Uçqörğon tumani

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 211–212-b. — ziyouz.com

Uçqörğon tumani - Namangan vşyuyatitgi tuman. 1935 y. 28 iyuldataşkil etilgan. 1962—73 y.larda, 1988 y. sent.dan 1989 y.gaça Norin tumani b-n qöşilgan. 1940 y.gaça Farğona viloyati, 1941 y. 6 martdan Namangan viloyati, 1960 y.dan 1967 y.gaça Andijon viloyati. 1968 y.dan esa yana Namangan viloyati tarkibida. U. t. Viloyatning şarqiy qismida joylaşgan. Şim.va şarkdan Qirğiziston Respublikasi, jan.dan viloyatning Norin tumani, ğarbdan Uyçi tumani, jan.şarkdan esa Andijon viloyatining Izboskan tumani b-n çegaradoş. Tumanda 1 şahar (Uçqörğon), 8 qişloq fuqarolari yiğini (Baxt, Yangiobod, Yangiyer, Yaşiq, Qayqi, Qöğay, Qöğayölmas, Hamza) bor. Mayd. 0,29 ming km2. Aholisi 136,5 ming kişi (2004). Markazi — Uçqörğon ş.

Tabiati. Tuman viloyatning şim. şarqidagi tekislikda joylaşgan (bal. 500 m). Şim.ğarbidan Norin daryosi oqib ötadi. Katta Farğona, Katta Andijon, Haqqulobod, Damariq, Ingiçka, Çap sohil, Birlaşgan kanallaridan ekinlarni suğorişda foydalaniladi.

Iklimi keskin kontinental. Iyulning örtaça t-rasi 24—27°, eng baland tra 42°, yanv.da —22°, —24° gaça sovuq böladi. Yiliga 250 mm yoğin yoğadi. Tuproği, asosan, böz tuproq. Yovvoyi ösimliklardan tol, jiyda, şumtol, terak, şuvoq, yantoq, qönğirboş, qiyoq, çitir, qöytikan ösadi. Yovvoyi hayvonlardan tulki, çiyaböri, kalamuş, yumronqoziq, dala siçqoni uçraydi. Quşlardan qaldirğoç, laylak, musiça, boyöğli, çumçuq, mayna, bulbul, qorayaloq, zağizğon, ördak, qizilişton, sassiqpopişak, bedana va b.; sudraluvçilardan turli xil ilonlar, kaltakesaklar va eçkemar bor. Suvlarida laqqa, sazan, ondatra mavjud.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, qirğiz, tatar, tojik, rus, koreys va b. millat vakillari ham yaşaydi. Axrlining örtaça ziçligi 1 km2 ga 471 kişi (2004). Şahar aholisi 33,3 ming kişi, qişloq aholisi 103,2 ming kişi.

Xöjaligi. U.t. viloyatning iqtisodiy jihatdan rivojlangan tumanlaridan biridir. Tuman qududida qadimdan hunarmandçilik, kulolçilik, ip yigiriş, töqimaçilik va b. sohalar ham mavjud bölgan.

20-a.ning 10-y.laridan boşlab Uçqörğon, Yakubinskiy, Beruzlik va Boydeda paxta tozalaş z-dlari qurildi. 1914 y. Norin daryosi ustiga köprik qurilib, t.y. Uçkörğon ş.gaça uzaytirildi. Uçqörgon ş. yaqinida neft va toşkömir konlari işga tuşirildi. Uçqörğon va Köğay paxta tozalaş z-dlari, «Uçqörğon yoğ», Qöğay ta'mirlaş, «Uçkörğon don mahsulotlari». «Uçqörğonnon», pivo va salqin içimliklar, «UçqörğonTekstil», ğişt, asfalt z-dlari, bir neça yirik quriliş taşkilotlari, avtokorxona, qöşma va kiçik xususiy korxonalar işlab turibdi.

Q.x., asosan, paxtaçilikka ixtisoslaşgan. Sabzavotçilik, boğdorçilik va çorvaçilik ham rivojlangan. Tumanda 13 şirkat, 390 dan ziyod fermer va 26,7 ming dehqon xöjaliklari faoliyat körsatadi. Umumiy ekin mayd. 21,9 ming ga, şundan 11,7 ming ga yerga paxta, 7,3 ming ga yerga ğalla, 1,1 ming ga yerga sabzavot, 382 ga yerga kartoşka, 159 ga yerga poliz va 670 ga yerga beda ekiladi. Tumandagi jamoa va xususiy xöjaliklarda 33,6 ming koramol (şu jumladan, 12,3 ming sigir) boqiladi. Şuningdek, qöy, parranda ham bor. Pillaçilik rivojlangan.

U.t. Qöqon—Andijon—Toşkömir t.y. yoqasida joylaşgan. Uçqörğon t.y. stansiyasi orqali Andijon—Namangan— Toşkent, Qöqon—Andijon yunalişlarida poyezdlar qatnaydi. Tumanda 219 km uzunlikda umumiy foydalaniş yöllari, 192,1 km içki xöjalik yöllari bor.

2003/2004 öquv yilida tumanda 43 umumiy ta'lim maktabi, öqiş jarayoni çuqurlaştirilgan gimnaziya va litsey maktablarida 31,5 ming öquvçi ta'lim oldi. 5 kasbhunar kolleji (3,4 ming öquvçi), sport internatlitseyi (343 öquvçi), maxsus karsoqovlar internati (252 öquvçi) faoliyat körsatadi.

Tumanda madaniyat saroyi, 11 madaniyat uyi, musiqa maktabi, 41 kutubxona (505,2 nusxa asar), 20 badiiy havaskorlik ansambli bor. U.t.da sportsoğlomlaştiriş markazi, «Paxtakor» stadioni, 48 sport zali, 26 futbol maydoni, 200 voleybol, 47 basketbol, 33 minifutbol maydonlari mavjud. «Zaynobiddin» karate klubi, «Xumo» çim ustida xokkey, «Turon» milliy kuraş seksiyalari işlab turibdi. Markaziy kasalxona (260 örin), 2 poliklinika, Qöğay hududiy kasalxonasi (155 örin), Qayqi qişloq uçastka kasalxonasi (65 örin), Qöğayölmas qişloğida hududii yuqumli kasalliklar kasalxonasi (60 örin), Hamza qişloğida sil kasalligiga qarşi kuraşiş dispanseri (40 örin), Yangiyer qişloğidagi teritanosil kasalliklari kasalxonasi (30 örin), 10 qişloq vraçlik punkta, qişloq vraçlik ambulatoriyasi, Uçqörğon don mahsulotlari korxonasiga qaraşli şahar vraçlik punkta, 23 feldşerakuşerlik punkti, 10 stomatologiya bölimi, 3 vraçlik soğlomlaştiriş punkti, Uçqörğon ş. va Qöğay qişloğidagi 2 tez tibbiy yordam körsatiş bölimlari hamda ularning 5 şoxobçasida 374 vraç, 1870 örta tibbiy xodim xizmat qiladi. «Nihol» ona va bola sanatoriysi işlab turibdi.

1997 y.dan «Yorqin hayot» tuman gaz. (adadi 5 ming), şuningdek, 1999 y.dan «Uçqörğon ğunçalari» gaz. naşr etiladi (adadi 3300).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УЧҚЎРҒОН ТУМАНИ - Наманган вшюятитги туман. 1935 й. 28 июлдаташкил этилган. 1962—73 й.ларда, 1988 й. сент.дан 1989 й.гача Норин тумани б-н қўшилган. 1940 й.гача Фарғона вилояти, 1941 й. 6 мартдан Наманган вилояти, 1960 й.дан 1967 й.гача Андижон вилояти. 1968 й.дан эса яна Наманган вилояти таркибида. У. т. Вилоятнинг шарқий қисмида жойлашган. Шим.ва шаркдан Қирғизистон Республикаси, жан.дан вилоятнинг Норин тумани, ғарбдан Уйчи тумани, жан.шаркдан эса Андижон вилоятининг Избоскан тумани б-н чегарадош. Туманда 1 шаҳар (Учқўрғон), 8 қишлоқ фуқаролари йиғини (Бахт, Янгиобод, Янгиер, Яшиқ, Қайқи, Қўғай, Қўғайўлмас, Ҳамза) бор. Майд. 0,29 минг км2. Аҳолиси 136,5 минг киши (2004). Маркази — Учқўрғон ш.

Табиати. Туман вилоятнинг шим. шарқидаги текисликда жойлашган (бал. 500 м). Шим.ғарбидан Норин дарёси оқиб ўтади. Катта Фарғона, Катта Андижон, Ҳаққулобод, Дамариқ, Ингичка, Чап соҳил, Бирлашган каналларидан экинларни суғоришда фойдаланилади.

Иклими кескин континентал. Июлнинг ўртача т-раси 24—27°, энг баланд тра 42°, янв.да —22°, —24° гача совуқ бўлади. Йилига 250 мм ёғин ёғади. Тупроғи, асосан, бўз тупроқ. Ёввойи ўсимликлардан тол, жийда, шумтол, терак, шувоқ, янтоқ, қўнғирбош, қиёқ, читир, қўйтикан ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан тулки, чиябўри, каламуш, юмронқозиқ, дала сичқони учрайди. Қушлардан қалдирғоч, лайлак, мусича, бойўғли, чумчуқ, майна, булбул, қораялоқ, зағизғон, ўрдак, қизилиштон, сассиқпопишак, бедана ва б.; судралувчилардан турли хил илонлар, калтакесаклар ва эчкемар бор. Сувларида лаққа, сазан, ондатра мавжуд.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, қирғиз, татар, тожик, рус, корейс ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Ахрлининг ўртача зичлиги 1 км2 га 471 киши (2004). Шаҳар аҳолиси 33,3 минг киши, қишлоқ аҳолиси 103,2 минг киши.

Хўжалиги. У.т. вилоятнинг иқтисодий жиҳатдан ривожланган туманларидан биридир. Туман қудудида қадимдан ҳунармандчилик, кулолчилик, ип йигириш, тўқимачилик ва б. соҳалар ҳам мавжуд бўлган.

20-а.нинг 10-й.ларидан бошлаб Учқўрғон, Якубинский, Берузлик ва Бойдеда пахта тозалаш з-длари қурилди. 1914 й. Норин дарёси устига кўприк қурилиб, т.й. Учкўрғон ш.гача узайтирилди. Учқўргон ш. яқинида нефть ва тошкўмир конлари ишга туширилди. Учқўрғон ва Кўғай пахта тозалаш з-длари, «Учқўрғон ёғ», Қўғай таъмирлаш, «Учкўрғон дон маҳсулотлари». «Учқўрғоннон», пиво ва салқин ичимликлар, «УчқўрғонТекстиль», ғишт, асфальт з-длари, бир неча йирик қурилиш ташкилотлари, автокорхона, қўшма ва кичик хусусий корхоналар ишлаб турибди.

Қ.х., асосан, пахтачиликка ихтисослашган. Сабзавотчилик, боғдорчилик ва чорвачилик ҳам ривожланган. Туманда 13 ширкат, 390 дан зиёд фермер ва 26,7 минг деҳқон хўжаликлари фаолият кўрсатади. Умумий экин майд. 21,9 минг га, шундан 11,7 минг га ерга пахта, 7,3 минг га ерга ғалла, 1,1 минг га ерга сабзавот, 382 га ерга картошка, 159 га ерга полиз ва 670 га ерга беда экилади. Тумандаги жамоа ва хусусий хўжаликларда 33,6 минг корамол (шу жумладан, 12,3 минг сигир) боқилади. Шунингдек, қўй, парранда ҳам бор. Пиллачилик ривожланган.

У.т. Қўқон—Андижон—Тошкўмир т.й. ёқасида жойлашган. Учқўрғон т.й. станцияси орқали Андижон—Наманган— Тошкент, Қўқон—Андижон йуналишларида поездлар қатнайди. Туманда 219 км узунликда умумий фойдаланиш йўллари, 192,1 км ички хўжалик йўллари бор.

2003/2004 ўқув йилида туманда 43 умумий таълим мактаби, ўқиш жараёни чуқурлаштирилган гимназия ва лицей мактабларида 31,5 минг ўқувчи таълим олди. 5 касбҳунар коллежи (3,4 минг ўқувчи), спорт интернатлицейи (343 ўқувчи), махсус карсоқовлар интернати (252 ўқувчи) фаолият кўрсатади.

Туманда маданият саройи, 11 маданият уйи, мусиқа мактаби, 41 кутубхона (505,2 нусха асар), 20 бадиий ҳаваскорлик ансамбли бор. У.т.да спортсоғломлаштириш маркази, «Пахтакор» стадиони, 48 спорт зали, 26 футбол майдони, 200 волейбол, 47 баскетбол, 33 минифутбол майдонлари мавжуд. «Зайнобиддин» каратэ клуби, «Хумо» чим устида хоккей, «Турон» миллий кураш секциялари ишлаб турибди. Марказий касалхона (260 ўрин), 2 поликлиника, Қўғай ҳудудий касалхонаси (155 ўрин), Қайқи қишлоқ участка касалхонаси (65 ўрин), Қўғайўлмас қишлоғида ҳудудии юқумли касалликлар касалхонаси (60 ўрин), Ҳамза қишлоғида сил касаллигига қарши курашиш диспансери (40 ўрин), Янгиер қишлоғидаги теританосил касалликлари касалхонаси (30 ўрин), 10 қишлоқ врачлик пункта, қишлоқ врачлик амбулаторияси, Учқўрғон дон маҳсулотлари корхонасига қарашли шаҳар врачлик пункта, 23 фельдшеракушерлик пункти, 10 стоматология бўлими, 3 врачлик соғломлаштириш пункти, Учқўрғон ш. ва Қўғай қишлоғидаги 2 тез тиббий ёрдам кўрсатиш бўлимлари ҳамда уларнинг 5 шохобчасида 374 врач, 1870 ўрта тиббий ходим хизмат қилади. «Ниҳол» она ва бола санаторийси ишлаб турибди.

1997 й.дан «Ёрқин ҳаёт» туман газ. (адади 5 минг), шунингдек, 1999 й.дан «Учқўрғон ғунчалари» газ. нашр этилади (адади 3300).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.