«Ugradagi turiş»
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 20-b. — ziyouz.com
«Ugradagi turiş» - Katta Örda xoni Ahmad b-n uluğ knyaz Ivan III Vasilyeviç örtasidagi harbiy harakatlar (1480). 1476 y. Ivan III Botuxont'ridan boşlab Ördaga har yili tölanadigan ölponni tölaşdan voz keçgan. Ahmadxon Qrim b-n bölgan uruşda band bölganligi sababli faqat 1480 y.dagina faol qarakatlar boşlay olgan. U Polşa-Litva qiroli Kazimirdan harbiy yordam olişi haqida kelişib olgan. Rus davlatining ğarbiy çegaralari 1480 y. boşida Livon ordeni hujumlariga duçor bölgan. 1480 y. yanv.da Ivan III ga qarşi ukalari Boris va Andrey Kattalar isyon kutarişgan. Bunday vaziyatdan foydalangan Ahmadxon kuzda asosiy kuçlari b-n yuriş boşlagan. Rus boyarlari örtasidagi 2 guruh vujudga kelgan, ulardan biri Ivanga krçişni, ikkinçisi esa, Örda b-n kuraşişni maslahat qilgan. 1480 y. Ahmadxon Kazimir qöşinlari b-n birlaşiş uçun Oka daryosining irmoği — Ugra daryosi böyiga kelgan. Uni Ivan III ning öğli Ivan Kenja va ulug knyazning ukasi Andrey Kiçik boşçiligidagi rus qöşinlari qarşi olgan. 4 kunlik jangdan söng Ahmadxonning Ugrani keçib ötiş uçun qilgan harakati zoye ketgan. Ahmadxon Kazimirni kutişga qaror qilgan. Ivan III vaqtdan yutiş maqsadida Ahmadxon b-n muzokaralar boşlagan. Bu orada Ivan III ning isyonkor ukalari u b-n yaraşib, öz polklarini olib kelganlar. Ahmad bundan xabar topgan va Kazimirdan darak bölmagaç, hujumga ötişga ikkilanib qolgan. Kazimir içki nizolarni bartaraf qiliş va Qrim b-n kuraşda band edi. 11 noyab. gaça kutgan möğul qöşinlari oziq-ovqat tanqisligi, kasallik epidemiyasini tarqalganligi va kuçli sovuqlar natijasida jan. ga qarab ketgan. 1481 y. 6 yanv.da Ahmadxon Tuman (Tyumen) xoni Iboq b-n töqnaşuvda öldirilgan. Katta Ördada içki nizolar avj olgan. «U.t.» Rossiyada möğullar asoratiga çek qöygan. Rus davlati rasman mustaqillikka erişgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«УГРАДАГИ ТУРИШ» - Катта Ўрда хони Аҳмад б-н улуғ князь Иван III Васильевич ўртасидаги ҳарбий ҳаракатлар (1480). 1476 й. Иван III Ботухонтъридан бошлаб Ўрдага ҳар йили тўланадиган ўлпонни тўлашдан воз кечган. Аҳмадхон Қрим б-н бўлган урушда банд бўлганлиги сабабли фақат 1480 й.дагина фаол қаракатлар бошлай олган. У Польша-Литва қироли Казимирдан ҳарбий ёрдам олиши ҳақида келишиб олган. Рус давлатининг ғарбий чегаралари 1480 й. бошида Ливон ордени ҳужумларига дучор бўлган. 1480 й. янв.да Иван III га қарши укалари Борис ва Андрей Катталар исён кутаришган. Бундай вазиятдан фойдаланган Аҳмадхон кузда асосий кучлари б-н юриш бошлаган. Рус боярлари ўртасидаги 2 гуруҳ вужудга келган, улардан бири Иванга крчишни, иккинчиси эса, Ўрда б-н курашишни маслаҳат қилган. 1480 й. Аҳмадхон Казимир қўшинлари б-н бирлашиш учун Ока дарёсининг ирмоғи — Угра дарёси бўйига келган. Уни Иван III нинг ўғли Иван Кенжа ва улуг князнинг укаси Андрей Кичик бошчилигидаги рус қўшинлари қарши олган. 4 кунлик жангдан сўнг Аҳмадхоннинг Уграни кечиб ўтиш учун қилган ҳаракати зое кетган. Аҳмадхон Казимирни кутишга қарор қилган. Иван III вақтдан ютиш мақсадида Аҳмадхон б-н музокаралар бошлаган. Бу орада Иван III нинг исёнкор укалари у б-н ярашиб, ўз полкларини олиб келганлар. Аҳмад бундан хабар топган ва Казимирдан дарак бўлмагач, ҳужумга ўтишга иккиланиб қолган. Казимир ички низоларни бартараф қилиш ва Қрим б-н курашда банд эди. 11 нояб. гача кутган мўғул қўшинлари озиқ-овқат танқислиги, касаллик эпидемиясини тарқалганлиги ва кучли совуқлар натижасида жан. га қараб кетган. 1481 й. 6 янв.да Аҳмадхон Туман (Тюмень) хони Ибоқ б-н тўқнашувда ўлдирилган. Катта Ўрдада ички низолар авж олган. «У.т.» Россияда мўғуллар асоратига чек қўйган. Рус давлати расман мустақилликка эришган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.