирлар туман ҳудудида бир неча км масофага чўзилиб боради. Улар Сўх дарёси ёйилмасининг қад. конгломератларидан иборат. Иклими континентал. Қурама, Чатқол ва Фарғона тизма тоғлари шим.дан кеЛадиган совуқ шамолларни тўсиб туради. Шу сабабли бу ерда қиш илиқ. Ўртача йиллик тра 13,5°. Июлда 27— 28°, энг юқори тра 42°, янв. да —2,2, энг паст тра —23°. Вегетация даври 235 — 240 кун. Ўртача йиллик ёғин 100—Н5 мм.

Экин майдонлари Сух дарёсидан сув оладиган — Картан канали ва Катта Фарғона каналидан суғорилади. Умумий уз. 104 км бўлган 7 катта ариқ — Картан, Хон, Собиржон, Каламуш, Ғиждон, Оққўрғон, Қўқон ариқлари мавжуд. 624 км узунликдаги 105 коллектор бор. Аччиқкўл ва Шим. Бағдод коллекторлари ер ости сизот сувларини Сирдарёга қуяди. Сизот ва булок, сувларидан тўйинадиган Янгиқадам ариғи қўшимча сув беради. Сўх гидроузели — муҳим гидротехника иншооти ишлаб турибди. Бундан ташқари, тумандаги аҳоли пунктлари ва чорвачилик фермалари 130 га яқин артезиан қудукдаридан сув олади.

Адир ва адир этакларига ёндашган ерларда суғориладиган бўз, оч бўз, марказий қисмида суғориладиган ўтлоқи, ўтлоқи ботқоқ тупроқлар, шим. ва шим. шарқий қисмида шўрхок ва қумоқ тупроқлар тарқалган. Адир ва адир этаги текисликларида эфемер ва эфемероид ўсимликлар, юлғун, оқбош, тароқбош, буғдойиқ, қамиш, қўға, шўра, ажриқ, какра, қумли майдо нлар ва қум тепаларида қандим, черкез, қум қиёғи, янтоқ каби ўсимликлар ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан тулки, бўри, қуён, қизилкуйруқ, қумсичқон, жайра, қўшоёқ, каламуш, ўқилон, чипор илон, калтакесаклар; қарға, чумчуқ, чуғурчиқ, сўфитўрағай, қашқалдоқ, бедана ва б. бор.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, қирғиз, қорақалпоқ, татар, рус ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2га 586 киши.

Хўжалиги. Пахтачилик — туман хўжалигининг етакчи тармоғи. Туманда 380 та ширкат, фермер хўжаликлари фаолият кўрсатади. Туман саноат корхоналари қ.х. маҳсулотларини қайта ишлашга ихтисослашган. Пахта тозалаш, асфальтбетон, мева ва сабзавот консервалаш, ғишт з-длари, автокорхона, МТП, 4 қўшма, 350 кичик хусусий корхоналар, 4 йирик саноат, шунингдек, қурилиш корхоналари фаолият кўрсатади.

Қ.х.да фойдаланиладиган ерларга пахта, беда, шоли, дон, сабзавот ва полиз, емхашак экинлари экилади. Боғдорчилик ва токчилик ривожланган. Субтропик мевалар (мас, анжир) ҳам етиштирилади. Туман жамоа ва шахеий хўжаликларида қорамол, қўй ва эчки, парранда боқилади. Туман ҳудудидан Андижон— Москва, Бишкек—Жалолобод поездлари ўтади. 53 та умумий таълим мактаби, 2 касбҳунар коллежи, болалар ва ўсмирлар спорт мактаби, мусика мактаблари, марказий кутубхона ва унинг тармоклари ишлаб турибди. Марказий касалхона, туғруқхона, 40 дан ортиқ қишлоқ врачлик пункт, 2 тез тиббий ёрдам кўрсатиш ст-яси мавжуд.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.