Umar Xayyom

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 90–91-b. — ziyouz.com

Umar Xayyom (taxallusi; asl ismşarifi Ğiyosiddin Abulfath Umar ibn Ibrohim Xayyom Nişopuriy) (1048.18.5 Nişopur 1131.4.12) — matematik, astronom, faylasuf, hakim va mutafakkir şoir. Nişopurda boşlangiç ma'lumotni olgaç, Balx, Buxoro va Samarqandda tahsil körgan. Malikşoh va Nizomulmulk (1019—92) da'vati b-n 1074 y.da Isfahonda rasadxona qurdirgan va unga rahbarlik qilgan. Yulduzlar jadvali (zij), 1079 y.da yangi isloh qilingan taqvim (kalendar) tuzgan. Bu taqvim Yevropada undan 500 y. keyin joriy qilingan Grigoriy kalendaridan ham aniqroq bölgan.

U.X. ilmda ham, ijodda ham özini şayx urrais Abu Ali ibn Sinoning hassos va sadoqatli şogirdi hisoblagan. Ibn Sino asarlarini tuşunmagan kişilar ularni izohlaş va şarhlaşni undan söraganlar. U ustozining bir qator asarlarini arabçadan forsçaga tarjima qilib, şarhlab bergan, uning ğoya va qaraşlarini davom ettirgan hamda tarğib qilgan. «Risolat ulkavn vattaklif» («Koinot va uning vazifalari haqida risola»), «Risola filvujud» («Borliq haqida risola»), «Risola fi kulliyoti vujud» («Borliqning umumiyligi haqida risola») kabi falsafiy asarlarida Ibn Sinoning vorisi va izdoşi sifatida namoyon bölgan. 1077 y.da u gonon olimi Yevklid kitobidagi bir neça geometrik şakllarni şarhlab yozgan «Risola fi şarhi mo aşkala min musodarat kitob ulIklidis» («Yevklid kitobi muqaddimalaridagi muşkulotlar şarhi haqida risola») asarida butun sonlarning ildizini topiş yöllarini körsatib bergan. «Risola filbarohiyn ala masoyil aljabr valmukrbala» [«Algebra va muqobala (qarşilik nazariyasi) isbotlari haqida risola»], «Muşkulot ulhisob» («Arifmetika muşkulotlari») asarlarida u yunon olimlarining aniq fanlarga oid fikrlarini arab tilida keng şarxlaş b-n birga, ularning karaşlarini rivojlantirgan, matematik, fizik tenglamalarning modellarini topgan. 12-a. fors nasrining nodir namunasi hisoblangan «Navröznoma» asarida Navrözning kelib çiqiş tarixi, Şarq xalqlarining bu bayram b-n boğliq an'ana va marosimlari keng yoritilgan, köplab hikoyat va rivoyatlar keltirilgan.

U.X.ga uning ruboiylari jaqonşumul şuhrat keltirgan. Ularda şoir dunyo, odam haqida, hayot mazmuni haqida fikr yuritadi. Ruboiylarida u materiyaning bir holatdan ikkinçi holatga ötişi, eskining yemirilib, yangining paydo bölişini (kulol, köza, tuproq haqidagi ruboiylar va h.k.) ifodalaydi. Umuman, işq va hayot, inson tafakkurining qudrati, umrning ma'nosi, insoniy fazilat va qusurlar, ma'rifat va jaholat kabi mavzular şoir ruboiylarining asosini taşkil etadi. Teztez uçrab turadigan may obrazi esa ilohiy muhabbat, hayot lazzatlarini uluğlaş vositasidir. Firdavsiy masnaviyni, Hofiz ğazalni qançalik takomilga yetkazgan bölsalar, U.X. ham ruboiyni şunçalik yuksak mavqega kötardi. U.X. ruboiylari dunyoning deyarli barça asosiy tillariga tarjima qilingan. Bu ruboiylar özidan keyingi Şarq adabiyotiga kuçli ta'sir körsatgan. 19-a.dan Ğarbda ham maşhur bölgan. Aynan u tufayli ruboiy jahon söz san'atining maşhur janrlaridan biriga aylangan. U özining falsafiy jihatdan teran va sermazmun ruboiylari b-n Şarq şe'riyatida falsafiylikning çuqurlaşuviga katta hissa qöşgan.

Amerikada U.X. asarlari asosida teatrlaştirilgan sahna asari, Londonda maxsus xayyomxonlar saroyi mavjud. Ularda şoir ruboiylari ham aslida, ham tarjimada badiiy söz ustalari, mohir notiqlar tomonidan öqiladi. Şarqda bunday sahna asari — «Özözim bilan suhbat» Tojikiston xalq artisti Mahmudjon Vohidov tomonidan yaratilgan. Şerali Jörayev, Farrux Zokirovlar ham U.X. ruboiylari asosida qöşiqlar yaratganlar.

U.X. ruboiylarini 20-a. boşlaridan özbek tiliga tarjima qilişga kirişilgan. 1914 y. «Şöro» jur.ning bir neça sonlarida şoirning ruboiylari ilmiy şarhi b-n nasriy tarjimada e'lon qilingan. Fitrat «Fors şoiri Umar Xayyom» nomli risolasida (1929) uning 35 ta ruboiysini nasriy tarjimada keltirgan. Keyinçalik F.Abdullayev uning 14 ta ruboiysini şe'riy tarjima qilgan. U.X. ruboiylari tarjimasi asosan Ş. Şomuhamedov nomi b-n boğliq: şoir ruboiylari uning tarjimasida bir neça marta bosilib çiqqan. Sönggi yillarda U.X. ruboiylarining J.Kamol, E.Oçilovlar tomonidan aruzda qilingan yangi tarjimalari paydo böldi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УМАР ХАЙЁМ (тахаллуси; асл исмшарифи Ғиёсиддин Абулфатҳ Умар ибн Иброҳим Хайём Нишопурий) (1048.18.5 Нишопур 1131.4.12) — математик, астроном, файласуф, ҳаким ва мутафаккир шоир. Нишопурда бошлангич маълумотни олгач, Балх, Бухоро ва Самарқандда таҳсил кўрган. Маликшоҳ ва Низомулмулк (1019—92) даъвати б-н 1074 й.да Исфаҳонда расадхона қурдирган ва унга раҳбарлик қилган. Юлдузлар жадвали (зиж), 1079 й.да янги ислоҳ қилинган тақвим (календарь) тузган. Бу тақвим Европада ундан 500 й. кейин жорий қилинган Григорий календаридан ҳам аниқроқ бўлган.

У.Х. илмда ҳам, ижодда ҳам ўзини шайх урраис Абу Али ибн Синонинг ҳассос ва садоқатли шогирди ҳисоблаган. Ибн Сино асарларини тушунмаган кишилар уларни изоҳлаш ва шарҳлашни ундан сўраганлар. У устозининг бир қатор асарларини арабчадан форсчага таржима қилиб, шарҳлаб берган, унинг ғоя ва қарашларини давом эттирган ҳамда тарғиб қилган. «Рисолат улкавн ваттаклиф» («Коинот ва унинг вазифалари ҳақида рисола»), «Рисола филвужуд» («Борлиқ ҳақида рисола»), «Рисола фи куллиёти вужуд» («Борлиқнинг умумийлиги ҳақида рисола») каби фалсафий асарларида Ибн Синонинг вориси ва издоши сифатида намоён бўлган. 1077 й.да у гонон олими Евклид китобидаги бир неча геометрик шаклларни шарҳлаб ёзган «Рисола фи шарҳи мо ашкала мин мусодарат китоб улИклидис» («Евклид китоби муқаддималаридаги мушкулотлар шарҳи ҳақида рисола») асарида бутун сонларнинг илдизини топиш йўлларини кўрсатиб берган. «Рисола филбароҳийн ала масойил алжабр валмукрбала» [«Алгебра ва муқобала (қаршилик назарияси) исботлари ҳақида рисола»], «Мушкулот улҳисоб» («Арифметика мушкулотлари») асарларида у юнон олимларининг аниқ фанларга оид фикрларини араб тилида кенг шархлаш б-н бирга, уларнинг карашларини ривожлантирган, математик, физик тенгламаларнинг моделларини топган. 12-а. форс насрининг нодир намунаси ҳисобланган «Наврўзнома» асарида Наврўзнинг келиб чиқиш тарихи, Шарқ халқларининг бу байрам б-н боғлиқ анъана ва маросимлари кенг ёритилган, кўплаб ҳикоят ва ривоятлар келтирилган.

У.Х.га унинг рубоийлари жақоншумул шуҳрат келтирган. Уларда шоир дунё, одам ҳақида, ҳаёт мазмуни ҳақида фикр юритади. Рубоийларида у материянинг бир ҳолатдан иккинчи ҳолатга ўтиши, эскининг емирилиб, янгининг пайдо бўлишини (кулол, кўза, тупроқ ҳақидаги рубоийлар ва ҳ.к.) ифодалайди. Умуман, ишқ ва ҳаёт, инсон тафаккурининг қудрати, умрнинг маъноси, инсоний фазилат ва қусурлар, маърифат ва жаҳолат каби мавзулар шоир рубоийларининг асосини ташкил этади. Тезтез учраб турадиган май образи эса илоҳий муҳаббат, ҳаёт лаззатларини улуғлаш воситасидир. Фирдавсий маснавийни, Ҳофиз ғазални қанчалик такомилга етказган бўлсалар, У.Х. ҳам рубоийни шунчалик юксак мавқега кўтарди. У.Х. рубоийлари дунёнинг деярли барча асосий тилларига таржима қилинган. Бу рубоийлар ўзидан кейинги Шарқ адабиётига кучли таъсир кўрсатган. 19-а.дан Ғарбда ҳам машҳур бўлган. Айнан у туфайли рубоий жаҳон сўз санъатининг машҳур жанрларидан бирига айланган. У ўзининг фалсафий жиҳатдан теран ва сермазмун рубоийлари б-н Шарқ шеъриятида фалсафийликнинг чуқурлашувига катта ҳисса қўшган.

Америкада У.Х. асарлари асосида театрлаштирилган саҳна асари, Лондонда махсус хайёмхонлар саройи мавжуд. Уларда шоир рубоийлари ҳам аслида, ҳам таржимада бадиий сўз усталари, моҳир нотиқлар томонидан ўқилади. Шарқда бундай саҳна асари — «Ўзўзим билан суҳбат» Тожикистон халқ артисти Маҳмуджон Воҳидов томонидан яратилган. Шерали Жўраев, Фаррух Зокировлар ҳам У.Х. рубоийлари асосида қўшиқлар яратганлар.

У.Х. рубоийларини 20-а. бошларидан ўзбек тилига таржима қилишга киришилган. 1914 й. «Шўро» жур.нинг бир неча сонларида шоирнинг рубоийлари илмий шарҳи б-н насрий таржимада эълон қилинган. Фитрат «Форс шоири Умар Хайём» номли рисоласида (1929) унинг 35 та рубоийсини насрий таржимада келтирган. Кейинчалик Ф.Абдуллаев унинг 14 та рубоийсини шеърий таржима қилган. У.Х. рубоийлари таржимаси асосан Ш. Шомуҳамедов номи б-н боғлиқ: шоир рубоийлари унинг таржимасида бир неча марта босилиб чиққан. Сўнгги йилларда У.Х. рубоийларининг Ж.Камол, Э.Очиловлар томонидан арузда қилинган янги таржималари пайдо бўлди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.