Ultrabinafşa nurlaniş

Ultrabinafşa nurlaniş ULTRABINAFŞA NURLANIŞ, ultrabinafşanurlar — tölqin uz. 10* m dan 410 7 m gaça bölgan elektromagnit nurlaniş. U.n. közga körinadigan nurlanişning qisqa tölqinli qismi b-n rentgen nurlarning uzun tölqinli qismi oraliğida joylaşgan. Tölqin uz. 2Yu*7 m dan katta bölgan U.n.ni lyuminoforlar b-n qoplangan ekran orqali seziş mumkin. Bunda ekranga tuşiriladigan spektrning binafşa nur tuşgan joyining yonboşi özidan nur çiqara boşlaydi. Bunday U.n.ni dastlab nemis olimi N.Ritter va ingliz olimi U.X. Vollaston xlorli kumuşga fotokimyoviy modda ta'sir qilib sezişgan (1801). Tölqin uz. 210 7 m dan kiçik U.n. barça moddalar, hatto havoning yupqa qatlamida ham kuçli yutiladi. Uni aniklaş uçun vakuum spektral asboblardan foydalaniladi. Tölqin uzunligi qisqa U.n.ni birinçi bölib nemis olimi V.Şuman özi yaratgan flyuoritdan yasalgan prizmali vakuum spektrografi yordamida qayd etgan (1885—1903).

U.n.ning hosil bölişi quyidagiça: atom yoki molekula uyğotilgan holatdan normal holatga ötganida U.n. çiqaradi va elektronlarning tormozlanişi hamda rekombinatsiyasi paytida t-rasi 3000 K dan yuqori bölgan qizigan moddalar U.n.ni tutaş spektr körinişda çiqara boşlaydi. Atom, ion va yengil molekulalar çikargan U.n. spektri alohidaalohida çiziklardan iborat bölib, ma'lum bir qonuniyat b-n joylaşgan spektral seriyalarni hosil qiladi. Oğir molekulalar çiqargan U.n. spektrining tuzilişi murakkab bölib, ma'lum kenglikdagi polosalardan iborat. Quyoş, yulduz kabi koinot obyektlari U.n.ning tabiiy manbalaridir. Quyoş tik paytida U.n.ning köp qismi Yerga yetib keladi. Sun'iy usulda U.n.ni hosil qiliş uçun turli gaz b-n töldirilgan lampalar qöllaniladi. Bular içida yuqori bosimli PRK2, PRK7 va b. tipdagi simobli lampalar keng tarqalgan. Bundan taşqari, sanoatda U.n. ni hosil qiliş uçun vodorod, ksenon va b. gaz razryadli lampalar işlab çiqarilgan. Kömir tayoqçalar orasida hosil qilingan elektr yoyi ham U.n. manbai bölişi mumkin. Undan çiqayotgan butun nurlanişning 80% U.n. spektriga töğri keladi.

Fan va texnikada hozirgi paytda U.n. optik kvant generatori — lazer yordamida olinadi. U spektrograf monoxromatorlar yordamida örganiladi. Spektrning bu qismi uçun möljallangan optik asboblar boşqa optik asboblardan obyektiv va prizmalarning kvarsdan tayyorlanganligi b-n farq qiladi. Çunki şişa 3,210~7 m dan qisqatölqindagi U.n.ni özida yutib qoladi. 1,810 7 m dan qisqa tölqindagi U.n. ni kvars ham yutib qoladi. Şuning uçun bunday qisqa tölqinli U.n.ni örganişda flyuorit yoki ftorli litiydan foydalaniladi.

Hayvon va ösimliklar tarixini örganiş (paleontologiya)da, qad. qölyozma va yozuvlarni tekşiriş (arxeologiya)da, kartinalardagi oddiy köz b-n körib bölmaydigan restavratsiya izlarini tiklaş (san'atşunoslik)da, hujjatlarning haqiqiyligini (kriminalistika), qon guruhini aniklaşda, ba'zi kasalliklar, mas, bolalarda raxit kasalligini davolaşda, havo, suv, sut kabilarni sterillaş (tibbiyot)da va b. sohalarda keng qöllaniladi. Uzun tölqinli U.n. atmosferada kam yutiladi. Bunday nurlar ta'sirida badan qorayadi. Quyoş nurlari tik tuşgan joyda ma'lum vaqt davomida muhim hayotiy funksiyalarni yaxşilaydi. U.n.ta'sirida gazlar ionlaşadi, ba'zi kimyoviy jarayonlar tezlaşadi, xonalar bakteriyalardan dezinfeksiya qilinadi. U.n. köz tör pardasiga kuçli ta'sir etib, uni yemiradi. Şu sababli, quyoşga himoya közoynagisiz qaraş zararlidir.