Uluğvorlik
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 80–81-b. — ziyouz.com
Uluğvorlik — estetika tuşunçalaridan biri. Hajm va salmoqb-n boğliq bölgan narsahodisalarning bir qaraşda ilğab olinmaydigan botiniy jihatlarini, ulkan qudrat va miqyosga ega voqelikning estetik körinişini anglatadi. U. kundalik hayotda istisnoli voqelik sifatida namoyon bölib, odatiy voqea-hodisalardan özining favquloddaligi b-n ajralib turadi. U. obyektiv va subyektiv asosga ega. Yulduzli osmon, vulqon, suv toşqini, ulkan dengiz tölqinlari kabi tabiatdagi narsa va hodisalar, fidoyilik, qahramonlik, buyuk tarixiy şaxslarning ijobiy faoliyati kabi jamiyatdagi voqeliklar U.ning obyektiv asoslari hisoblanadi. Favqulodda yoki odatiy tasavvurlardan taşqaridagi voqea-hodisalarni estetik idrok etayotgan inson qalbining moyilligi U.ning subyektiv asosi sanaladi; köpçilikni hayratga solgan voqelik ba'zilarni qayratga solmasligi va aksinça bölişi ham mumkin. U. özining har tomonlama ijodiy ifodasini san'atda topadi, san'atning barça tur, xil va körinişlari uçun asosiy tasvir obyektlaridan biri bölib xizmat qiladi. U.ning san'atda namoyon bölişi axloqiylik va ijtimoiylik b-n boğliq. Insoniyat va jamiyat taraqqiyotida röy beradigan muhim voqealar, ulkan tarixiy şaxslar faoliyati, qahramonliklari, fidoyiliklari kişilarda hayrat va ularga ta(uşd qiliş tuyğularini uyğotadi. San'atdagi U. badiiy mazmun va şakl vositasida ifodalanadi, bunda ğoya hal qiluvçi rol öynaydi. U. me'morlikda alohida ahamiyat kasb etadi. Misr ehromlari, Samarqand, Buxoro, Xiva ş.laridagi me'morlik obidalari özining salobati, uluğvorligi b-n kişini hayratda qoldiradi. U. faqat miqyos b-n belgilanmaydi, undagi nafislik, atrof muhit b-n uzviy qöşilib ketganlik aloxida ahamiyatga ega. U. insonni olijanoblikka, yuksaklikka, buyuklikka undaydi, tabiat hodisalarini estetik anglaş va baholaş imkonini beradi, şaxe, jamiyat va millat estetik tarbiyasida muhim rol öynaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УЛУҒВОРЛИК — эстетика тушунчаларидан бири. Ҳажм ва салмоқб-н боғлиқ бўлган нарсаҳодисаларнинг бир қарашда илғаб олинмайдиган ботиний жиҳатларини, улкан қудрат ва миқёсга эга воқеликнинг эстетик кўринишини англатади. У. кундалик ҳаётда истисноли воқелик сифатида намоён бўлиб, одатий воқеа-ҳодисалардан ўзининг фавқулоддалиги б-н ажралиб туради. У. объектив ва субъектив асосга эга. Юлдузли осмон, вулқон, сув тошқини, улкан денгиз тўлқинлари каби табиатдаги нарса ва ҳодисалар, фидойилик, қаҳрамонлик, буюк тарихий шахсларнинг ижобий фаолияти каби жамиятдаги воқеликлар У.нинг объектив асослари ҳисобланади. Фавқулодда ёки одатий тасаввурлардан ташқаридаги воқеа-ҳодисаларни эстетик идрок этаётган инсон қалбининг мойиллиги У.нинг субъектив асоси саналади; кўпчиликни ҳайратга солган воқелик баъзиларни қайратга солмаслиги ва аксинча бўлиши ҳам мумкин. У. ўзининг ҳар томонлама ижодий ифодасини санъатда топади, санъатнинг барча тур, хил ва кўринишлари учун асосий тасвир объектларидан бири бўлиб хизмат қилади. У.нинг санъатда намоён бўлиши ахлоқийлик ва ижтимоийлик б-н боғлиқ. Инсоният ва жамият тараққиётида рўй берадиган муҳим воқеалар, улкан тарихий шахслар фаолияти, қаҳрамонликлари, фидойиликлари кишиларда ҳайрат ва уларга та(ушд қилиш туйғуларини уйғотади. Санъатдаги У. бадиий мазмун ва шакл воситасида ифодаланади, бунда ғоя ҳал қилувчи роль ўйнайди. У. меъморликда алоҳида аҳамият касб этади. Миср эҳромлари, Самарқанд, Бухоро, Хива ш.ларидаги меъморлик обидалари ўзининг салобати, улуғворлиги б-н кишини ҳайратда қолдиради. У. фақат миқёс б-н белгиланмайди, ундаги нафислик, атроф муҳит б-н узвий қўшилиб кетганлик алохида аҳамиятга эга. У. инсонни олижанобликка, юксакликка, буюкликка ундайди, табиат ҳодисаларини эстетик англаш ва баҳолаш имконини беради, шахе, жамият ва миллат эстетик тарбиясида муҳим роль ўйнайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.