Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Udmurtiya

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 22–25-b. — ziyouz.com

    Udmurtiya UDMURTIYA, Udmurtiya Respublikasi — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika. Örta Uralning ğarbiy qismida, Kama va Vyatka daryolari oraliğida joylaşgan. Mayd. 42,1 ming km2. Aholisi 1570,5 ming kişi (2002). U.da 25 tuman, 6 şahar, 12 şaharça bor. Poytaxti — Ijevsk ş.

    Davlat tuzumi. U. — respublika. Respublika boşligi — prezident. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Davlat kengaşi, ijroçi hokimiyatni rais boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.

    Tabiati. U hududi şim.dan jan.ga, şarqdan ğarbga qiyalab boruvçi sertepa tekislik bölib, aksari qismini daryo, jarliklar kesib utadi. Şim. qismida Yuqori Kama qirlari bor (bal. 300 m), ğarbidagi Kilmez daryosi böylari botqoqlaşgan pasttekislik, jan.da Mojga va Sarapul qirlari bor. Foydali qazilmalari: neft, torf, kumir, quriliş materiallari (kvarsli qum, gil, ohaktoş va b.). Mineral buloklar, şifobaxş balçiqlar (VarziYatçi) mavjud. Iklimi mö'tadil kontinental, qişi sovuq, yozi nisbatan iliq, şim. da örtaça tra yanv.da —15,5° dan jan.da — 14,2° gaça, iyulda 17,5° dan 19,2° gaça. Örtaça yillik yoğin 400—600 mm. Eng katta daryosi — Kama. Siva, Ij, Vyatka, Çepua, Kilmez va b. daryolari Kama havzasiga mansub. Votkinsk suv ombori bor. Tuproklarining aksari çimli podzol, jan. şarkda sur tusli örmon tuproklari, şarki, jan. va şim.da çimlikarbonatli tuproklar uçraydi. U. hududining 47,5% örmon (arça, pixta, qarağay, togterak va b.). Hayvonot dunyosi: örmonlarda tulki, suvsar, oqsiçqon, börsiq, böri, kemiruvçilar (tiyin, quyon, dala siçqoni va b.); daryolarda norka, qunduz yaşaydi; ondatra iqlimlaştirilgan. Quşlardan budduruq, karqur, qur, kaklik ovlanadi. Daryolarida turli baliq köp.

    Aholisi udmurt (30,9%), rus (58,9%), tatar (6,9%) va b. Şahar aholisi 69,7%. Davlat tillari — rus va udmurt tillari. Dindorlari, asosan, xristian (pravoslav)lar. Yirik şaharlari: Ijevsk, Sarapul, Votkinsk, Glazov.

    Tarixi. U. hududida odam kadim zamonlardan yaşaganligi ma'lum (Yangi Multon qişloğida neolit yodgorliklari topylgan). 3—9-a.larda Vyatka va Kama daryolari oraliğida udmurt qabilalari birlaşmasi vujudga kelgan. 10—12-a. larda Kuyi Kama va Vyatka böylarida yaşagan udmurt qibilalari VolgaKama Bulğoriyasi tarkibida bölgan, uning inqirozidan söng 1236 y.dan Oltin Örta va Kozon xonliklariga qaram bölgan. 1489 y. Örta va Yuqori Vyatka udmurtlari, 1552 y. Kama böyi udmurtlari Rus davlatiga qöşib olingan. 1558 y.ga kelib U.ning barça hududini Rossiya bosib oldi. Jabrzulm kuçayişi sababli xalq qözğolonlari bölib turdi. 1662—64 y.lardagi boşqirdlar qözğoloni, Razin qözğoloni va Pugaçyov közğolonida udmurtlar faol katnaşdilar, 1905—07 y. lardagi inqilobda iştirok etdilar. 1917 y. 9 noyab.da Ijevskda şöro hokimiyati örnatildi. 1918 y. iyunida U. RSFSR tarkibiga qöşib olindi. 1919 y. apr.da U.ni Kolçak qöşinlari işğol qildi, öşa yil iyunda yana şöro hokimiyati tiklandi. 1920 y. Votyaklar muxtor viloyati tuzildi (podşo Rossiyasi davri va 1932 y.gaça udmurtlar votyaklar deb atab kelingan; 1932 y.dan xalqning öz nomi bilan U. muxtor viloyati deb ataldi). 1934 y. 28 dek.da U. Muxtor Sovet Respublikasiga aylantirildi. 1990 y. sent.da suverenitet haqida Deklaratsiya qabul qilindi va U. Respublikasi deb atala boşladi.

    Xöjaligi. U. — rivojlangan indus trialagrar respublika. Yalpi mahsulotda sanoatning uluşi 46,8%, q.x.ning uluşi 12,8%, qurilişning uluşi 4,1%, transportning uluşi 3,4%, savdoning uluşi 9,6%. Barça korxonalarning 69,2% xususiy, 5,1% davlat mulki, 8% munitsipal mulk, krlgan 8,1% mulkçilikning boşqa turlari, jumladan, aralaş va xorijiy mulkdir.

    Sanoatining asosiy tarmoklari: maşinasozlik va metallsozlik, yoqilği, oziq-ovqat, elektr energetika, rangli metallurgiya, kora metallurgiya, örmon, yoğoçsozlik va sellyulozaqoğoz, quriliş materiallari, yengil, kimyo, neft kimyosi sanoatidir. Energetika kumir, neft, gaz va torfga asoslangan. Ijevsk, Sarapul, Votkinsk, Glazovda issiklik elektr st-yalari bor. Yiliga örtaça 3,2 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Qora metallurgiya «Ijstal» i.ç. birlaşmasi, Ijevsk va Votkinskdagi metall quyuv korxonalaridan iborat. Glazovdagi Çepets mexanika z-dida atom energetikasida foydalaniladigan va Rossiyada birdanbir sirkoniy oliş va uni qayta işlaş sexi işlaydi. «Votkinsk zavodi» i. ç. birlaşmasi qit'alararo ballistik raketalar işlab çikaradi. Yengil avtomobil, mototsikl, teplovoz, podşipnik, qoğoz i.ç. maşinalari, neft, kimyo, yeğoçsozlik sanoati uçun uskunalar, metall qirqiş stanoklari, radiotexnika buyumlari, ov va sport kurollari i.ç. rivojlangan. Respublika şim. va ğarbiy tumanlarida yoğoç tayyorlanadi. Mebel, uysozlik, yoğoçsozlik, şişa sanoati korxonalari bor. Yengil sanoatda ziğir tolasini qayta işlaş, tikuvçilik, könpoyabzal, trikotaj, oziq-ovqat sanoatida göştsut, unyorma, likyoraraq, pivo i.ç. tarmoklari bor. Neft, kumir, torf, ohaktoş qazib olinadi.

    Qişloq xöjaligi çorvaçilik, ğallakorlik va ziğirkorlikka ixtisoslaşgan. Q.x.ga yaroqli yerlar 1795 ming ga, şundan 1461 ming ga yer haydaladi. Yerlarning salkam 60%da donli ekinlar, 35%da yemxaşak ekinlari yetiştiriladi. Qolgan yerlar ziğir, kartoşka, sabzavot va b. bilan band. Boğ va rezavor mevaçilik rivojlangan. Çorvaçiligida göşt va sut uçun qoramol, şuningdek, çöçqa, qöy, eçki, parranda boqiladi. Asalariçilik rivojlangan.

    Transporti. T.y. uzunligi — 768 km, avtomobil yöllari uz. — 5332 km. Kama daryosi va Votkinsk suv omborida kema qatnaydi. Kema katnaydigan içki suv yöllari uz. — 178 km, Ijevsk ş.da xalqaro aeroport bor. Köpgina neft va gaz kuvurlari U. hududvdan ötadi.

    Tibbiy xizmati. 20-a.ning 90-y.lari örtalarida U.da 7723 vraç aholiga tibbiy yordam körsatdi. Şifobaxş mineral suv va balçiq b-n davolaydigan «Varzi-Yatçi» kurorti, bir neça sanatoriy va dam oliş uylari, sayyohlar makoni va b. bor.

    Maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. U.da ta'lim RF ta'lim tizimi asosida rivojlanib kelayotir. 20-a. 90-y.larida respublikadagi 882 umumiy ta'lim maktabida 253 ming, 30 örta maxsus öquv yurtida 21 ming öquvçi, 5 oliy öquv yurti — Ijevskdagi Udmurtiya un-ti, mexanika, q.x., tibbiyot intlari, Glazovdagi pedagogika in-tida 23,8 ming talaba ta'lim oldi. U.da tarix, iqtisodiyot, til va adabiyot, fizikatexnika i.t. institutlari, q.x. tajriba st-yasida i.t. lar olib boriladi. U.da 5 teatr, filarmoniya, sirk, şuningdek, Ijevsk va Sarapulda ölkaşunoslik muzeylari, Votkinskda P.I. Çaykovskiy yodgorlik uymuzeyi, Ijevskda tasviriy san'at muzeyi, Glazov ş.da «Idnakar» muzeyqöriqxona bor. U.da bir neça gaz. va jur. naşr etiladi. Udmurt va rus tillarida radioeşittiriş va telekörsatuvlar olib boriladi.

    Adabiyoti 19-a.da, Kirill alifbosi asosidagi udmurt yozuvi joriy etilgandan keyin vujudga keldi. 19-a. oxirlarida şoirlardan G.Ye.Vereşçagin, G.P. Prokopyev, 20-a. boşlarida M. Mojgin, K.P.Çaynikov (K. Gerd), adib Kedra Mitrey (D. I. Korepanov) yirik şe'riy va nasriy asarlar yaratdilar. 20-y.larda şe'riyat ustun böldi. M. Prokopyev, D. Mayorov, I. Dyadyukov, Aşalçi Oka (L. Vekşina), K. Çaynikov öz şe'r va dostonlarida voqelikni romantik ifodalaşdan haqqoniy tasvirlaşga ötdilar. P. M. Sokolov. M.N. Timaşyovning sahna asarlari, K. Mitrey, D. Pinyaning qissa va romanlarida udmurt xalqining bosib ötgan yöli va hayoti tasvirlandi. 2-jahon uruşi davrida adabiyot xalqni faşizmga qarşi kuraşga ruxlantirdi. 20-a.ning 2yarmida M.P.Petrov («Tongotar çoği», «Eski Multon»), I.G.Gavrilov («Oftob çik,di»), Ye.Ye.Zagrebin («Baxrr yomğiri»), S.A. Samsonov («Tungi qönğiroq») yirik asarlar yaratdilar. Şe'riyatda F. Vasilyev, A. Belonogov, A. Uvarov, V. Romanov, V. Ivşin barakali ijod qildilar.

    Me'morligi va tasviriy san'ati. U. xududida mil. av. 1-ming y.lik — mil. 2-ming y.likning Iyarmiga oid köpgina badiiy yodgorliklar topilgan. 17-a.ning 2yarmida yoğoç qörğonlar (Sarapul va b. şaharlarda) qurildi. 18-a. örtalarida z-dlar tevaragida şaharçalar vujudga keldi. 18-a. oxiri va 19-a. boşlarida Sarapul, Glazov, Ijevsk, Votkinsk ş.lari boş reja asosida kurila boşladi (me'morlar V. Geste, S.Dudin, V. Petenkin, F. Roslyakov va b.). 19-a. 1yarmi binolar me'morligida ampir uslubi urf böldi. U.dagi turar joylar devori yoğoçlarni ustmaust taxlaş usulida tiklanar, hovli atrofi öralib, naqşinkor darvozalar örnatilar edi. 20-a.ning 20— 30-y.lari me'morligida konstruktivizm, 40—50- y.larida klassitsizm (Ijevskdagi sirk, me'mori P. Popov, Puşkin köçasidagi me'moriy majmua, me'mori V. Orlov va b.) şakllaridan foydalanildi. 60—70- y.larda şaharlarda yangi turar joy daxalari, me'moriy majmualar (Ijevskda ma'muriymadaniy markaz (me'mori G. Aleksandrov) barpo etildi.

    20-a.ning 20-y.larida tasviry san'at vujudga keldi. Zamonaviy rassomlar orasida N. Kosolapoye, A. Xolmogorov, P. Semyonov, D. Xodirev, I. Nurmuxametov, B. Postnikov, P. Yolkin asarlari maşhur. Xalq amaliy bezak san'atida kaştaçilik, badiiy töquvçilik keng yoyilgan.

    Musiqasi qöşni xalkdar — finugor, turkiy va slavyanlar san'ati b-n hamohang tarzda rivojangan. Qöşiqlari köp ovozli va xilmaxil janrli — tuy, marosim, dehqonçilik va ov mavsumlari, surgun, jang va muhabbat qöşiqlaridan iborat. Çolğu asboblari: gusli (krez), sibizğa (çipçirgan), fleyta (uzigumi), çöpon nayi (tutekton), şuningdek, garmon, balalayka, skripka, gitara kabilar. Professional musika 20-a.ning 20-y. laridan rivojlana boşladi. Kompozitorlardan N. Golubev, N. Grexovodov, G. Korepanov, G. KorepanovKamskiy, L. Vasilyev, Yu. Tolkaç, dirijyorlardan A. Mamontov, G. Bexterov, R. Ankudinova, xonandalardan K. Lojkin, N. Zubkov, G. Titov maşhur. U.da «Italmas» davlat aşula va rake ansambli (1933 y.dan), radio va televideniye xori, musiqa bilim yurti (1933 y.dan), Xalq ijodiyoti uyi (1936 y.dan), musiqa maktablari bor.

    Teatri. 1918 y. udmurt tilida dastlabki drama spektakllari sahnalaştirildi. 20-y.lardan sayyor xalq teatrlari işladi. 1931 y. Ijevskda Udmurt drama teatri (1958 y.dan musiqali drama teatri) oçildi. 30-y. larda Alnaş (1934), Glazov va Debes (1936) qişloq teatrlari taşkil etildi. 1935 y. Rus drama teatri va respublika qöğirçoq teatri işlay boşladi. Udmurt drama teatri sahnasida mahalliy mualliflardan I. Gavrilov. M. Petrov, G. Krasilnikov, Ye. Zagrebin, L. Perevoşçikov, S. Şirobokov, qöşni respublikalar dramaturglar va jahon mumtoz dramaturgiyasi asarlari qöyildi. Teatr arboblaridan G. Veretennikov, N. Bakişeva, V. Perevoşçikov, K. Gavrilova, V. Vinogradova, A. Şklayeva, Ye. Romanova va b. maşhur.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    УДМУРТИЯ, Удмуртия Республикаси — Россия Федерацияси таркибидаги республика. Ўрта Уралнинг ғарбий қисмида, Кама ва Вятка дарёлари оралиғида жойлашган. Майд. 42,1 минг км2. Аҳолиси 1570,5 минг киши (2002). У.да 25 туман, 6 шаҳар, 12 шаҳарча бор. Пойтахти — Ижевск ш.

    Давлат тузуми. У. — республика. Республика бошлиги — президент. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Давлат кенгаши, ижрочи ҳокимиятни раис бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.

    Табиати. У ҳудуди шим.дан жан.га, шарқдан ғарбга қиялаб борувчи сертепа текислик бўлиб, аксари қисмини дарё, жарликлар кесиб утади. Шим. қисмида Юқори Кама қирлари бор (бал. 300 м), ғарбидаги Кильмезь дарёси бўйлари ботқоқлашган пасттекислик, жан.да Можга ва Сарапул қирлари бор. Фойдали қазилмалари: нефть, торф, кумир, қурилиш материаллари (кварцли қум, гил, оҳактош ва б.). Минерал булоклар, шифобахш балчиқлар (ВарзиЯтчи) мавжуд. Иклими мўътадил континентал, қиши совуқ, ёзи нисбатан илиқ, шим. да ўртача тра янв.да —15,5° дан жан.да — 14,2° гача, июлда 17,5° дан 19,2° гача. Ўртача йиллик ёғин 400—600 мм. Энг катта дарёси — Кама. Сива, Иж, Вятка, Чепуа, Кильмезь ва б. дарёлари Кама ҳавзасига мансуб. Воткинск сув омбори бор. Тупрокларининг аксари чимли подзол, жан. шаркда сур тусли ўрмон тупроклари, шарки, жан. ва шим.да чимликарбонатли тупроклар учрайди. У. ҳудудининг 47,5% ўрмон (арча, пихта, қарағай, тогтерак ва б.). Ҳайвонот дунёси: ўрмонларда тулки, сувсар, оқсичқон, бўрсиқ, бўри, кемирувчилар (тийин, қуён, дала сичқони ва б.); дарёларда норка, қундуз яшайди; ондатра иқлимлаштирилган. Қушлардан буддуруқ, карқур, қур, каклик овланади. Дарёларида турли балиқ кўп.

    Аҳолиси удмурт (30,9%), рус (58,9%), татар (6,9%) ва б. Шаҳар аҳолиси 69,7%. Давлат тиллари — рус ва удмурт тиллари. Диндорлари, асосан, христиан (православ)лар. Йирик шаҳарлари: Ижевск, Сарапул, Воткинск, Глазов.

    Тарихи. У. ҳудудида одам кадим замонлардан яшаганлиги маълум (Янги Мултон қишлоғида неолит ёдгорликлари топйлган). 3—9-а.ларда Вятка ва Кама дарёлари оралиғида удмурт қабилалари бирлашмаси вужудга келган. 10—12-а. ларда Куйи Кама ва Вятка бўйларида яшаган удмурт қибилалари ВолгаКама Булғорияси таркибида бўлган, унинг инқирозидан сўнг 1236 й.дан Олтин Ўрта ва Козон хонликларига қарам бўлган. 1489 й. Ўрта ва Юқори Вятка удмуртлари, 1552 й. Кама бўйи удмуртлари Рус давлатига қўшиб олинган. 1558 й.га келиб У.нинг барча ҳудудини Россия босиб олди. Жабрзулм кучайиши сабабли халқ қўзғолонлари бўлиб турди. 1662—64 й.лардаги бошқирдлар қўзғолони, Разин қўзғолони ва Пугачёв кўзғолонида удмуртлар фаол катнашдилар, 1905—07 й. лардаги инқилобда иштирок этдилар. 1917 й. 9 нояб.да Ижевскда шўро ҳокимияти ўрнатилди. 1918 й. июнида У. РСФСР таркибига қўшиб олинди. 1919 й. апр.да У.ни Колчак қўшинлари ишғол қилди, ўша йил июнда яна шўро ҳокимияти тикланди. 1920 й. Вотяклар мухтор вилояти тузилди (подшо Россияси даври ва 1932 й.гача удмуртлар вотяклар деб атаб келинган; 1932 й.дан халқнинг ўз номи билан У. мухтор вилояти деб аталди). 1934 й. 28 дек.да У. Мухтор Совет Республикасига айлантирилди. 1990 й. сент.да суверенитет ҳақида Декларация қабул қилинди ва У. Республикаси деб атала бошлади.

    Хўжалиги. У. — ривожланган индус триалаграр республика. Ялпи маҳсулотда саноатнинг улуши 46,8%, қ.х.нинг улуши 12,8%, қурилишнинг улуши 4,1%, транспортнинг улуши 3,4%, савдонинг улуши 9,6%. Барча корхоналарнинг 69,2% хусусий, 5,1% давлат мулки, 8% муниципал мулк, крлган 8,1% мулкчиликнинг бошқа турлари, жумладан, аралаш ва хорижий мулкдир.

    Саноатининг асосий тармоклари: машинасозлик ва металлсозлик, ёқилғи, озиқ-овқат, электр энергетика, рангли металлургия, кора металлургия, ўрмон, ёғочсозлик ва целлюлозақоғоз, қурилиш материаллари, енгил, кимё, нефть кимёси саноатидир. Энергетика кумир, нефть, газ ва торфга асосланган. Ижевск, Сарапул, Воткинск, Глазовда иссиклик электр ст-ялари бор. Йилига ўртача 3,2 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Қора металлургия «Ижсталь» и.ч. бирлашмаси, Ижевск ва Воткинскдаги металл қуюв корхоналаридан иборат. Глазовдаги Чепец механика з-дида атом энергетикасида фойдаланиладиган ва Россияда бирданбир цирконий олиш ва уни қайта ишлаш цехи ишлайди. «Воткинск заводи» и. ч. бирлашмаси қитъалараро баллистик ракеталар ишлаб чикаради. Енгил автомобиль, мотоцикл, тепловоз, подшипник, қоғоз и.ч. машиналари, нефть, кимё, еғочсозлик саноати учун ускуналар, металл қирқиш станоклари, радиотехника буюмлари, ов ва спорт куроллари и.ч. ривожланган. Республика шим. ва ғарбий туманларида ёғоч тайёрланади. Мебель, уйсозлик, ёғочсозлик, шиша саноати корхоналари бор. Енгил саноатда зиғир толасини қайта ишлаш, тикувчилик, кўнпойабзал, трикотаж, озиқ-овқат саноатида гўштсут, унёрма, ликёрарақ, пиво и.ч. тармоклари бор. Нефть, кумир, торф, оҳактош қазиб олинади.

    Қишлоқ хўжалиги чорвачилик, ғаллакорлик ва зиғиркорликка ихтисослашган. Қ.х.га яроқли ерлар 1795 минг га, шундан 1461 минг га ер ҳайдалади. Ерларнинг салкам 60%да донли экинлар, 35%да емхашак экинлари етиштирилади. Қолган ерлар зиғир, картошка, сабзавот ва б. билан банд. Боғ ва резавор мевачилик ривожланган. Чорвачилигида гўшт ва сут учун қорамол, шунингдек, чўчқа, қўй, эчки, парранда боқилади. Асаларичилик ривожланган.

    Транспорти. Т.й. узунлиги — 768 км, автомобиль йўллари уз. — 5332 км. Кама дарёси ва Воткинск сув омборида кема қатнайди. Кема катнайдиган ички сув йўллари уз. — 178 км, Ижевск ш.да халқаро аэропорт бор. Кўпгина нефть ва газ кувурлари У. ҳудудвдан ўтади.

    Тиббий хизмати. 20-а.нинг 90-й.лари ўрталарида У.да 7723 врач аҳолига тиббий ёрдам кўрсатди. Шифобахш минерал сув ва балчиқ б-н даволайдиган «Варзи-Ятчи» курорти, бир неча санаторий ва дам олиш уйлари, сайёҳлар макони ва б. бор.

    Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. У.да таълим РФ таълим тизими асосида ривожланиб келаётир. 20-а. 90-й.ларида республикадаги 882 умумий таълим мактабида 253 минг, 30 ўрта махсус ўқув юртида 21 минг ўқувчи, 5 олий ўқув юрти — Ижевскдаги Удмуртия ун-ти, механика, қ.х., тиббиёт интлари, Глазовдаги педагогика ин-тида 23,8 минг талаба таълим олди. У.да тарих, иқтисодиёт, тил ва адабиёт, физикатехника и.т. институтлари, қ.х. тажриба ст-ясида и.т. лар олиб борилади. У.да 5 театр, филармония, цирк, шунингдек, Ижевск ва Сарапулда ўлкашунослик музейлари, Воткинскда П.И. Чайковский ёдгорлик уймузейи, Ижевскда тасвирий санъат музейи, Глазов ш.да «Иднакар» музейқўриқхона бор. У.да бир неча газ. ва жур. нашр этилади. Удмурт ва рус тилларида радиоэшиттириш ва телекўрсатувлар олиб борилади.

    Адабиёти 19-а.да, Кирилл алифбоси асосидаги удмурт ёзуви жорий этилгандан кейин вужудга келди. 19-а. охирларида шоирлардан Г.Е.Верешчагин, Г.П. Прокопьев, 20-а. бошларида М. Можгин, К.П.Чайников (К. Герд), адиб Кедра Митрей (Д. И. Корепанов) йирик шеърий ва насрий асарлар яратдилар. 20-й.ларда шеърият устун бўлди. М. Прокопьев, Д. Майоров, И. Дядюков, Ашальчи Ока (Л. Векшина), К. Чайников ўз шеър ва достонларида воқеликни романтик ифодалашдан ҳаққоний тасвирлашга ўтдилар. П. М. Соколов. М.Н. Тимашёвнинг саҳна асарлари, К. Митрей, Д. Пинянинг қисса ва романларида удмурт халқининг босиб ўтган йўли ва ҳаёти тасвирланди. 2-жаҳон уруши даврида адабиёт халқни фашизмга қарши курашга рухлантирди. 20-а.нинг 2ярмида М.П.Петров («Тонготар чоғи», «Эски Мултон»), И.Г.Гаврилов («Офтоб чик,ди»), Е.Е.Загребин («Бахрр ёмғири»), С.А. Самсонов («Тунги қўнғироқ») йирик асарлар яратдилар. Шеъриятда Ф. Васильев, А. Белоногов, А. Уваров, В. Романов, В. Ившин баракали ижод қилдилар.

    Меъморлиги ва тасвирий санъати. У. худудида мил. ав. 1-минг й.лик — мил. 2-минг й.ликнинг Iярмига оид кўпгина бадиий ёдгорликлар топилган. 17-а.нинг 2ярмида ёғоч қўрғонлар (Сарапул ва б. шаҳарларда) қурилди. 18-а. ўрталарида з-длар теварагида шаҳарчалар вужудга келди. 18-а. охири ва 19-а. бошларида Сарапул, Глазов, Ижевск, Воткинск ш.лари бош режа асосида курила бошлади (меъморлар В. Гесте, С.Дудин, В. Петенкин, Ф. Росляков ва б.). 19-а. 1ярми бинолар меъморлигида ампир услуби урф бўлди. У.даги турар жойлар девори ёғочларни устмауст тахлаш усулида тикланар, ҳовли атрофи ўралиб, нақшинкор дарвозалар ўрнатилар эди. 20-а.нинг 20— 30-й.лари меъморлигида конструктивизм, 40—50- й.ларида классицизм (Ижевскдаги цирк, меъмори П. Попов, Пушкин кўчасидаги меъморий мажмуа, меъмори В. Орлов ва б.) шаклларидан фойдаланилди. 60—70- й.ларда шаҳарларда янги турар жой дахалари, меъморий мажмуалар (Ижевскда маъмуриймаданий марказ (меъмори Г. Александров) барпо этилди.

    20-а.нинг 20-й.ларида тасвирй санъат вужудга келди. Замонавий рассомлар орасида Н. Косолапое, А. Холмогоров, П. Семёнов, Д. Ходирев, И. Нурмухаметов, Б. Постников, П. Ёлкин асарлари машҳур. Халқ амалий безак санъатида каштачилик, бадиий тўқувчилик кенг ёйилган.

    Мусиқаси қўшни халкдар — финугор, туркий ва славянлар санъати б-н ҳамоҳанг тарзда ривожанган. Қўшиқлари кўп овозли ва хилмахил жанрли — туй, маросим, деҳқончилик ва ов мавсумлари, сургун, жанг ва муҳаббат қўшиқларидан иборат. Чолғу асбоблари: гусли (крезь), сибизға (чипчирган), флейта (узигуми), чўпон найи (тутэктон), шунингдек, гармон, балалайка, скрипка, гитара кабилар. Профессионал мусика 20-а.нинг 20-й. ларидан ривожлана бошлади. Композиторлардан Н. Голубев, Н. Греховодов, Г. Корепанов, Г. КорепановКамский, Л. Васильев, Ю. Толкач, дирижёрлардан А. Мамонтов, Г. Бехтеров, Р. Анкудинова, хонандалардан К. Ложкин, Н. Зубков, Г. Титов машҳур. У.да «Италмас» давлат ашула ва раке ансамбли (1933 й.дан), радио ва телевидение хори, мусиқа билим юрти (1933 й.дан), Халқ ижодиёти уйи (1936 й.дан), мусиқа мактаблари бор.

    Театри. 1918 й. удмурт тилида дастлабки драма спектакллари саҳналаштирилди. 20-й.лардан сайёр халқ театрлари ишлади. 1931 й. Ижевскда Удмурт драма театри (1958 й.дан мусиқали драма театри) очилди. 30-й. ларда Алнаш (1934), Глазов ва Дебес (1936) қишлоқ театрлари ташкил этилди. 1935 й. Рус драма театри ва республика қўғирчоқ театри ишлай бошлади. Удмурт драма театри саҳнасида маҳаллий муаллифлардан И. Гаврилов. М. Петров, Г. Красильников, Е. Загребин, Л. Перевошчиков, С. Широбоков, қўшни республикалар драматурглар ва жаҳон мумтоз драматургияси асарлари қўйилди. Театр арбобларидан Г. Веретенников, Н. Бакишева, В. Перевошчиков, К. Гаврилова, В. Виноградова, А. Шклаева, Е. Романова ва б. машҳур.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.