Umarxon

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 96–97-b. — ziyouz.com

Umarxon UMARXON, Amir Umarxon, Amiriy (1787— Qöqon — 1822) — Qöqon xoni (1810—1822), zullisonayn şoir. Norbötabiynint öğli. Özbeklarning ming uruğidan. Boşlanğiç savodini oilada çikarib, keyin madrasada tahsil olgan. Yoşligidan saroy xizmatiga jalb qilingan: akasi — Qöqon xoni Olimxonnnng davlatni boşqariş işlarida faol iştirok etgan. Olimxon 1807—08 y.larda unga Farğona hokimligini topşirgan. Şu yillarda u Andijon hokimi Rahmonqulibiyning qizi Mohlaroyim (Nodira)ga uylangan.

Hokim tabaqalar Olimxonning Toşkentda kötarilgan ğalayonni bostiriş uçun qöşin tortganligidan foydalanib, fitna uyuştiradilar va 1810 y. U.ni xon qilib kötaradilar, Olimxon esa öldiriladi. U. Qöqon xonligi hududini kengaytiriş, hokimiyatni mustahkamlaş siyosatini olib boradi. Buxoro amiriga karaşli Turkiston ş. (1815), Öratepani (1817) bosib olgan. Sirdaryo böyidagi yerlarda Yangiqörğon, Julek, Qamişqörğon, Oqmaçit, Qöşqörğon nomli harbiy istehkomlar qurdirgan. Ular Örta Osiyoni Rossiya b-n boğlaydigan muhim savdo yölida joylaşgan edi. U Rossiya b-n diplomatik munosabatlar örnatişga harakat qilgan. U. davrida Qöqon, Toşkent, Turkiston, Çimkent, Sayram, Avliyootada masjid va madrasalar qurilib, qabristonlar tartibga keltirilgan. Şahrixon şaharçasi barpo etilgan, yangi qişloqlar vujudga kelgan. Xon amaldorlarining talonçilik siyosatiga qarşi Çimkent va Sayramda kötarilgan qözğolon bostirilgan. 19-a.ning 1yarmida Qöqonda öziga xos ilmiymadaniy muhit vujudga kelgan — uning boşida turgan ma'rifatparvar hukmdor U. ilm, madaniyat, san'at, adabiyot, turli kasbhunarlarning rivojiga katta e'tibor bergan, madrasalarda öqişöqitiş işlarini yaxşilagan, turli hunar maktablari oçilişini qöllabquvvatlagan. Özi ham Amiriy taxallusi b-n şe'rlar yozgan. Uning atrofida 70 dan ortiq şoir yiğilgan. 1821 y.da Fazliy Namangoniy U. amriga binoan, 63 şoirning şe'rini öz içiga olgan «Majmuai şoiron» töplamini tuzgan. Uni uluğlab qasidalar yoziş, ğazallariga tatabbu'lar boğlaş bu şoirlar ijodida yetakçi örin tutgan.

U. Lutfiy, Jomiy, Navoiy, Fuzuliy, Bedilni öziga ustoz sanab, ulardan ijod sirlarini örgangan, ularga ergaşib ijod qilgan, ğazallariga muxammaslar boğlagan. Aruzning turkiy adabiyotda maşhur, xalq ijodida ham keng tarqalgan yengil va öynoqi vaznlaridagina yozilgan bu şe'rlarning barçasi işqu muhabbat mavzuida. Ularda an'anaviy motivlar va tasavvufiy ruh ustun. Özbek va forstojik tilidagi şe'rlarini töplab, devon tartib bergan. Devon ğazal, muxammas, musaddas, tuyuq janrlaridagi 10 ming misradan ortiq şe'rni öz içiga olgan.

Özbekiston FA Alişer Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyining matnşunoslik va yozma yodgorliklarni naşr etiş bölimining ilmiy xodimlari tomonidan U.ning turli davrlarda köçirilgan 26 ta qölyozma devoni hisobga olinib, ularning ilmiy tavsifi berilgan. Bu qölyozmalar SanktPeterburg, Toşkent, Samarqand va Buxoro kutubxonalarida saklanadi. Özbekiston FA Şarqşunoslik inti qölyozmalar fondida U.ning 17 ta qölyozma devoni mavjud. Bundan taşqari, litografik usudda çop etilgan devonlari va şoir şe'rlaridan namunalar berilgan bayozlar bor.

Ad.: Qayumov A., Qöqon adabiy muhiti, T., 1961; Ibrat, Farğona tarixi, T., 1991; Mulla Olim Mahmud Hoji,Tarixi Turkiston, Qarşi, 1992; Qayyumov A., Tazkirai Qayyumiy, 1j., T., 1998; Homidiy H., Köhna Şarq darğalari, T., 1999; Bobobekov h., Qöqon tarixi, T., 1996; Dilşod, Tarixi muhojiron, T., 1994; NodiraKomila, Devon, 2001.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УМАРХОН, Амир Умархон, Амирий (1787— Қўқон — 1822) — Қўқон хони (1810—1822), зуллисонайн шоир. Норбўтабийнинт ўғли. Ўзбекларнинг минг уруғидан. Бошланғич саводини оилада чикариб, кейин мадрасада таҳсил олган. Ёшлигидан сарой хизматига жалб қилинган: акаси — Қўқон хони Олимхоннннг давлатни бошқариш ишларида фаол иштирок этган. Олимхон 1807—08 й.ларда унга Фарғона ҳокимлигини топширган. Шу йилларда у Андижон ҳокими Раҳмонқулибийнинг қизи Моҳларойим (Нодира)га уйланган.

Ҳоким табақалар Олимхоннинг Тошкентда кўтарилган ғалаённи бостириш учун қўшин тортганлигидан фойдаланиб, фитна уюштирадилар ва 1810 й. У.ни хон қилиб кўтарадилар, Олимхон эса ўлдирилади. У. Қўқон хонлиги ҳудудини кенгайтириш, ҳокимиятни мустаҳкамлаш сиёсатини олиб боради. Бухоро амирига карашли Туркистон ш. (1815), Ўратепани (1817) босиб олган. Сирдарё бўйидаги ерларда Янгиқўрғон, Жулек, Қамишқўрғон, Оқмачит, Қўшқўрғон номли ҳарбий истеҳкомлар қурдирган. Улар Ўрта Осиёни Россия б-н боғлайдиган муҳим савдо йўлида жойлашган эди. У Россия б-н дипломатик муносабатлар ўрнатишга ҳаракат қилган. У. даврида Қўқон, Тошкент, Туркистон, Чимкент, Сайрам, Авлиёотада масжид ва мадрасалар қурилиб, қабристонлар тартибга келтирилган. Шаҳрихон шаҳарчаси барпо этилган, янги қишлоқлар вужудга келган. Хон амалдорларининг талончилик сиёсатига қарши Чимкент ва Сайрамда кўтарилган қўзғолон бостирилган. 19-а.нинг 1ярмида Қўқонда ўзига хос илмиймаданий муҳит вужудга келган — унинг бошида турган маърифатпарвар ҳукмдор У. илм, маданият, санъат, адабиёт, турли касбҳунарларнинг ривожига катта эътибор берган, мадрасаларда ўқишўқитиш ишларини яхшилаган, турли ҳунар мактаблари очилишини қўллабқувватлаган. Ўзи ҳам Амирий тахаллуси б-н шеърлар ёзган. Унинг атрофида 70 дан ортиқ шоир йиғилган. 1821 й.да Фазлий Намангоний У. амрига биноан, 63 шоирнинг шеърини ўз ичига олган «Мажмуаи шоирон» тўпламини тузган. Уни улуғлаб қасидалар ёзиш, ғазалларига татаббуълар боғлаш бу шоирлар ижодида етакчи ўрин тутган.

У. Лутфий, Жомий, Навоий, Фузулий, Бедилни ўзига устоз санаб, улардан ижод сирларини ўрганган, уларга эргашиб ижод қилган, ғазалларига мухаммаслар боғлаган. Арузнинг туркий адабиётда машҳур, халқ ижодида ҳам кенг тарқалган енгил ва ўйноқи вазнларидагина ёзилган бу шеърларнинг барчаси ишқу муҳаббат мавзуида. Уларда анъанавий мотивлар ва тасаввуфий руҳ устун. Ўзбек ва форстожик тилидаги шеърларини тўплаб, девон тартиб берган. Девон ғазал, мухаммас, мусаддас, туюқ жанрларидаги 10 минг мисрадан ортиқ шеърни ўз ичига олган.

Ўзбекистон ФА Алишер Навоий номидаги Адабиёт музейининг матншунослик ва ёзма ёдгорликларни нашр этиш бўлимининг илмий ходимлари томонидан У.нинг турли даврларда кўчирилган 26 та қўлёзма девони ҳисобга олиниб, уларнинг илмий тавсифи берилган. Бу қўлёзмалар СанктПетербург, Тошкент, Самарқанд ва Бухоро кутубхоналарида сакланади. Ўзбекистон ФА Шарқшунослик инти қўлёзмалар фондида У.нинг 17 та қўлёзма девони мавжуд. Бундан ташқари, литографик усудда чоп этилган девонлари ва шоир шеърларидан намуналар берилган баёзлар бор.

Ад.: Қаюмов А., Қўқон адабий муҳити, Т., 1961; Ибрат, Фарғона тарихи, Т., 1991; Мулла Олим Маҳмуд Ҳожи,Тарихи Туркистон, Қарши, 1992; Қайюмов А., Тазкираи Қайюмий, 1ж., Т., 1998; Ҳомидий Ҳ., Кўҳна Шарқ дарғалари, Т., 1999; Бобобеков ҳ., Қўқон тарихи, Т., 1996; Дилшод, Тарихи муҳожирон, Т., 1994; НодираКомила, Девон, 2001.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.