Uglerodoksid

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 18-b. — ziyouz.com

Uglerodoksid UGLEROD (GU)OKSID, karbonat angidrid, CO2 — uglerodning kislorodli birikmasi, uglerod oksidlanişining oxirgi mahsuloti. 1956 y.da şotlandiyalik olim J. Blek magniy karbonat parçalanganda gaz çiqişini aniqlagan (CO2 ning tarkibini 1789 y.da A. Lavuazye belgilab bergan), CO2 rangsiz gaz bölib, öziga xos salgina açimsiq hidi va mazasi bor. 0° va normal şaroitdagi ziçligi 1,977 g/l; kritik t-rasi 31,3°, kritik bosimi 7,3 MPa. —78,5° gaça sovitilganida qor kabi oq tusli qattiq jiyemga — «quruq muzga» aylanadi. Suyuq CO2 tez buğlanganida ham qattiq CO2 hosil böladi. U odatdagi bosimda — 78,5° da suyuqlanmasdan töğridantöğri gaz holatiga ötadi. Qattiq SO, 5MPa bosimda — 56,7°da suyuqlanadi. Suv, spirt va efirda eriydi. Suv b-n birikib karbonat kislota H2CO3 hosil qiladi. Odatdagi şaroitda kimyoviy nofaol modda, boşqa moddalarning yonişiga yordam bermaydi, lekin faol metallar (mas, magniy) CO2 atmosferasida yonişni davom ettiradi. Laqqa çöğ holatidagi kalsiy CO2 b-n reaksiyaga kiriştanida kalsiy karbid SaS2 va kalsiy oksid SaO hosil böladi. Çöğ holatidagi kömir b-n reaksiyaga kirişib uglerod (P)oksid SO ga, 200° da mis oksid (katalizator) iştirokida vodorod b-n reaksiyaga kirişib, metanga, yuqori trada ammiak b-n birikib, karbamid CO(NH2)2 ga aylanadi.

Tabiatda CO2 organik moddalarning çirişi, bijğişi va kuyişi kabi oksidlaniş jarayonlari natijasida hosil böladi. Yoqilği yonganida ham CO2 paydo böladi. Havoda CO2 hajm jihatidan 0,03% ni taşkil qiladi. CO2 organizmda moddalar almaşinuvi mahsulotidir. U fotosintez jarayonida ham iştirok etadi.

Texnikada ohaktoş yoki börni kuydirib, lab.larda marmarni xlorid kislota b-n parçalab olinadi.

CO2 oziq-ovqat sanoatida, «quruq muz» tayyorlaşda, öt öçirişda, kimyo sanoatida soda, moçevina, oksikarbon kislotalar hosil qilişda, portlatiş işlarida keng qöllanadi.

Havoda CO2 miqdori 1,5—3% dan oşea, kişida boş oğriği, boş aylanişi va köngil aynişi paydo böladi. 6% dan oşea, kişi iş qrbiliyatini yöqotadi va hayoti xavf ostida qoladi. Zaharlangan kişini oçiq havoga olib çiqiş, sun'iy nafas oldiriş kerak.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УГЛЕРОД (ГУ)ОКСИД, карбонат ангидрид, СО2 — углероднинг кислородли бирикмаси, углерод оксидланишининг охирги маҳсулоти. 1956 й.да шотландиялик олим Ж. Блэк магний карбонат парчаланганда газ чиқишини аниқлаган (СО2 нинг таркибини 1789 й.да А. Лавуазье белгилаб берган), СО2 рангсиз газ бўлиб, ўзига хос салгина ачимсиқ ҳиди ва мазаси бор. 0° ва нормал шароитдаги зичлиги 1,977 г/л; критик т-раси 31,3°, критик босими 7,3 МПа. —78,5° гача совитилганида қор каби оқ тусли қаттиқ жиемга — «қуруқ музга» айланади. Суюқ СО2 тез буғланганида ҳам қаттиқ СО2 ҳосил бўлади. У одатдаги босимда — 78,5° да суюқланмасдан тўғридантўғри газ ҳолатига ўтади. Қаттиқ СО, 5МПа босимда — 56,7°да суюқланади. Сув, спирт ва эфирда эрийди. Сув б-н бирикиб карбонат кислота Н2СО3 ҳосил қилади. Одатдаги шароитда кимёвий нофаол модда, бошқа моддаларнинг ёнишига ёрдам бермайди, лекин фаол металлар (мас, магний) СО2 атмосферасида ёнишни давом эттиради. Лаққа чўғ ҳолатидаги кальций СО2 б-н реакцияга кириштанида кальций карбид СаС2 ва кальций оксид СаО ҳосил бўлади. Чўғ ҳолатидаги кўмир б-н реакцияга киришиб углерод (П)оксид СО га, 200° да мис оксид (катализатор) иштирокида водород б-н реакцияга киришиб, метанга, юқори трада аммиак б-н бирикиб, карбамид CO(NH2)2 га айланади.

Табиатда СО2 органик моддаларнинг чириши, бижғиши ва куйиши каби оксидланиш жараёнлари натижасида ҳосил бўлади. Ёқилғи ёнганида ҳам СО2 пайдо бўлади. Ҳавода СО2 ҳажм жиҳатидан 0,03% ни ташкил қилади. СО2 организмда моддалар алмашинуви маҳсулотидир. У фотосинтез жараёнида ҳам иштирок этади.

Техникада оҳактош ёки бўрни куйдириб, лаб.ларда мармарни хлорид кислота б-н парчалаб олинади.

СО2 озиқ-овқат саноатида, «қуруқ муз» тайёрлашда, ўт ўчиришда, кимё саноатида сода, мочевина, оксикарбон кислоталар ҳосил қилишда, портлатиш ишларида кенг қўлланади.

Ҳавода СО2 миқдори 1,5—3% дан ошеа, кишида бош оғриғи, бош айланиши ва кўнгил айниши пайдо бўлади. 6% дан ошеа, киши иш қрбилиятини йўқотади ва ҳаёти хавф остида қолади. Заҳарланган кишини очиқ ҳавога олиб чиқиш, сунъий нафас олдириш керак.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.