Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Ud

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 20–21-b. — ziyouz.com

    Ud (arab. — qora daraxt) — torlimezrobli qad. musiqa asbobi. Arab, turk, fors, Kavkaz (ozarbayjon, arman) va Markaziy Osiyo (özbek, tojik) xalqlarida keng qöllaniladi. Katta, noksimon va yupqa qopqokli kosaxona, kalta va enli dastaga ega. Tovuşi yumşoq va mayin. Ayritom xarobasidan udsimon çolğuni uşlab turgan sozanda ayol tasvirlangan friz topilgan. 9— 15-a.larda Şarq musiqa nazariyasi (tovuşqator, parda, maqomlar) masalalarini şarhlab berişda Forobiy, Ibn Sino, Safiuddin alUrmaviy, aşŞeroziy va b.ning risolalarida U. yetakçi soz hisoblangan. Uning dastlab 4 tori bölganligi, Ziryob ismli (9-a.) sozanda (ayrim manbalarda Forobiy) tomonidan 5 tor qöşilganligi ma'lum. Torlar kvartaga sozlanib forsça va arabça — hodd, zir, masna, maslas, bam deb nomlangan (q. zirubam). Ud pardalari esa mutlaq (oçiq tor), zoid (oçiq torga nisbatan orttirilgan), mujannab (qöşni parda), sabbob (körsatkiç barmoq b-n bosiladigan), vustai furs (örta barmoq b-n bosiladigan fors pardasi), vustai zalzal (Zalzalga nisbat berilganuiim). Ld parda), binsir (törtinçi barmoq b-n bosiladigan parda), xinsir (jimjiloq b-n bosiladigan parda) deb yuritilgan. Risolalarda pardalar abjad tartibida arabça harflar b-n belgilangan. Hozirda qöllaniladigan U. pardasiz va 11 torli. Ulardan 5 tasi juft torlardan, pastki tori bitta böladi. Özbekistonda musiqa kollejlari va Özbekiston davlat konservatoriyasida U. sinflari mavjud. U., asosan, jörnavoz (mumtoz musiqa ansambllari) va yakkanavoz soz sifatida qöllaniladi. U. asosida Yevropada lyutnya çolğusi kaşf etilgan.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    УД (араб. — қора дарахт) — торлимезробли қад. мусиқа асбоби. Араб, турк, форс, Кавказ (озарбайжон, арман) ва Марказий Осиё (ўзбек, тожик) халқларида кенг қўлланилади. Катта, ноксимон ва юпқа қопқокли косахона, калта ва энли дастага эга. Товуши юмшоқ ва майин. Айритом харобасидан удсимон чолғуни ушлаб турган созанда аёл тасвирланган фриз топилган. 9— 15-а.ларда Шарқ мусиқа назарияси (товушқатор, парда, мақомлар) масалаларини шарҳлаб беришда Форобий, Ибн Сино, Сафиуддин алУрмавий, ашШерозий ва б.нинг рисолаларида У. етакчи соз ҳисобланган. Унинг дастлаб 4 тори бўлганлиги, Зирёб исмли (9-а.) созанда (айрим манбаларда Форобий) томонидан 5 тор қўшилганлиги маълум. Торлар квартага созланиб форсча ва арабча — ҳодд, зир, масна, маслас, бам деб номланган (қ. зирубам). Уд пардалари эса мутлақ (очиқ тор), зоид (очиқ торга нисбатан орттирилган), мужаннаб (қўшни парда), саббоб (кўрсаткич бармоқ б-н босиладиган), вустаи фурс (ўрта бармоқ б-н босиладиган форс пардаси), вустаи залзал (Залзалга нисбат берилгануиим). Лд парда), бинсир (тўртинчи бармоқ б-н босиладиган парда), хинсир (жимжилоқ б-н босиладиган парда) деб юритилган. Рисолаларда пардалар абжад тартибида арабча ҳарфлар б-н белгиланган. Ҳозирда қўлланиладиган У. пардасиз ва 11 торли. Улардан 5 таси жуфт торлардан, пастки тори битта бўлади. Ўзбекистонда мусиқа коллежлари ва Ўзбекистон давлат консерваториясида У. синфлари мавжуд. У., асосан, жўрнавоз (мумтоз мусиқа ансамбллари) ва якканавоз соз сифатида қўлланилади. У. асосида Европада лютня чолғуси кашф этилган.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.