Uganda Iqlimi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 10–14-b. — ziyouz.com
Uganda Iqlimi—ekvatorial, mussonli. Örtaça oylik tra yil davomida 18,5°dan 22°gaça. Yillik yoğin 750—1500 mm. Köl va dare köp, şu jumladan, Afrikadagi eng katta Viktoriya kölining şim. qismi U.ga qaraşli. Daryolarining kupi Nilga quyiladi. Tuproqlari, asosan, qizilferralitli, qurğoqçil joylarda esa temirli qizilqönğir tuproq. U.da savanna, tog ötloklari köp, ayrim joylarda barg tökuvçi va doim yaşil örmonlar saqlanib qolgan. Ularda daraxtlarning 400 ga yaqin turi, jumladan, qimmatbaho nav daraxtlar ösadi. Hayvonot dunyosida fil, jiraf, arslon, leopard, begemot, buyvol, zebra, kiyik, maymun kabi sut emizuvçilar, quşlar, sudralib yuruvçilar (timsoh, ilon), haşarotlar bor, baliq köp. Kobarega, Ruvenzori milliy boğlari va qöriqxonalar taşkil etilgan.
Aholisining 99% dan kuprogi afrikaliklar. Ular orasida eng kupi bantu tillari guruhiga mansub xalqlar (ganda, soga, nyankole, gişu, nyaruganda va b.) bulib, mamlakat markazi va jan.da, nilot xalklari (turkona, lango, açoli va b.) şim.da yaşaydi. Rasmiy tillar — suaxili va ingliz tillari. Şahar aholisi 12,5%. Ahsşining 65% — katolik va protestantlar, 15% — musulmonlar; qolgan qismi mahalliy an'anaviy dinlarga e'tiqod qiladi. Yirik şaharlari: Kampala, Jinja, Mbale.
Tarixi. U. hududida odam quyi paleolit davridan yaşay boşlagan. Mil. 1-ming yillikda Kongo ğarbidagi örmonlardan kelgan bantular va şim. şarkdan kelgan kuçmançi nilot kabilalari U. aholisining uzagini taşkil etgan. 13—14-a.larda (ayrim ma'lumotlarga kura, 10—11-a.larda) köllar oraliğida ilk Kitara davlati paydo bölgan. 16-a.da U. bir neça mustaqil daylatlar (Unoro, Nkore, Toro va b.)ga parçalanib ketgan. 19-a.ning urtalarida 14-a.da taşkil topgan Buganda davlati kuçaydi. 19-a.ning 60-y.larida bu yerga yevropaliklar suqilib kira boşladi. Ular mahalliy qabila va diniy jamoalar urtasida nizo va uruş çiqariş yuli b-n ularni zaiflaştirib, uz ta'sir doiralariga utkazib oldilar.
1890 y. Angliya—Germaniya şartnomasiga binoan, Buyuk Britaniya Buganda va butun U. hududida bemalol harakat qiliş huquqini oldi. 19-a.ning 90-y. lari — 20-a. boşlarida bu davlatlar ustidan Britaniya protektorati urnatildi, ular U. protektoratining muxtor provinsiyalariga aylandi. 1-jahon uruşi boşlangan paytda Buyuk Britaniya butun U. xududini zabt qilib olgan edi. 20— 30-y.larda boşlangan ozodlik harakati 2-jahon uruşidan keyin ayniqsa avj oldi. 1952 y. U. Milliy kongress siyosiy partiyasi tuzildi. Bu partiya 1953—55 y.larda Buyuk Britaniyaning uz mustamlakaçilik hokimiyatini mustaqkamlaş maqsadida U., Keniya va Tanganikadan iborat Şarkiy Afrika Federatsiyasiga birlaştiriş yölidagi urinişlariga qarşi ommaviy harakatga rahbarlik qildi. 1962 y. 9 okt.dan U. mustaqil davlat. Kabaka (vorisiy hukmdor) Mutesa II davlat boşliği bölib qoldi. 1967 y. Milton Obote prezident buldi. 1971 y. 25 yanv.da general Idi Amin boşçiligida harbiy töntariş bölib, Obote lavozimidan olib taşlandi. Milliy majlis va xukumat tarqatib yuborildi. Siyosiy partiyalar faoliyati taqiklandi. 1971 y. fev.dan I. Amin prezident deb e'lon qilindi. Iqtisodiyotni «ugandalaştiriş», q.x.ni isloh qiliş yöli boşlandi, armiya 3 baravar köpaytirildi. Ammo bu siyosat qiyinçilikka uçradi, eksport va import izdan çikdi, ekin maydonlari qisqardi, işsizlik kuçaydi, norozilikoşdi. 1979 y. Moşi (Tanzaniya) da Milliy ozodlik fronti (MOF) tuzildi. Amin armiyasi Tanzaniyaga hujum qilganida MOF otryadlari Tanzaniya armiyasi yordamida Amin armiyasini tormor etdi. MOF muvaqqat hukumat tuzdi. 1980 y. 10—11 dek.da Milliy majlisga saylov ötkazildi, unda Uganda Xalq Konfessi ğalaba qildi, partiya rahbari M. Obote yana prezident bölib qoldi. Hukumat «bozor munosabatlari» usullarini joriy etib, mamlakatni muşkul ahvodsan olib çiqiş çoralarini kördi. 1985 y. harbiy töntariş bölib, M. Obote lavozimidan olib taşlandi. Harbiy kengaş davlat hokimiyatining oliy organiga aylandi. 1986 y.
UGANDA Milliy qarşilik körsatiş armiyasi rahbarlari hokimiyatni qölga oldilar. 1996 y. prezident va parlament saylovlari ötkazildi. 2000 y. 29 iyundagi referendumda aholi köp partiyali tizimga qarşi çiqdi va prezident Y. Museveni boşçiligidagi «Harakat» siyosiy taşkilotigina mamlakatga rahbarlik qilişini yokdadi. An'anaviy partiyalarga ruxsat berilgan, ammo ularning faoliyati çeklab qöyilgan. Yangi partiyalar tuziş taqiqlangan. U. 1962 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 9 okt. — Mustaqillik kuni (1962).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. «Harakat», siyosiy taşkilot, Milliy qarşilik körsatiş harakati asosida 1998 y. tuzilgan; Demokratik partiya, 1956 y. asos solingan; Konservativ partiya, 1979 y. taşkil etilgan; U. xalq kongressi, 1960 y. tuzilgan. U kasaba uyuşmalari milliy taşkiloti, 1974 y. taşkil etilgan, 16 tarmoq kasaba uyuşmasini birlaştiradi, Afrika kasaba uyuşma birligi taşkilotining a'zosi.
Xöjaligi. U. — iqtisodiy jihatdan zaif rivojlangan agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda q.h.ning uluşi 44%, sanoatning uluşi 17%.
Qişloq xöjaligi. Mamlakat iqtisodiyotining asosi bölgan q.x.da mehnatga layoqatli aholining 80% dan köproği band. Dehqonçilik uçun yaroqli bölgan 4 mln. gektarning 1/3 qismidangina foydalaniladi. Asosan, kofe, kakao östiriladi, paxta, çoy, şakarqamiş, tariq, oq jöxori, makkajöxori, maniok, batat, banan, yams, tamaki va b. ekiladi. Çorvaçiligida qoramol, qöy, çöçqa boqiladi. Köllarda baliq ovlanadi; yoğoç tayyorlanadi.
Sanoatida konçilik asosiy örin oladi. Kilembeda miskobalt ruda koni va boyitiş f-kasi bor; volfram, apatit, ohaktoş va fosforit qazib olinadi. Yiliga örtaça 795 mln. kVtsoat elektr energiya xrsil qilinadi. Nil böyidagi OuenFole GES, Kilembedagi GES, kiçik issiqlik va dizel elektr st-yalari bor. I.ç. sanoatida 10 dan ortiq odam işlaydigan 800 ga yaqin korxona bor. Jinjada mis eritiş va pölat quyiş, Tororoda asbotsement, superfosfat, Ximada sement z-dlari, turli joylarda oziq-ovqat (un, yoğ, pivo, konserva), yengil (töqimaçilik, qoğoz, könpoyabzal, tikuv), yoğoçsozlik, farmatsevtika, rezinatexnika, avtota'mirlaş va yiguv (radiopriyomnik va sovitkiç i.ç.) korxonalari mavjud. Muhim sanoat markazlari; Jinja, Kamlala, Mbale, Lira.
T.y. uzunligi — 1,2 ming km. Avtomobil yöllari uz. — 27 ming km ga yaqin. Entebbeda xalqaro aeroport bor. Çetga kofe, paxta, çoy, mis, çarm va teri sotadi, çetdan maşina va uskuna, transport vositalari, neft va neft mahsulotlari, sanoat va oziq-ovqat mahsulotlari oladi. Buyuk Britaniya, AQŞ, Yaponiya, Niderlandiya, Keniya, Hindiston b-n savdo qiladi. Pul birligi — uganda şillingi.
Tibbiy xizmati. Soğliqni saqlaş tizimi aralaş: davlat davolaş muassasalari b-n birga xususiy şyfoxonalar ham bor. Vraçlar Makerere un-tining tibbiyot maktabida tayyorlanadi.
Maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. Majburiy ta'lim yöq. Boşlanğiç maktab 7 y.lik. Davlat maktablari b-n birga xususiy maktablar ham bor. Örta maktab 6 y.lik: 4 y.lik töliqsiz va 2 y.lik töliq maktabdan iborat. Darslar, asosan, ingliz tilida olib boriladi. Boşlanğiç maktabning 4 sinfi negizidagi hunartexnika va q.x. maktablari, töliqsiz örta maktab negizidagi örta texnika va q.x. kollejlari yoşlarga kasbhunar ta'limi beradi. Öqituvçilar kollejlari boşlanğiç maktablar uçun, Milliy ped. kolleji esa töliqsiz örta maktablar uçun öqituvçilar tayyorlaydi.
Kampaladagi Makerere un-ti (1922 y.da asos solingan, 1949 y.dan Un-t kolleji, 1970 y.dan milliy Un-t maqomini olgan) oliy ta'lim beradi, unda gumanitar, ijtimoiy fanlar, q.x. va örmonçilik, tabiiy fanlar, pedagogika ftlari mavjud. Tijorat va texnika kollejlari ham bor. Yirik kutubxonalari: Un-t kutubxonasi (1940), 200 tarmoq kutubxonasidan iborat Birlaşgan ommaviy kutubxona. Kampalada U. muzeyi va Örmon muzeyi (1922), Entebbeda Geol. muzeyi, Botanika bogi (1898), Ovçilik va baliqçilik muzeyi, akvarium va b. bor. I.t.lar Kampaladagi q.x. tadqiqot st-yasi (1937), davlat kimyo lab., paxtaçilik i.t. stansiyasi, Entebbedagi veterinariya tadqiqot markazi (1926), geol. xizmati va mineral resurslar bölimi, örmonçilik bölimida olib boriladi. Un-t huzuridagi ijtimoiy tadqiqot inti, Milliy ta'lim inti (1964), U. jamiyati (adabiyot, tarix, madaniyat sohalarida), ayrim muzeylar va Botanika boğida ham ilmiy işlar olib boriladi. U hududida Şarqiy Afrika mintaqaviy i.t. muassasalari: dare baliqçiligi taşkiloti (1948, Jinja), tripanosomozlar tadqiqot taşkiloti (1949, Tororo) va virusologiya inti (1949, Entebbe) işlaydi.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Uda naşr etiladigan asosiy gaz. va jur.lar: «Ikveytor» («Ekvator», ingliz tilidagi haftalik gaz., 1981 y.dan), «Mkombozi» («Xaloskor», ingliz tilidagi oylik jur., 1982 ydan), «Munno» («Döstingiz», katoliklarning luganda tilidagi xaftalik gaz., 1911 y.dan), «Nyu viji» («Yangi nuqtai nazar», hukumatning ingliz tilidagi haftada 2 marta çiqadigan gaz., 1986 y.dan), «Sitizen» («Fuqaro» ingliz tilidagi haftalik gaz.), «Star» («Yulduz», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1984 y.dan), «Taifa empia» («Yangi millat», luganda tilidagi kundalik gaz., 1953 ydan). U. axborot agentligi hukumat agentligi bölib, u 1972 y. taşkil etilgan. U. radiosi hukumat tomonidan nazorat qilinadi. U. televideniye xizmati tijorat xizmati bölib, hukumat tomonidan nazorat qilinadi; 1962 y. tuzilgan.
Adabiyoti. 20-a. boşlarida alifbo joriy etilgaç, U. xalqlari tillarida adabiyot rivojlana boşladi. Ilk davrda M. Nsimbi, E. Kavere, A. Kaggva, G. Gmotoka va b.larning tarixiy qissa, sarguzaşt romanlari, melodramalari paydo böldi. 1948 y. «Istafriken literatur byuro» naşriyoti taşkil etilişi b-n adabiyot rivojida yangi bosqiç boşlandi. 50-y.larda O. p Bitek (193 1—82) ning «Tişing oq bölsa, kulaver!» dostoni, I.V. Lubambulaning şe'rlari, J. Kaddu, E. Kaverening romanlari, T. Bazzarabizening sarguzaşt qissalari naşr etildi.
Ingliz tilidagi adabiyot tez rivojlana boşladi. B. Kimenye, A. Mazrui, R.Serumaga, X. O. Kuletaning hikoya va romanlari maşhur böldi. T. lo Liyong köp janrlarda barakali ijod qildi. 70— 90-y.lar adabiyotida ijtimoiy ötkir, dolzarb masalalar kötarilib çiqildi. P. Nazaretning «Jigarrang rido ostida», B. Lubeganing «Xörlanganlar», O. Kulining «Fohişa» romanlari bunga misoldir. Şe'riyatda vatanparvarlik ruhiyati, adolatsizlikdan norozilik kayfiyati kuçli.
Me'morligi va tasviriy san'ati. Aksariyat xalq ommasi aylana tarxli xoda va novdalardan konussimon yasalib tomi poxol va ötölan b-n yopilgan kulbalarda yaşaydi. Kulbalar yonida ağdarilgan savat şaklidagi töqima donxonalar barpo etiladi. Qabila boşliqlari (kabakalar) ning daxmasi yöğon xodalardan konus şaklida yasaladi va poxol b-n qoplanadi. Dastlabki yevropaça (devorlari oklangan va tomi 2 nişabli va çerepitsali) turar joylar 1870-y.larda qurildi. Kampala va Entebbeda masjidlar, çerkovlar qad. kötardi. 20-a.ning 60-y.laridan yangi quriliş materiallaridan foydalanib uyjoy, maktab, kasalxona, sanoat inşootlari, köp qavatli ma'muriy binolar qurişga kirişildi.
U.da badiiy hunarmandçilik orasida yoğoç öymakorligi, kulolçilik ayniqsa rivojlangan. Mebel, çolğu asboblariga nakş solinadi. Lub, qamiş, palma tolasi, novda, poxol, öt, papirusdan savat, böyra, qalqon, devor, turli idişlar yasaladi. 1936 y.da rassomlik maktabi taşkil etildi. Zamonaviy haykaltaroşlardan J. Kakoosa, G. Maloba, rangtasvirçilardan M. O. Buluma, I. Kalanzi, D. Sebegal, grafikaçi rassom V. Envaki va b. Yevropadagi eng yangi oqimlar ta'sirida ijod qila boşladilar.
Musiqasi qad. va boy an'analarga ega. U. xalklarining tillari, urfodatlari, turmuş tarzi turliça bölgani tufayli musiqasi ham xilmaxil. Har bir elatga xos ohanglar va usullar mavjud. Urfodat, mehnat, marosim, sevgi qöşiqlari, qahramonlarni madh etuvçi qöşiqlar kabi janrlar rivojlangan. Davra bölib va yakka tarzda aytiladigan qöşiklar bor. Köpçilik xalklarning musiqasi pentatonikaga, oddiy va murakkab vazn ölçovlariga asoslangan. Çolğu asboblari: 8 torli arfa (ennanga), 8 torli lira (endonga), 1 torli skripka (endigidi), kamon (sekitulege), nay, truba, baraban, çang va ş.k. U.da «Afrikaning yurak urişi» milliy folklor ansambli, Embayre çangçilar ansambli va b. musiqiy jamoalar bor. Tanikli musiqa arboblari: kompozitor J. Kgambiddva, sozanda Ye. Mulinda, xonanda J. Katumba, musiqaşunoslar — B. Mubangizi, K. Sempebva va b. Musika kadrlarini U. milliy un-tining san'at fti, milliy musiqa departamenti va milliy kollej tayyorlaydi.
Teatri. 1-jahon uruşidan keyin ingliz havaskorlik teatri ta'sirida Afrikaning öziga xos teatr san'ati vujudga keldi. 20-a.ning 50-y.larida barça havaskorlik tögaraklari teatr gildiyasiga birlaşdi, uning taşabbusi b-n Kampalada milliy teatr binosi kurildi. Mamlakat mustakilligiga bağişlangan «Qora darveş» spektakli (Ngugi Van Tiongo pyesasi asosida) U. yarim professional teatri tarixini boşlab berdi. Maşhur jamoalari: birinçi professional jamoa «TIETR limited», «Afrika artistlari uyuşmasi», «Kampala şahri artistlari» va b. Ularning repertuarida mahalliy mualliflar — Viklif Kiyinja va Bayron Kanadva pyesalari b-n birga jahon mumtoz dramaturgiyasining asarlari ham bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УГАНДА Иқлими—экваториал, муссонли. Ўртача ойлик тра йил давомида 18,5°дан 22°гача. Йиллик ёғин 750—1500 мм. Кўл ва даре кўп, шу жумладан, Африкадаги энг катта Виктория кўлининг шим. қисми У.га қарашли. Дарёларининг купи Нилга қуйилади. Тупроқлари, асосан, қизилферралитли, қурғоқчил жойларда эса темирли қизилқўнғир тупроқ. У.да саванна, тог ўтлоклари кўп, айрим жойларда барг тўкувчи ва доим яшил ўрмонлар сақланиб қолган. Уларда дарахтларнинг 400 га яқин тури, жумладан, қимматбаҳо нав дарахтлар ўсади. Ҳайвонот дунёсида фил, жираф, арслон, леопард, бегемот, буйвол, зебра, кийик, маймун каби сут эмизувчилар, қушлар, судралиб юрувчилар (тимсоҳ, илон), ҳашаротлар бор, балиқ кўп. Кобарега, Рувензори миллий боғлари ва қўриқхоналар ташкил этилган.
Аҳолисининг 99% дан купроги африкаликлар. Улар орасида энг купи банту тиллари гуруҳига мансуб халқлар (ганда, сога, ньянколе, гишу, ньяруганда ва б.) булиб, мамлакат маркази ва жан.да, нилот халклари (туркона, ланго, ачоли ва б.) шим.да яшайди. Расмий тиллар — суахили ва инглиз тиллари. Шаҳар аҳолиси 12,5%. Аҳсшининг 65% — католик ва протестантлар, 15% — мусулмонлар; қолган қисми маҳаллий анъанавий динларга эътиқод қилади. Йирик шаҳарлари: Кампала, Жинжа, Мбале.
Тарихи. У. ҳудудида одам қуйи палеолит давридан яшай бошлаган. Мил. 1-минг йилликда Конго ғарбидаги ўрмонлардан келган бантулар ва шим. шаркдан келган кучманчи нилот кабилалари У. аҳолисининг узагини ташкил этган. 13—14-а.ларда (айрим маълумотларга кура, 10—11-а.ларда) кўллар оралиғида илк Китара давлати пайдо бўлган. 16-а.да У. бир неча мустақил дайлатлар (Уньоро, Нкоре, Торо ва б.)га парчаланиб кетган. 19-а.нинг урталарида 14-а.да ташкил топган Буганда давлати кучайди. 19-а.нинг 60-й.ларида бу ерга европаликлар суқилиб кира бошлади. Улар маҳаллий қабила ва диний жамоалар уртасида низо ва уруш чиқариш йули б-н уларни заифлаштириб, уз таъсир доираларига утказиб олдилар.
1890 й. Англия—Германия шартномасига биноан, Буюк Британия Буганда ва бутун У. ҳудудида бемалол ҳаракат қилиш ҳуқуқини олди. 19-а.нинг 90-й. лари — 20-а. бошларида бу давлатлар устидан Британия протекторати урнатилди, улар У. протекторатининг мухтор провинцияларига айланди. 1-жаҳон уруши бошланган пайтда Буюк Британия бутун У. худудини забт қилиб олган эди. 20— 30-й.ларда бошланган озодлик ҳаракати 2-жаҳон урушидан кейин айниқса авж олди. 1952 й. У. Миллий конгресс сиёсий партияси тузилди. Бу партия 1953—55 й.ларда Буюк Британиянинг уз мустамлакачилик ҳокимиятини мустақкамлаш мақсадида У., Кения ва Танганьикадан иборат Шаркий Африка Федерациясига бирлаштириш йўлидаги уринишларига қарши оммавий ҳаракатга раҳбарлик қилди. 1962 й. 9 окт.дан У. мустақил давлат. Кабака (ворисий ҳукмдор) Мутеса II давлат бошлиғи бўлиб қолди. 1967 й. Милтон Оботе президент булди. 1971 й. 25 янв.да генерал Иди Амин бошчилигида ҳарбий тўнтариш бўлиб, Оботе лавозимидан олиб ташланди. Миллий мажлис ва хукумат тарқатиб юборилди. Сиёсий партиялар фаолияти тақикланди. 1971 й. фев.дан И. Амин президент деб эълон қилинди. Иқтисодиётни «угандалаштириш», қ.х.ни ислоҳ қилиш йўли бошланди, армия 3 баравар кўпайтирилди. Аммо бу сиёсат қийинчиликка учради, экспорт ва импорт издан чикди, экин майдонлари қисқарди, ишсизлик кучайди, норозиликошди. 1979 й. Моши (Танзания) да Миллий озодлик фронти (МОФ) тузилди. Амин армияси Танзанияга ҳужум қилганида МОФ отрядлари Танзания армияси ёрдамида Амин армиясини тормор этди. МОФ муваққат ҳукумат тузди. 1980 й. 10—11 дек.да Миллий мажлисга сайлов ўтказилди, унда Уганда Халқ Конфесси ғалаба қилди, партия раҳбари М. Оботе яна президент бўлиб қолди. Ҳукумат «бозор муносабатлари» усулларини жорий этиб, мамлакатни мушкул аҳводцан олиб чиқиш чораларини кўрди. 1985 й. ҳарбий тўнтариш бўлиб, М. Оботе лавозимидан олиб ташланди. Ҳарбий кенгаш давлат ҳокимиятининг олий органига айланди. 1986 й.
УГАНДА Миллий қаршилик кўрсатиш армияси раҳбарлари ҳокимиятни қўлга олдилар. 1996 й. президент ва парламент сайловлари ўтказилди. 2000 й. 29 июндаги референдумда аҳоли кўп партияли тизимга қарши чиқди ва президент Й. Мусевени бошчилигидаги «Ҳаракат» сиёсий ташкилотигина мамлакатга раҳбарлик қилишини ёкдади. Анъанавий партияларга рухсат берилган, аммо уларнинг фаолияти чеклаб қўйилган. Янги партиялар тузиш тақиқланган. У. 1962 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 9 окт. — Мустақиллик куни (1962).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. «Ҳаракат», сиёсий ташкилот, Миллий қаршилик кўрсатиш ҳаракати асосида 1998 й. тузилган; Демократик партия, 1956 й. асос солинган; Консерватив партия, 1979 й. ташкил этилган; У. халқ конгресси, 1960 й. тузилган. У касаба уюшмалари миллий ташкилоти, 1974 й. ташкил этилган, 16 тармоқ касаба уюшмасини бирлаштиради, Африка касаба уюшма бирлиги ташкилотининг аъзоси.
Хўжалиги. У. — иқтисодий жиҳатдан заиф ривожланган аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қ.ҳ.нинг улуши 44%, саноатнинг улуши 17%.
Қишлоқ хўжалиги. Мамлакат иқтисодиётининг асоси бўлган қ.х.да меҳнатга лаёқатли аҳолининг 80% дан кўпроғи банд. Деҳқончилик учун яроқли бўлган 4 млн. гектарнинг 1/3 қисмидангина фойдаланилади. Асосан, кофе, какао ўстирилади, пахта, чой, шакарқамиш, тариқ, оқ жўхори, маккажўхори, маниок, батат, банан, ямс, тамаки ва б. экилади. Чорвачилигида қорамол, қўй, чўчқа боқилади. Кўлларда балиқ овланади; ёғоч тайёрланади.
Саноатида кончилик асосий ўрин олади. Килембеда мискобальт руда кони ва бойитиш ф-каси бор; вольфрам, апатит, оҳактош ва фосфорит қазиб олинади. Йилига ўртача 795 млн. кВтсоат электр энергия хрсил қилинади. Нил бўйидаги ОуэнФоле ГЭС, Килембедаги ГЭС, кичик иссиқлик ва дизель электр ст-ялари бор. И.ч. саноатида 10 дан ортиқ одам ишлайдиган 800 га яқин корхона бор. Жинжада мис эритиш ва пўлат қуйиш, Торорода асбоцемент, суперфосфат, Химада цемент з-длари, турли жойларда озиқ-овқат (ун, ёғ, пиво, консерва), енгил (тўқимачилик, қоғоз, кўнпойабзал, тикув), ёғочсозлик, фармацевтика, резинатехника, автотаъмирлаш ва йигув (радиоприёмник ва совиткич и.ч.) корхоналари мавжуд. Муҳим саноат марказлари; Жинжа, Камлала, Мбале, Лира.
Т.й. узунлиги — 1,2 минг км. Автомобиль йўллари уз. — 27 минг км га яқин. Энтеббеда халқаро аэропорт бор. Четга кофе, пахта, чой, мис, чарм ва тери сотади, четдан машина ва ускуна, транспорт воситалари, нефть ва нефть маҳсулотлари, саноат ва озиқ-овқат маҳсулотлари олади. Буюк Британия, АҚШ, Япония, Нидерландия, Кения, Ҳиндистон б-н савдо қилади. Пул бирлиги — уганда шиллинги.
Тиббий хизмати. Соғлиқни сақлаш тизими аралаш: давлат даволаш муассасалари б-н бирга хусусий шйфохоналар ҳам бор. Врачлар Макерере ун-тининг тиббиёт мактабида тайёрланади.
Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. Мажбурий таълим йўқ. Бошланғич мактаб 7 й.лик. Давлат мактаблари б-н бирга хусусий мактаблар ҳам бор. Ўрта мактаб 6 й.лик: 4 й.лик тўлиқсиз ва 2 й.лик тўлиқ мактабдан иборат. Дарслар, асосан, инглиз тилида олиб борилади. Бошланғич мактабнинг 4 синфи негизидаги ҳунартехника ва қ.х. мактаблари, тўлиқсиз ўрта мактаб негизидаги ўрта техника ва қ.х. коллежлари ёшларга касбҳунар таълими беради. Ўқитувчилар коллежлари бошланғич мактаблар учун, Миллий пед. коллежи эса тўлиқсиз ўрта мактаблар учун ўқитувчилар тайёрлайди.
Кампаладаги Макерере ун-ти (1922 й.да асос солинган, 1949 й.дан Ун-т коллежи, 1970 й.дан миллий Ун-т мақомини олган) олий таълим беради, унда гуманитар, ижтимоий фанлар, қ.х. ва ўрмончилик, табиий фанлар, педагогика фтлари мавжуд. Тижорат ва техника коллежлари ҳам бор. Йирик кутубхоналари: Ун-т кутубхонаси (1940), 200 тармоқ кутубхонасидан иборат Бирлашган оммавий кутубхона. Кампалада У. музейи ва Ўрмон музейи (1922), Энтеббеда Геол. музейи, Ботаника боги (1898), Овчилик ва балиқчилик музейи, аквариум ва б. бор. И.т.лар Кампаладаги қ.х. тадқиқот ст-яси (1937), давлат кимё лаб., пахтачилик и.т. станцияси, Энтеббедаги ветеринария тадқиқот маркази (1926), геол. хизмати ва минерал ресурслар бўлими, ўрмончилик бўлимида олиб борилади. Ун-т ҳузуридаги ижтимоий тадқиқот инти, Миллий таълим инти (1964), У. жамияти (адабиёт, тарих, маданият соҳаларида), айрим музейлар ва Ботаника боғида ҳам илмий ишлар олиб борилади. У ҳудудида Шарқий Африка минтақавий и.т. муассасалари: даре балиқчилиги ташкилоти (1948, Жинжа), трипаносомозлар тадқиқот ташкилоти (1949, Тороро) ва вирусология инти (1949, Энтеббе) ишлайди.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Уда нашр этиладиган асосий газ. ва жур.лар: «Иквейтор» («Экватор», инглиз тилидаги ҳафталик газ., 1981 й.дан), «Мкомбози» («Халоскор», инглиз тилидаги ойлик жур., 1982 йдан), «Мунно» («Дўстингиз», католикларнинг луганда тилидаги хафталик газ., 1911 й.дан), «Нью вижи» («Янги нуқтаи назар», ҳукуматнинг инглиз тилидаги ҳафтада 2 марта чиқадиган газ., 1986 й.дан), «Ситизен» («Фуқаро» инглиз тилидаги ҳафталик газ.), «Стар» («Юлдуз», инглиз тилидаги кундалик газ., 1984 й.дан), «Таифа эмпиа» («Янги миллат», луганда тилидаги кундалик газ., 1953 йдан). У. ахборот агентлиги ҳукумат агентлиги бўлиб, у 1972 й. ташкил этилган. У. радиоси ҳукумат томонидан назорат қилинади. У. телевидение хизмати тижорат хизмати бўлиб, ҳукумат томонидан назорат қилинади; 1962 й. тузилган.
Адабиёти. 20-а. бошларида алифбо жорий этилгач, У. халқлари тилларида адабиёт ривожлана бошлади. Илк даврда М. Нсимби, Э. Кавере, А. Каггва, Г. Гмотока ва б.ларнинг тарихий қисса, саргузашт романлари, мелодрамалари пайдо бўлди. 1948 й. «Истафрикен литератур бюро» нашриёти ташкил этилиши б-н адабиёт ривожида янги босқич бошланди. 50-й.ларда О. п Битек (193 1—82) нинг «Тишинг оқ бўлса, кулавер!» достони, И.В. Лубамбуланинг шеърлари, Ж. Кадду, Э. Каверенинг романлари, Т. Баззарабизенинг саргузашт қиссалари нашр этилди.
Инглиз тилидаги адабиёт тез ривожлана бошлади. Б. Кименье, А. Мазруи, Р.Серумага, X. О. Кулетанинг ҳикоя ва романлари машҳур бўлди. Т. ло Лийонг кўп жанрларда баракали ижод қилди. 70— 90-й.лар адабиётида ижтимоий ўткир, долзарб масалалар кўтарилиб чиқилди. П. Назаретнинг «Жигарранг ридо остида», Б. Лубеганинг «Хўрланганлар», О. Кулининг «Фоҳиша» романлари бунга мисолдир. Шеъриятда ватанпарварлик руҳияти, адолатсизликдан норозилик кайфияти кучли.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Аксарият халқ оммаси айлана тархли хода ва новдалардан конуссимон ясалиб томи похол ва ўтўлан б-н ёпилган кулбаларда яшайди. Кулбалар ёнида ағдарилган сават шаклидаги тўқима донхоналар барпо этилади. Қабила бошлиқлари (кабакалар) нинг дахмаси йўғон ходалардан конус шаклида ясалади ва похол б-н қопланади. Дастлабки европача (деворлари окланган ва томи 2 нишабли ва черепицали) турар жойлар 1870-й.ларда қурилди. Кампала ва Энтеббеда масжидлар, черковлар қад. кўтарди. 20-а.нинг 60-й.ларидан янги қурилиш материалларидан фойдаланиб уйжой, мактаб, касалхона, саноат иншоотлари, кўп қаватли маъмурий бинолар қуришга киришилди.
У.да бадиий ҳунармандчилик орасида ёғоч ўймакорлиги, кулолчилик айниқса ривожланган. Мебель, чолғу асбобларига накш солинади. Луб, қамиш, пальма толаси, новда, похол, ўт, папирусдан сават, бўйра, қалқон, девор, турли идишлар ясалади. 1936 й.да рассомлик мактаби ташкил этилди. Замонавий ҳайкалтарошлардан Ж. Какооса, Г. Малоба, рангтасвирчилардан М. О. Булума, И. Каланзи, Д. Себегал, графикачи рассом В. Энваки ва б. Европадаги энг янги оқимлар таъсирида ижод қила бошладилар.
Мусиқаси қад. ва бой анъаналарга эга. У. халкларининг тиллари, урфодатлари, турмуш тарзи турлича бўлгани туфайли мусиқаси ҳам хилмахил. Ҳар бир элатга хос оҳанглар ва усуллар мавжуд. Урфодат, меҳнат, маросим, севги қўшиқлари, қаҳрамонларни мадҳ этувчи қўшиқлар каби жанрлар ривожланган. Давра бўлиб ва якка тарзда айтиладиган қўшиклар бор. Кўпчилик халкларнинг мусиқаси пентатоникага, оддий ва мураккаб вазн ўлчовларига асосланган. Чолғу асбоблари: 8 торли арфа (эннанга), 8 торли лира (эндонга), 1 торли скрипка (эндигиди), камон (секитулеге), най, труба, барабан, чанг ва ш.к. У.да «Африканинг юрак уриши» миллий фольклор ансамбли, Эмбайре чангчилар ансамбли ва б. мусиқий жамоалар бор. Таникли мусиқа арбоблари: композитор Ж. Кьгамбиддва, созанда Е. Мулинда, хонанда Ж. Катумба, мусиқашунослар — Б. Мубангизи, К. Семпебва ва б. Мусика кадрларини У. миллий ун-тининг санъат фти, миллий мусиқа департаменти ва миллий коллеж тайёрлайди.
Театри. 1-жаҳон урушидан кейин инглиз ҳаваскорлик театри таъсирида Африканинг ўзига хос театр санъати вужудга келди. 20-а.нинг 50-й.ларида барча ҳаваскорлик тўгараклари театр гильдиясига бирлашди, унинг ташаббуси б-н Кампалада миллий театр биноси курилди. Мамлакат мустакиллигига бағишланган «Қора дарвеш» спектакли (Нгуги Ван Тионго пьесаси асосида) У. ярим профессионал театри тарихини бошлаб берди. Машҳур жамоалари: биринчи профессионал жамоа «ТИЭТР лимитед», «Африка артистлари уюшмаси», «Кампала шаҳри артистлари» ва б. Уларнинг репертуарида маҳаллий муаллифлар — Виклиф Кийинжа ва Байрон Канадва пьесалари б-н бирга жаҳон мумтоз драматургиясининг асарлари ҳам бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.