Uluğbek rasadxonasi

Uluğbek rasadxonasi - Samarqanddagi 15-a. me'morligining nodir namunalaridan biri, qöxna astronomik kuzatuv muassasasi. Uluğbek farmoyişi b-n 1428 — 29 y.da Köxak (Çöponota) tepaligida ulkan silindr şaklida bunyod etilgan; ayrim qölyozmalar («Boburnoma»)ga köra, bal. 30,4 m dan iborat 3 qavatli qilib qurilgan. Unda öndan ortiq turli astronomik qurilma va asboblar bulgan. Ulardan eng asosiysi radiusi 40,2 m li qöşaloq yoydan iborat kvadrant (yoki sekstantga yaqin) qurilma hisoblanadi. Kvadrantning jan. qismi yer ostida, qolgan qismi şim. tomonda yer sathidan 30 m ça balandda joylaşgan. Asbob aylanasida bir gradus yoy 701,85 mm va bir minut yoy 11,53 mm ga töğri keladi. Rasadxona örta asrlarda asbob uskunasi jihatdan ham beqiyos bölgan. Asbob astronomiyaning asosiy doimiyliklari — ekvator va ekliptika orasidagi burçakni ölçaş, yillik pretsessiya doimiysini, tropik yil davomiyligini va b. fundamental astronomik doimiyliklarni aniqlaşga imkon bergan. Rasadxonada kiçik ölçamli asboblar: armillyar sfera, 2, 4 va 7 halqadan iborat ölçov asboblari, triangula, quyoş hamda yulduz soatlari, asturlob va b. bölgan. Bu ilmiy uskunalar yordamida Quyoş, Oy, sayyoralar va alohida yulduzlar kuzatilgan. Mirzo Uluğbekning eng yirik astronomik asari «Ziji Köragoniy» rasadxonada yaratilgan. Uning qurilişi va keyingi ilmiy faoliyati Uluğbek taklifi b-n yiğilgan qator maşhur olimlar Ğiyesiddin Koşiy, Qozizoda Rumiy, Ali Kuşçi va b. nomi b-n boğliq.

U.r.ning arxeologik qoldiqlari 1908 y. V.L. Vyatkin rahbarligida olib borilgan qazilma işlari natijasida topilgan. Xususan, bu yerda diametri 48 m keladigan, qalinligi bir ğişt bölgan aylanma devor borligi va uning markazida qöşaloq yoydan iborat ulkan boş qurilmaning qoldiq qismlari aniqlangan. Uning katta zallari, turli kattakiçik xonalari bölgan. Bobirning yozişiça, U.r.ning sirti koşin va sirli parçinlar b-n bezatilgan. Rasadxona içiga örnatilgan juda katta asbob yordamida Quyoş, Oy, sayyora va yulduzlar katta aniqlik b-n örganilgan. Rasadxonada kutubxona ham bölgan. Içki devorda osmon tasviri, yulduzlar xaritasi, toğ, dengiz, mamlakatlar belgilangan Yer şari tasviri işlangan. Keyinçalik u qarovsiz qolib, 16-a.da vayron qilingan. Hozir U.r.dagi katta asbob — kvadratning yer ostida saqlangan qismi balandligi b-n 11 m keladi. 1964 y. U.r. yonida Uluğbek muzeyi oçilgan. U.r.ning asl körinişi, içki tuzilişi, boş qurilmasi haqida Özbekiston va çet el olimlari tomonidan tadqiqot işlari olib borilmoqsa.