Uçtut çaqmoqtoş konlari
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 206-b. — ziyouz.com
Uçtut çaqmoqtoş konlari - aşel, mustye va yuqori paleolit davrlarida tayyorlangan toş qurollar uçun xom aşyo manbalari. U.ç.k. mil. av. 5—4 ming yilliklarga oid. 1958 y. Buxoro viloyati Navoiy tumanining Uçtut qişloği yaqinidan Ya. Ğulomov rahbarligidagi Mohrndaryo ekspeditsiyasi a'zolari tomonidan topilgan va şu qişloq nomi b-n atalgan. 1961—67 y.lari M.R.Qosimov va 1967—80 y.lar T.Mirsoatov tomonidan örganilgan. Konning umumiy mayd. 8000 m2 bölib, şundan 1000 m2 qazib örganilgan va 32 ta çaqmoktoş koni oçilgan. U.ç.k. voronka yoki oval şaklida (eni 95—110 sm dan 4— 5,5 m gaça, çuq. 5—5,5 m gaça) bölgan. Toğ jinsiga 1—2 m qolganda konlar 3— 4 martagaça kengayib borgan. U.ç.k.ning tuproq qatlamidan saklanib qolgan qurol izlari şaxtalar qanday qurollar yordamida qazilganligini aniqlaş imkonini beradi. U.ç.k.ning tuproq qatlamidan buğuning kurak suyagi, yoğoç qurollarning izlari, şaxtalar içidan uçi silliqlangan hayvon şoxlari topilgan. Çaqmoqtoşlarni toş qurollar b-n kavlab toğ jinsidan ajratib, söngra oğir vazndagi qayroq toşlar b-n urib, bir neça bölaklarga bölganlar. Nam tortgan çaqmoqtoş mörtroq bölib, qurol yasaş oson bölgan. Odamlar kon yaqinida çaqmoqtoşlardan qurollar yasab, ibtidoiy ustaxonalar vujudga keltirişgan. Bunday toşga işlov beriş joylari Qizilqumning boşqa r-nlaridan ham topilgan. Bunga Amudaryo böğozi yaqinidagi Sultonuizdoğ toşkon makoni misol böla oladi. Hozirgaça U.ç.k.dan 35 xil toş hamda hayvon şoxidan yasalgan qurollar topildi. Bular qad. odamlarning U.ç.k.dan uzoq muddat davomida xom aşyo manbai sifatida foydalanganini körsatadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УЧТУТ ЧАҚМОҚТОШ КОНЛАРИ - ашель, мустье ва юқори палеолит даврларида тайёрланган тош қуроллар учун хом ашё манбалари. У.ч.к. мил. ав. 5—4 минг йилликларга оид. 1958 й. Бухоро вилояти Навоий туманининг Учтут қишлоғи яқинидан Я. Ғуломов раҳбарлигидаги Моҳрндарё экспедицияси аъзолари томонидан топилган ва шу қишлоқ номи б-н аталган. 1961—67 й.лари М.Р.Қосимов ва 1967—80 й.лар Т.Мирсоатов томонидан ўрганилган. Коннинг умумий майд. 8000 м2 бўлиб, шундан 1000 м2 қазиб ўрганилган ва 32 та чақмоктош кони очилган. У.ч.к. воронка ёки овал шаклида (эни 95—110 см дан 4— 5,5 м гача, чуқ. 5—5,5 м гача) бўлган. Тоғ жинсига 1—2 м қолганда конлар 3— 4 мартагача кенгайиб борган. У.ч.к.нинг тупроқ қатламидан сакланиб қолган қурол излари шахталар қандай қуроллар ёрдамида қазилганлигини аниқлаш имконини беради. У.ч.к.нинг тупроқ қатламидан буғунинг курак суяги, ёғоч қуролларнинг излари, шахталар ичидан учи силлиқланган ҳайвон шохлари топилган. Чақмоқтошларни тош қуроллар б-н кавлаб тоғ жинсидан ажратиб, сўнгра оғир вазндаги қайроқ тошлар б-н уриб, бир неча бўлакларга бўлганлар. Нам тортган чақмоқтош мўртроқ бўлиб, қурол ясаш осон бўлган. Одамлар кон яқинида чақмоқтошлардан қуроллар ясаб, ибтидоий устахоналар вужудга келтиришган. Бундай тошга ишлов бериш жойлари Қизилқумнинг бошқа р-нларидан ҳам топилган. Бунга Амударё бўғози яқинидаги Султонуиздоғ тошкон макони мисол бўла олади. Ҳозиргача У.ч.к.дан 35 хил тош ҳамда ҳайвон шохидан ясалган қуроллар топилди. Булар қад. одамларнинг У.ч.к.дан узоқ муддат давомида хом ашё манбаи сифатида фойдаланганини кўрсатади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.