Uluğ Muhammad Oltin Örda xoni
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 72–73-b. — ziyouz.com
Uluğ Muhammad Oltin Örda xoni ULUĞ MUHAMMAD (? 1445) Oltin Örda xoni (1419—37, tanaffuslar bn), Qozon xonligi asosçisi, Jaloliddinning öğli, Töxtamişning nabirasi. Idiqu (Yedigey) vafotidan söng Oltin Örda taxtini egallab, 1419—23 y.larda Özbek ulusiga (Jöji ulusining şarqiy qismi) ega böliş uçun (temuriy Şohrux b-n bölgan ittifoqqa suyangan holda) Baroq b-n qattiq kuraş olib borgan. Baroqdan mağlub bölgaç, 1423 y. Volga Bulğoriyasiga qoçgan, lekin 1426 y. Litva buyuk knyazi Vitovt kömagida yana Oltin Örda taxtiga ötirgan. 1428 y. turk sultoni Murod II b-n döstona aloqa örnatib, Qrimni öz hokimiyatiga tobe etgan. 1433 y. Moskva knyazi Vasiliy II Vasilyeviçga uluğ knyazlik yorliğini bergan. Özaro içki kuraşlardan zaiflaşgan va mamlakat içkarisida öziga mustahkam tayanç topa olmagan U.M. 1437 y. taxtni Kiçik Muhammadga berişga majbur bölgan. Oka daryosi böyidagi Belov ş.ga qoçgan, 1438 y. öz ördasi b-n Örta Volgaga köçgan va Volga Bulğoriyasi aholisini böysundirib, Yangi Qozon xonligini barpo etgan. Şim.Şarqiy Rusga bir neça bor yurişlar qilgan (1439 y. Moskvaga, 1444—45 y.larda Murom, Ryazan va Suzdalga). 1445 y. Moskva ulug knyazi Vasiliy II ni asir olgan. U.M. sulolasi 1521 y. barham topgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УЛУҒ МУҲАММАД (? 1445) Олтин Ўрда хони (1419—37, танаффуслар бн), Қозон хонлиги асосчиси, Жалолиддиннинг ўғли, Тўхтамишнинг набираси. Идиқу (Едигей) вафотидан сўнг Олтин Ўрда тахтини эгаллаб, 1419—23 й.ларда Ўзбек улусига (Жўжи улусининг шарқий қисми) эга бўлиш учун (темурий Шоҳрух б-н бўлган иттифоққа суянган ҳолда) Бароқ б-н қаттиқ кураш олиб борган. Бароқдан мағлуб бўлгач, 1423 й. Волга Булғориясига қочган, лекин 1426 й. Литва буюк князи Витовт кўмагида яна Олтин Ўрда тахтига ўтирган. 1428 й. турк султони Мурод II б-н дўстона алоқа ўрнатиб, Қримни ўз ҳокимиятига тобе этган. 1433 й. Москва князи Василий II Васильевичга улуғ князлик ёрлиғини берган. Ўзаро ички курашлардан заифлашган ва мамлакат ичкарисида ўзига мустаҳкам таянч топа олмаган У.М. 1437 й. тахтни Кичик Муҳаммадга беришга мажбур бўлган. Ока дарёси бўйидаги Белов ш.га қочган, 1438 й. ўз ўрдаси б-н Ўрта Волгага кўчган ва Волга Булғорияси аҳолисини бўйсундириб, Янги Қозон хонлигини барпо этган. Шим.Шарқий Русга бир неча бор юришлар қилган (1439 й. Москвага, 1444—45 й.ларда Муром, Рязань ва Суздалга). 1445 й. Москва улуг князи Василий II ни асир олган. У.М. сулоласи 1521 й. барҳам топган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.