Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Uglevodlar

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 15–16-b. — ziyouz.com

    Uglevodlar (şakarlar, glitsidl^ar) — oqsillar va yoğlar b-n bir qatorda odam, jonivorlar va ösimliklar organizmi hayot faoliyati uçun zarur bölgan keng tarqalgan organik birikmalar guruhi. Organizmda moddalar almaşinuvi natijasida hosil böladigan energiya manbalaridan biri. Xossalariga köra, oksialdegidlar va oksiketonlarga yaqin turadi. U. asosiy qismining umumiy formulasi CnH2nOn yoki Sp(H2O) p bölib, monosaxaridlardan glyukoza (fruktoza) C6H|2O6 yoki disaxaridlardan saxaroza C12H22OM ularga misol böla oladi. Ösimliklar qattiq moddasi massasining 80% ga yaqini, jonivorlar quruq massasining 20% ga yaqini U.ga töğri keladi. Ösimliklar U.ni anorganik moddalar — karbonat angidrid (CO2) b-n suvdan sintez qiladi. Tirik organizmda U. biologik jarayonlarda energiya manbai, organizm uçun boşqa oraliq yoki oxirgi metabolitlar sintezida xom aşyo rolini uynaydi. Hoz. tarkibida uglerod, vodorod va kisloroddan taşkari azot, oltingugurt yoki fosfor bulgan birikmalar ham U. qatoriga kiritiladi.

    U. 2 katta guruhga: monosaxaridlar va polisaxaridlarga bölinadi. Polisaxaridlar esa şakarsimon (oligopolisaxaridlar) — disaxaridlar (biozalar), trisaxaridlar, tetrasaxaridlar va noşakarsimon polisaxaridlardan iborat. Ular oddiy U. (monosaxaridlar yoki monozalar) va murakkab U. (polisaxaridlar yoki poliozalar) deb ham ataladi.

    Mono va oligosaxaridlar — mol. m. unça yuqori bölmagan suvda yaxşi eriydigan moddalar. Noşakarsimon U. ning mol. m. yukrri, eritmalari faqat kolloid holida mavjud böladi. Noşakarsimon U. (kraxmal, hujayra) katta miqdordagi monozalar molekulasidan tuzilgan.

    Monozalar tuzilişi qator reaksiyalar yordamida aniklangan, glyukoza vodorod yodid HI b-n kaytarilganda 2yodgeksan hosil qilişi, yengil şaroitlarda glyukoza oksidlanganda glyukon kislotaga aylanişi, atsillanganda va alkillanganda 5 ta gidroksil guruhi mavjud bölişi inobatga olinadi. Fruktozada glyukozadagi aldegid guruhi örnida ketoza guruhi böladi.

    Oddiy U. ga taallukli monosaxaridlar suvda yaxşi eriydigan optik faol kristall moddalar bulib, aksariyati şirin. Qaytaruvçilik xossasiga ega. Köp atomli aldegid va ketonospirtlar (köpinça içki siklik yarimatsetal şaklda) hisoblanadi. Bularga mansub oligosaxaridlar esa glikozid bogi b-n boğlangan 2—10 monosaxariddan iborat. Disaxaridlarga kiradigan saxaroza, tregaloza, laktoza tabiatda keng tarkalgan. Oligosaxaridlarning köp sonli glikozidlari (fiziologik faol moddalar) tibbiyotda qöllanadi.

    Polisaxaridlar çiziqsimon yoki tarmoklangan yuqori molekulali birikmalar bölib, ular molekulalari glikozid bogi b-n boglangan monosaxaridlardan taşkil topgan. Ular zaxira holdagi U. — kraxmal, inulin, glikogen, gemitsellyulozalardir. U. ma'lum ösimliklardagina köp tuplanadi. Mas, lavlagida saxaroza, qöziqorinlarda mannit, kartoşkada kraxmal, paxtada sellyuloza köp buladi. U. organik kislotalar, köp atomli fenollar, oşlovçi moddalar, antotsianlar, aminokislotalar, yoğlar, oqsil va b.ga aylanadi. U. hayvonlar organizmi quruq massasining 2% ini taşkil etadi. U.ning 1 g 4,1 kkal energiya berib, asosan, usimliklardan olinadi. Bunday energiya anaerob, ya'ni glikoliz va aerob yöl b-n hayvon organizmida sarflanadi.

    Nafas olişda taxm. 30 baravar köp energiya ajraladi. Glikoliz jarayonida hosil bölgan sut kislotaning bir qismi oksidlanadi, qolgan qismi esa energiya ajralişi hisobiga glikogenga sintezlanadi.

    U.dan organizm uçun zarur bölgan glyukoza, fruktoza, askorbin kislota, antibiotiklar, yurak glikozidlari va b. olinadi.

    U. sanoat va xalq xöjaligi, farmatsevtika va tibbiyot, oziq-ovqat sanoati va b. sohalar uçun xam muhim xom aşyo manbaidir. Bijgiş mahsulotlari, unlab xil kislotalar, doridarmonlar, töqimaçilik sanoatining asosiy xom aşyolari — sellyuloza, qoğoz, tolalar, plastmassalar ham U.dan foydalanib tayyorlanadi. Portlovçi moddalar, kinotasmalar, pergament, gummiarabik va b. ham şular jumlasiga kiradi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    УГЛЕВОДЛАР (шакарлар, глицидл^ар) — оқсиллар ва ёғлар б-н бир қаторда одам, жониворлар ва ўсимликлар организми ҳаёт фаолияти учун зарур бўлган кенг тарқалган органик бирикмалар гуруҳи. Организмда моддалар алмашинуви натижасида ҳосил бўладиган энергия манбаларидан бири. Хоссаларига кўра, оксиальдегидлар ва оксикетонларга яқин туради. У. асосий қисмининг умумий формуласи CnH2nOn ёки Сп(Н2О) п бўлиб, моносахаридлардан глюкоза (фруктоза) С6Н|2О6 ёки дисахаридлардан сахароза С12Н22ОМ уларга мисол бўла олади. Ўсимликлар қаттиқ моддаси массасининг 80% га яқини, жониворлар қуруқ массасининг 20% га яқини У.га тўғри келади. Ўсимликлар У.ни анорганик моддалар — карбонат ангидрид (СО2) б-н сувдан синтез қилади. Тирик организмда У. биологик жараёнларда энергия манбаи, организм учун бошқа оралиқ ёки охирги метаболитлар синтезида хом ашё ролини уйнайди. Ҳоз. таркибида углерод, водород ва кислороддан ташкари азот, олтингугурт ёки фосфор булган бирикмалар ҳам У. қаторига киритилади.

    У. 2 катта гуруҳга: моносахаридлар ва полисахаридларга бўлинади. Полисахаридлар эса шакарсимон (олигополисахаридлар) — дисахаридлар (биозалар), трисахаридлар, тетрасахаридлар ва ношакарсимон полисахаридлардан иборат. Улар оддий У. (моносахаридлар ёки монозалар) ва мураккаб У. (полисахаридлар ёки полиозалар) деб ҳам аталади.

    Моно ва олигосахаридлар — мол. м. унча юқори бўлмаган сувда яхши эрийдиган моддалар. Ношакарсимон У. нинг мол. м. юкрри, эритмалари фақат коллоид ҳолида мавжуд бўлади. Ношакарсимон У. (крахмал, ҳужайра) катта миқдордаги монозалар молекуласидан тузилган.

    Монозалар тузилиши қатор реакциялар ёрдамида аникланган, глюкоза водород йодид HI б-н кайтарилганда 2йодгексан ҳосил қилиши, енгил шароитларда глюкоза оксидланганда глюкон кислотага айланиши, ацилланганда ва алкилланганда 5 та гидроксил гуруҳи мавжуд бўлиши инобатга олинади. Фруктозада глюкозадаги альдегид гуруҳи ўрнида кетоза гуруҳи бўлади.

    Оддий У. га тааллукли моносахаридлар сувда яхши эрийдиган оптик фаол кристалл моддалар булиб, аксарияти ширин. Қайтарувчилик хоссасига эга. Кўп атомли альдегид ва кетоноспиртлар (кўпинча ички циклик яримацетал шаклда) ҳисобланади. Буларга мансуб олигосахаридлар эса гликозид боги б-н боғланган 2—10 моносахариддан иборат. Дисахаридларга кирадиган сахароза, трегалоза, лактоза табиатда кенг таркалган. Олигосахаридларнинг кўп сонли гликозидлари (физиологик фаол моддалар) тиббиётда қўлланади.

    Полисахаридлар чизиқсимон ёки тармокланган юқори молекулали бирикмалар бўлиб, улар молекулалари гликозид боги б-н богланган моносахаридлардан ташкил топган. Улар захира ҳолдаги У. — крахмал, инулин, гликоген, гемицеллюлозалардир. У. маълум ўсимликлардагина кўп тупланади. Мас, лавлагида сахароза, қўзиқоринларда маннит, картошкада крахмал, пахтада целлюлоза кўп булади. У. органик кислоталар, кўп атомли феноллар, ошловчи моддалар, антоцианлар, аминокислоталар, ёғлар, оқсил ва б.га айланади. У. ҳайвонлар организми қуруқ массасининг 2% ини ташкил этади. У.нинг 1 г 4,1 ккал энергия бериб, асосан, усимликлардан олинади. Бундай энергия анаэроб, яъни гликолиз ва аэроб йўл б-н ҳайвон организмида сарфланади.

    Нафас олишда тахм. 30 баравар кўп энергия ажралади. Гликолиз жараёнида ҳосил бўлган сут кислотанинг бир қисми оксидланади, қолган қисми эса энергия ажралиши ҳисобига гликогенга синтезланади.

    У.дан организм учун зарур бўлган глюкоза, фруктоза, аскорбин кислота, антибиотиклар, юрак гликозидлари ва б. олинади.

    У. саноат ва халқ хўжалиги, фармацевтика ва тиббиёт, озиқ-овқат саноати ва б. соҳалар учун хам муҳим хом ашё манбаидир. Бижгиш маҳсулотлари, унлаб хил кислоталар, доридармонлар, тўқимачилик саноатининг асосий хом ашёлари — целлюлоза, қоғоз, толалар, пластмассалар ҳам У.дан фойдаланиб тайёрланади. Портловчи моддалар, кинотасмалар, пергамент, гуммиарабик ва б. ҳам шулар жумласига киради.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.