Uilyam Şekspir

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 105–107-b. — ziyouz.com

Şekspir Uilyam (1564.23.4 — Stratfordon-Eyvon — 1616.23.4) — ingliz dramaturgi va şoiri. Taxm. 1585 yilda ona şahrini tark etyb, birmunça fursatdan söng Londonga borgan. Teatr aktyori va dramaturg sifatidagi faoliyati 1580 yildan boşlangan. Ş.ning 1603 yildan keyingi aktyorlik faoliyati töğrisida biror ma'lumot yöq. Ammo u özining «Lordkamerger xizmatkorlari» truppasi uçun (mazkur truppa Yakov I ning taxtni egallaganidan keyin qirol truppasi deb atalgan) pyesalar yozişda davom etgan. Taxm. 1612 yilda Stratfordga qaytib kelgan va şu yerda vafot etgan. Ş.ning aktyor sifatidagi faoliyati taxm. 15 yil davom etgan. U Angliyaning eng yaxşi hisoblangan truppasida 2darajali rollarni ijro etgan va şu truppa uçun pyesalar yozgan.

Ş.ning adabiy merosi şe'riyat va dramaturgiya asarlaridan iborat. Yoşlik yillarida mifologik syujet asosida yozgan «Venera va Adonis» (1593) hamda Rim tarixiga oid «Lukretsiya» (1594) dostonlari samimiy kutib olingan. Bu asarlar, ayniqsa, 1592—1600 yillarda yozilgan «Sonetlar» Ş.ning Uyğoniş davri madaniyati bilan uzviy aloqada maydonga kelganini körsatdi. Jahon lirikasining buyuk namunalari qatoridan örin olgan Ş. sonetlari mavzu jihatidan 2 guruhga ajraladi: dastlabki 126 sonet şoirning yaqin döstiga bağişlangan bölsa, 127—152-sonetlarda lirik qahramonning bevafolik qilgan mahbubaga nisbatan muhabbat tuyğusi va iztiroblari tasvir etilgan. Ş. yana bir neça dostonlar ham yozgan bölsada, ularning muallifi masalasi hamon bahslidir.

Ş. asarlarining naşr sanalari ularning na yozilgan va na sahnaga qöyilgan vaqtiga töğri keladi. Ş. bir neça qismdan iborat asarlarining avval 2—3-qismlarini, keyin 1-qismini yozgan paytlar ham bölgan. Şuning uçun adabiyotşunoslar Ş. ning dramaturgik ijodini 4 davrga bölib örganişni ma'qul köradilar: 1-davr — 1590-94, 2-davr 1594-1600, uçinçi davr 1600-1608, törtinçi davr 1609-1613 y.lar. Ş. dramaturgik ijodining 1-davrida doston, ilk tragediya («Tit Andronik») va komediyalar («Xatolar komediyasi», «Qiyiq qizning tiyilişi»)dan taşqari, «Genrix VI» (2-qism, 1590), «Genrix VI» (3- qism, 1591), «Genrix VI» (1-qism, 1592), «Riçard III» (1593) ilk xronikalarini yozgan. 2-davrida «Riçard II» (1595) «tragediyaga yaqin xronika»si, «Genrix IV» (1- qism, 1597), «Genrix IV» (2-qism, 1598) va (1594), «Yoz tunidagi tuş», «Venetsiya savdogari» (1596) romantik komediyalari hamda «Romeo va Julyetta» (1595) tragediyasini yozgan. Uning «Yöq joydan çiqqan ğavğo» (1598), «Ön ikkinçi keça» (1600) singari maşhur komediyalari ham şu davrda maydonga kelgan. Dramaturg ijodining şoh asarlari — «Yuliy Sezar» (1599), «Hamlet» (1601), «Otello» (1604), «Qirol Lir» (1605), «Makbet» (1606), «Antoniy va Kleopatra», «Koriolan» (1607) singari tragediyalar Ş. ijodining 3-davrini taşkil etadi. «Genrix VIII» (1613) xronikasi, «Qiş ertagi» (1611), «Böron» (1612) romantik drama va tragediyalari esa Ş.ning sönggi davr ijodi mahsulidir.

Ş. öz asarlarini yaratişda Xolinşedning Angliya tarixiga oid syujetlarga boy «Angliya, Şotlandiya va Irlandiya xronikasi»dan samarali foydalangan. Ş. tarixiy tragediyalarining maydonga kelişida Plutarxning «Qiyosiy hayotnomalar», komediyalarining yozilişida esa M. Bandelloning Italiyaning Uyğoniş davriga oid hikoyalari asosiy manba bölib xizmat qilgan. «Romeo va Julyetta», «Hamlet», «Qirol Lir» singari tragediyalarga asos bölgan syujetlar asosida Ş.ga qadar ham sahna asarlari yaratilgan. Lekin bu syujetlar Ş.ga xos ulkan dramaturgik mahorat tufayli jahonşumul fikr va ğoyalarni ifodalovçi ölmas asarlarning yuzaga kelişida hayotiy manba vazifasini bajargan.

Ş. özigaça bölgan Yevropa xalqlari tarixi, adabiyoti va teatrini örganiş bilan birga 17-asrning ilğor tafakkur mevalaridan ham bahramand bölgan va şu asosda ularni özining eng yaxşi asarlarida katta badiiy kuç bilan mujassamlantirgan. Har bir tarixiy davrda kuzatilganidek, Ş. yaşagan davr ham ziddiyat va karamaqarşiliklardan xoli bölmagan. Ş., boşqa yozuvçilardan farqli ölaroq, öz davri hayotidagi bunday ziddiyatlar, ijtimoiy hayot va kişilar taqdiridagi murakkabliklarni nozik his etgan hamda şu bilan kifoyalanib qolmay, jamiyat va inson hayotining qaltis nuqtasida yuzaga kelgan dramatizmni tasvirlaşga alohida e'tibor bergan. U haqiqiy dramaturg sifatida personajlarning u yoki bu xattiharakatlarini keltirib çiqargan ijgimoiy, maişiy, ma'naviy va ruhiy sabablarni oçib taşlab, ularning har biriga öz xulq-atvoridagi keskin özgarişlarni töla asoslaş yoki izohlaş imkonini yaratgan.

Ş. ijodining 2-davrida poetik drama ustasi sifatida namoyon bölgan. U şu davrda qarama-qarşi qöyiş usullaridan voz keçmagan holda dramatizmga katta e'tibor berib, tragik va komik motivlarni özaro uyğunlaştirdi. Şuning natijasi ölaroq Ş. ijodida («Rrmeo va Julyetta», «Riçard II», «Ön ikkinçi keça») dramatik lirizm avj nuqtasiga erişgan. Ş. ijodining 3-davrida tragediya janriga mansub asarlar yetakçi örini egallaydi. Dramaturg Uyğoniş davriga xos gumanizm va insonparvarlik ğoyalari bilan voqelikda tobora rivojlanib borayotgan xudbinlik, munofiqlik, yovuzlik örtasidagi ziddiyatni körib, şu ziddiyatlarni öz asarlariga konflikt sifatida jalb etadi. U xuddi şu davrda yaratgan tragediyalarida badiiy mahorat çöqqisiga erişgan. Ş. ijodining sönggi davriga oid romantik drama va tragik komediyalar uning dunyoqaraşida hayotiy ziddiyatlarni ijobiy hal qiliş mumkin, degan umid paydo bölganidan guvohlik beradi.

Ş.ning butun ijodini nurlantirib turuvçi fazilat yuksak axloqiyma'naviy muammolarning tasviridir. «Romeo va Julyetta» lirik, «Yuliy Sezar» siyosiy, «Hamlet» intellektual tragediya, «Ogello» esa ehtiroslar tragediyasi hisoblansada, ular zamirida örta asarlar uçun ham, hoz. zamon uçun ham katta ahamiyatga molik bölgan axloqiy masalalar yotadi. Agar «Yuliy Sezar», «Hamlet», «Makbet», «Romeo va Julyetta» singari asarlarda tasvirlangan dramatik konflikt qahramonlarga özini biliş, özining ruhiy kuçini röyobga çiqariş imkonini bergan bölsa, Otello, Lir singari adaşgan qahramonlar ongi faqat fojea röy berib, muqarrar halokat yaqinlaşganidan keyingina nurlanib ketadi. Şunga qaramay, ularning har biri va umuman Ş. asarlarining qahramonlari asosan kat'iy xarakterga ega bölgan, ongi va axloqiy qaraşlari şakllangan, voqelikka huşyor köz bilan qarovçi, kuçli va mard insonlardir.

Ş. komediya va tragikomediya janrlarida ham yuksak san'at asarlari yaratgan. Uning Uyğoniş davri romantikasi bilan suğorilgan, qişloq hayoti manzaralari tasvirlangan, sarguzaştbop voqealarga boy komediyalari markazida har qanday tösiqni yengib ötuvçi muhabbat mavzui yotadi. Ş. tragedyyalarida bölgani singari, komediyalaridagi qahramonlarning nutqi ham ötkir va çuqur fikrlarga, piçing va hazilmutoyibalarga boy.

Ş.ning özbek tomoşabini tomonidan kaşf etilişi 1935 yilda — «Hamlet» tragediyasining Hamza nomidagi drama teatri (hoz. Özbek milliy akademik drama teatri)da sahnalaştirilişi bilan boşlangan. Şundan keyin Özbekistondagi özbek va rus teatrlarida Ş.ning «Otello», «Romeo va Julyetta», «Yuliy Sezar», «Qirol Lir», «Koriolan», «Veronalik ikki yigit», «Qiyiq qizning quyilişi», «Yoz tunidagi ğaroyib otlar» singari asarlari katta muvaffaqiyat bilan qöyildi. Ş. asarlarini tarjima etişda Ğafur Ğulom, Yaşin, Uyğun, Şayxzoda, Turob Töla, Q. Mirmuhamedov kabi yozuvçi va tarjimonlar iştirok etdilar. Sönggi yillarda Jamol Kamol Ş. asarlarini bevosita ingliz tilidan özbek tiliga tarjima qildi. Çölpon qalamiga mansub «Hamlet»ning tarjimasi esa özbek tarjima san'atining şoh namunasi hisoblanadi.

As: Polnoye sobraniye soçineniy, t. 1 —8, M., 1957 —60; Asarlar, 1 5j.lar, T., 1981 85.

Ad. Anikst, Şekspir, M., 1964; Anikst, Şekspir, Remeslodramaturga, M., 1974;Qayumov O., Vilyam Şekspir, T., 1964; Sulaymonova F., Şekspir Özbekistonda, T., 1971; Deyç A., Abror Hidoyatovning uç qahramoni [Özbekiston qalbi], T., 1974; Barg M. A., Şekspir i istoriya, M., 1976.

Naim Karimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШЕКСПИР Уильям (1564.23.4 — Стратфордон-Эйвон — 1616.23.4) — инглиз драматурги ва шоири. Тахм. 1585 йилда она шаҳрини тарк этйб, бирмунча фурсатдан сўнг Лондонга борган. Театр актёри ва драматург сифатидаги фаолияти 1580 йилдан бошланган. Ш.нинг 1603 йилдан кейинги актёрлик фаолияти тўғрисида бирор маълумот йўқ. Аммо у ўзининг «Лордкамергер хизматкорлари» труппаси учун (мазкур труппа Яков I нинг тахтни эгаллаганидан кейин қирол труппаси деб аталган) пьесалар ёзишда давом этган. Тахм. 1612 йилда Стратфордга қайтиб келган ва шу ерда вафот этган. Ш.нинг актёр сифатидаги фаолияти тахм. 15 йил давом этган. У Англиянинг энг яхши ҳисобланган труппасида 2даражали ролларни ижро этган ва шу труппа учун пьесалар ёзган.

Ш.нинг адабий мероси шеърият ва драматургия асарларидан иборат. Ёшлик йилларида мифологик сюжет асосида ёзган «Венера ва Адонис» (1593) ҳамда Рим тарихига оид «Лукреция» (1594) достонлари самимий кутиб олинган. Бу асарлар, айниқса, 1592—1600 йилларда ёзилган «Сонетлар» Ш.нинг Уйғониш даври маданияти билан узвий алоқада майдонга келганини кўрсатди. Жаҳон лирикасининг буюк намуналари қаторидан ўрин олган Ш. сонетлари мавзу жиҳатидан 2 гуруҳга ажралади: дастлабки 126 сонет шоирнинг яқин дўстига бағишланган бўлса, 127—152-сонетларда лирик қаҳрамоннинг бевафолик қилган маҳбубага нисбатан муҳаббат туйғуси ва изтироблари тасвир этилган. Ш. яна бир неча достонлар ҳам ёзган бўлсада, уларнинг муаллифи масаласи ҳамон баҳслидир.

Ш. асарларининг нашр саналари уларнинг на ёзилган ва на саҳнага қўйилган вақтига тўғри келади. Ш. бир неча қисмдан иборат асарларининг аввал 2—3-қисмларини, кейин 1-қисмини ёзган пайтлар ҳам бўлган. Шунинг учун адабиётшунослар Ш. нинг драматургик ижодини 4 даврга бўлиб ўрганишни маъқул кўрадилар: 1-давр — 1590-94, 2-давр 1594-1600, учинчи давр 1600-1608, тўртинчи давр 1609-1613 й.лар. Ш. драматургик ижодининг 1-даврида достон, илк трагедия («Тит Андроник») ва комедиялар («Хатолар комедияси», «Қийиқ қизнинг тийилиши»)дан ташқари, «Генрих VI» (2-қисм, 1590), «Генрих VI» (3- қисм, 1591), «Генрих VI» (1-қисм, 1592), «Ричард III» (1593) илк хроникаларини ёзган. 2-даврида «Ричард II» (1595) «трагедияга яқин хроника»си, «Генрих IV» (1- қисм, 1597), «Генрих IV» (2-қисм, 1598) ва (1594), «Ёз тунидаги туш», «Венеция савдогари» (1596) романтик комедиялари ҳамда «Ромео ва Жульетта» (1595) трагедиясини ёзган. Унинг «Йўқ жойдан чиққан ғавғо» (1598), «Ўн иккинчи кеча» (1600) сингари машҳур комедиялари ҳам шу даврда майдонга келган. Драматург ижодининг шоҳ асарлари — «Юлий Цезарь» (1599), «Ҳамлет» (1601), «Отелло» (1604), «Қирол Лир» (1605), «Макбет» (1606), «Антоний ва Клеопатра», «Кориолан» (1607) сингари трагедиялар Ш. ижодининг 3-даврини ташкил этади. «Генрих VIII» (1613) хроникаси, «Қиш эртаги» (1611), «Бўрон» (1612) романтик драма ва трагедиялари эса Ш.нинг сўнгги давр ижоди маҳсулидир.

Ш. ўз асарларини яратишда Холиншеднинг Англия тарихига оид сюжетларга бой «Англия, Шотландия ва Ирландия хроникаси»дан самарали фойдаланган. Ш. тарихий трагедияларининг майдонга келишида Плутархнинг «Қиёсий ҳаётномалар», комедияларининг ёзилишида эса М. Банделлонинг Италиянинг Уйғониш даврига оид ҳикоялари асосий манба бўлиб хизмат қилган. «Ромео ва Жульетта», «Ҳамлет», «Қирол Лир» сингари трагедияларга асос бўлган сюжетлар асосида Ш.га қадар ҳам саҳна асарлари яратилган. Лекин бу сюжетлар Ш.га хос улкан драматургик маҳорат туфайли жаҳоншумул фикр ва ғояларни ифодаловчи ўлмас асарларнинг юзага келишида ҳаётий манба вазифасини бажарган.

Ш. ўзигача бўлган Европа халқлари тарихи, адабиёти ва театрини ўрганиш билан бирга 17-асрнинг илғор тафаккур меваларидан ҳам баҳраманд бўлган ва шу асосда уларни ўзининг энг яхши асарларида катта бадиий куч билан мужассамлантирган. Ҳар бир тарихий даврда кузатилганидек, Ш. яшаган давр ҳам зиддият ва карамақаршиликлардан холи бўлмаган. Ш., бошқа ёзувчилардан фарқли ўлароқ, ўз даври ҳаётидаги бундай зиддиятлар, ижтимоий ҳаёт ва кишилар тақдиридаги мураккабликларни нозик ҳис этган ҳамда шу билан кифояланиб қолмай, жамият ва инсон ҳаётининг қалтис нуқтасида юзага келган драматизмни тасвирлашга алоҳида эътибор берган. У ҳақиқий драматург сифатида персонажларнинг у ёки бу хаттиҳаракатларини келтириб чиқарган ижгимоий, маиший, маънавий ва руҳий сабабларни очиб ташлаб, уларнинг ҳар бирига ўз хулқ-атворидаги кескин ўзгаришларни тўла асослаш ёки изоҳлаш имконини яратган.

Ш. ижодининг 2-даврида поэтик драма устаси сифатида намоён бўлган. У шу даврда қарама-қарши қўйиш усулларидан воз кечмаган ҳолда драматизмга катта эътибор бериб, трагик ва комик мотивларни ўзаро уйғунлаштирди. Шунинг натижаси ўлароқ Ш. ижодида («Ррмео ва Жульетта», «Ричард II», «Ўн иккинчи кеча») драматик лиризм авж нуқтасига эришган. Ш. ижодининг 3-даврида трагедия жанрига мансуб асарлар етакчи ўрини эгаллайди. Драматург Уйғониш даврига хос гуманизм ва инсонпарварлик ғоялари билан воқеликда тобора ривожланиб бораётган худбинлик, мунофиқлик, ёвузлик ўртасидаги зиддиятни кўриб, шу зиддиятларни ўз асарларига конфликт сифатида жалб этади. У худди шу даврда яратган трагедияларида бадиий маҳорат чўққисига эришган. Ш. ижодининг сўнгги даврига оид романтик драма ва трагик комедиялар унинг дунёқарашида ҳаётий зиддиятларни ижобий ҳал қилиш мумкин, деган умид пайдо бўлганидан гувоҳлик беради.

Ш.нинг бутун ижодини нурлантириб турувчи фазилат юксак ахлоқиймаънавий муаммоларнинг тасвиридир. «Ромео ва Жульетта» лирик, «Юлий Цезарь» сиёсий, «Ҳамлет» интеллектуал трагедия, «Огелло» эса эҳтирослар трагедияси ҳисоблансада, улар замирида ўрта асарлар учун ҳам, ҳоз. замон учун ҳам катта аҳамиятга молик бўлган ахлоқий масалалар ётади. Агар «Юлий Цезарь», «Ҳамлет», «Макбет», «Ромео ва Жульетта» сингари асарларда тасвирланган драматик конфликт қаҳрамонларга ўзини билиш, ўзининг руҳий кучини рўёбга чиқариш имконини берган бўлса, Отелло, Лир сингари адашган қаҳрамонлар онги фақат фожеа рўй бериб, муқаррар ҳалокат яқинлашганидан кейингина нурланиб кетади. Шунга қарамай, уларнинг ҳар бири ва умуман Ш. асарларининг қаҳрамонлари асосан катъий характерга эга бўлган, онги ва ахлоқий қарашлари шаклланган, воқеликка ҳушёр кўз билан қаровчи, кучли ва мард инсонлардир.

Ш. комедия ва трагикомедия жанрларида ҳам юксак санъат асарлари яратган. Унинг Уйғониш даври романтикаси билан суғорилган, қишлоқ ҳаёти манзаралари тасвирланган, саргузаштбоп воқеаларга бой комедиялари марказида ҳар қандай тўсиқни енгиб ўтувчи муҳаббат мавзуи ётади. Ш. трагедйяларида бўлгани сингари, комедияларидаги қаҳрамонларнинг нутқи ҳам ўткир ва чуқур фикрларга, пичинг ва ҳазилмутойибаларга бой.

Ш.нинг ўзбек томошабини томонидан кашф этилиши 1935 йилда — «Ҳамлет» трагедиясининг Ҳамза номидаги драма театри (ҳоз. Ўзбек миллий академик драма театри)да саҳналаштирилиши билан бошланган. Шундан кейин Ўзбекистондаги ўзбек ва рус театрларида Ш.нинг «Отелло», «Ромео ва Жульетта», «Юлий Цезарь», «Қирол Лир», «Кориолан», «Вероналик икки йигит», «Қийиқ қизнинг қуйилиши», «Ёз тунидаги ғаройиб отлар» сингари асарлари катта муваффақият билан қўйилди. Ш. асарларини таржима этишда Ғафур Ғулом, Яшин, Уйғун, Шайхзода, Туроб Тўла, Қ. Мирмуҳамедов каби ёзувчи ва таржимонлар иштирок этдилар. Сўнгги йилларда Жамол Камол Ш. асарларини бевосита инглиз тилидан ўзбек тилига таржима қилди. Чўлпон қаламига мансуб «Ҳамлет»нинг таржимаси эса ўзбек таржима санъатининг шоҳ намунаси ҳисобланади.

Ас: Полное собрание сочинений, т. 1 —8, М., 1957 —60; Асарлар, 1 5ж.лар, Т., 1981 85.

Ад. Аникст, Шекспир, М., 1964; Аникст, Шекспир, Ремеслодраматурга, М., 1974;Қаюмов О., Вильям Шекспир, Т., 1964; Сулаймонова Ф., Шекспир Ўзбекистонда, Т., 1971; Дейч А., Аброр Ҳидоятовнинг уч қаҳрамони [Ўзбекистон қалби], Т., 1974; Барг М. А., Шекспир и история, М., 1976.

Наим Каримов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.