Uluğtoğ

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 82–83-b. — ziyouz.com

Uluğtoğ ULUĞTOĞ, Ulutov — Jezqazğan (Qozoğiston)dan 100 km şim.da, Sarisu daryosi şim.da joylaşgan toğ. 20-a.ning 30-y.larida Jezqazğandan 50 km ğarbdagi Qarsaqpay koni yaqinida Qoramöla toği yon bağrida yozuvlik toş topilgan (Ermitaj muzeyida saklanadi). 1391 y. Amir Temur Töxtamişga qarşi yurişi çoğida U.ga yetib kelib, bir kun içida uning tepasiga tuğ örnatib, qarorgoh qurdirgan va qöşinga atrofdan toş töplab keltirişni va minorasimon inşoot qurişni buyurgan. Toştaroşlar xarsang toşga 2 tilda — arab va qad. uyğur tilida bitik yozganlar. Bitik 11 satrdan iborat bölib, 8 satri qad. uyğur va 3 satri («Bismillohir rahmonir rahim») arab harfidadir. Bitiktoşda 793 (1391) qöy yili yoz faslining örtasida (Nizomiddin Şomiyning yozişiça, 28 apr.) Turon sultoni Temurbek 200 ming kişilik ördusi bn Töxtamişxonga qarşi safarga çiqqanligi va nişon sifatida şu qörğonni bunyod ettirgani yozilgan. Oradan 200 yil ötgaç, Abdullaxon II ham Soqibqirondan örnak olib, Amir Temur qurdirgan minora qarşisida, U. safaridan yodgorlik sifatida masjid qurdirgan. Bu haqda Hofiz Taniş alBuxoriy şunday yozadi: «Öşa kuni (1582 y. 3 may) namozi peşingaça töxtab laşkarga buyurdiki, «Köp toş töplasinlar». Buyruqni bajarib töplangan toşdan oliyşa'n u makonda bir masjid bino qildilar. Şu b-n rözğor sahifalarida u balandqadr şohdan bir yodgorlik qoldirdilar. Şunday işni firdavsmakon, dinu dunyo qutbi şahriyor Amir Temur Köragon... ham qilgan edi».

Boyqönğir kosmodromi U.ga yaqin yerda bölgani tufayli 20-a.ning 2yarmida bu hududga kiriş man etilgan. Manba: Şarafuddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T., 1997; Nizom iddin Şomiy, Zafarnoma, T., 1996; Hofiz Taniş alBuxoriy, Abdullanoma, «Şarafnomayi şohiy», 2kitob, T., 2000.

Ad.: Grekov B. D., Yakubovskiy A. Yu., Zolotaya Orda i yeye padeniye, M., 1950; Materiali po istorii kazaxskix xanstv XV— XVIII vv., AlmaAta, 1969.

Faxriddin Hasanov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УЛУҒТОҒ, Улутов — Жезқазған (Қозоғистон)дан 100 км шим.да, Сарису дарёси шим.да жойлашган тоғ. 20-а.нинг 30-й.ларида Жезқазғандан 50 км ғарбдаги Қарсақпай кони яқинида Қорамўла тоғи ён бағрида ёзувлик тош топилган (Эрмитаж музейида сакланади). 1391 й. Амир Темур Тўхтамишга қарши юриши чоғида У.га етиб келиб, бир кун ичида унинг тепасига туғ ўрнатиб, қароргоҳ қурдирган ва қўшинга атрофдан тош тўплаб келтиришни ва минорасимон иншоот қуришни буюрган. Тоштарошлар харсанг тошга 2 тилда — араб ва қад. уйғур тилида битик ёзганлар. Битик 11 сатрдан иборат бўлиб, 8 сатри қад. уйғур ва 3 сатри («Бисмиллоҳир раҳмонир раҳим») араб ҳарфидадир. Битиктошда 793 (1391) қўй йили ёз фаслининг ўртасида (Низомиддин Шомийнинг ёзишича, 28 апр.) Турон султони Темурбек 200 минг кишилик ўрдуси бн Тўхтамишхонга қарши сафарга чиққанлиги ва нишон сифатида шу қўрғонни бунёд эттиргани ёзилган. Орадан 200 йил ўтгач, Абдуллахон II ҳам Соқибқирондан ўрнак олиб, Амир Темур қурдирган минора қаршисида, У. сафаридан ёдгорлик сифатида масжид қурдирган. Бу ҳақда Ҳофиз Таниш алБухорий шундай ёзади: «Ўша куни (1582 й. 3 май) намози пешингача тўхтаб лашкарга буюрдики, «Кўп тош тўпласинлар». Буйруқни бажариб тўпланган тошдан олийшаън у маконда бир масжид бино қилдилар. Шу б-н рўзғор саҳифаларида у баландқадр шоҳдан бир ёдгорлик қолдирдилар. Шундай ишни фирдавсмакон, дину дунё қутби шаҳриёр Амир Темур Кўрагон... ҳам қилган эди».

Бойқўнғир космодроми У.га яқин ерда бўлгани туфайли 20-а.нинг 2ярмида бу ҳудудга кириш ман этилган. Манба: Шарафуддин Али Йаздий, Зафарнома, Т., 1997; Низом иддин Шомий, Зафарнома, Т., 1996; Ҳофиз Таниш алБухорий, Абдулланома, «Шарафномайи шоҳий», 2китоб, Т., 2000.

Ад.: Греков Б. Д., Якубовский А. Ю., Золотая Орда и ее падение, М., 1950; Материалы по истории казахских ханств XV— XVIII вв., АлмаАта, 1969.

Фахриддин Ҳасанов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.