Ummon
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 101–104-b. — ziyouz.com
Ummon — Arabiston ya.o.ning jan. şarqiy qismida joylaşgan davlat. Mayd. 212,4 ming km2 (ğarbda çegara çöldan ötganligi uçun aniqbelgilanmagan). Axoliyey 2,7 mln. kişi (2002). Poytaxti — Maskat ş. Ma'muriy jihatdan 59 viloyatga bölinadi.
Davlat tuzumi. U. — sulton boşçiligidagi monarxiya. Amaldagi konstitutsiyasi 1996 y. 6 noyab.da kabul kilingan. Davlat boşliği — sulton (1970 y.dan Qobus bin Sayd). Şöro kengaşi va Davlat kengaşidan iborat Ummon Kengaşi maslahat organi mavjud. Ijroçi hokimiyatni sulton va hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. U. Fors va Ummon qöltiqlari, Arabiston dengizi b-n öralgan. Şim. qismini Ummon toğlari (mamlakatning eng baland nuqtasi 3353 m — Şom toği) egallaydi. Ummon qöltiği sohilidagi AlBatina pasttekisligida bir qança vohalar bor. U.ning markaziy qismida Rub' ulXoli qumli çölining şarqiy çekkasi, jan. ğarbida Dofar (Zufar) platosi (bal. 500—1000 m va undan ortiq) joylaşgan. Yer ostidan neft, tabiiy gaz, mis, xrom, toşkömir, marganets, qörğoşin, oltin va kumuş qazib olinadi. Iklimi tropik, hududining katta qismida çöl iqlimi. Havoning örtaça t-rasi iyunda 32°, yanv. da 21° (maksimal tra 45—50°). Yillik yoğin — 150 mm, toğli joylarda 500—700 mm gaça. U.da muntazam oqar daryolar yöq. Yer osti suvlaridan korizpar yordamida keng foydalaniladi. Toğlar savanna va barg töquvçi örmonlar, ötloqlar b-n qoplangan. Vohalarda xurmozor va kokos palmazorlari bor. Dofar platosida smola olinadigan ladan va kommifora daraxtlari ösadi. Hayvonot dunyosi: sut emizuvçilardan arab ğizoli (ohu), tulki, çiyaböri, sirtlon uçraydi, qöşoyoq, kaltakesak, ilon, qirğoqqa yaqin suvda baliq köp. VaziSerin qöriqxonasi taşkil etilgan.
Aholisining 90%dan köproği ummonlar (U. arablari). Balujlar, forslar, Hindiston, Pokiston, Afrika mamlakatlaridan kelganlar ham yaşaydi. Rasmiy til — arab tili. Davlat dini — islom. Aholining aksariyati Ummon qöltiği sohillarida istiqomat qiladi. Şahar aholisi 72%. Muhim şaharlari: Maskat, Salala, Sur, Matrah.
Tarixi. Hozirgi U. soqilida mil. av. 4-ming yillikdan Şim. Afrika, Fors qöltiği mamlakatlari va Hindiston örtasida vositaçi savdo markazlari mavjud bölgan. 6—5-a.larda U.ning sohil qismlari Axomaniylar xukmronligi ostida bölgan. Mil. 6-a.da sosoniy Xisrav I Anuşirvon (Nuşiravon) qöşinlari tomonidan vayron qilindi. 7-a. örtalarida U. Arab xalifaligi tarkibiga kiritildi, islom dini tarqaldi. 8-a. örtalarida xalifa noibiga qarşi qözğolondan söng U. mustaqil davlat — imomlikka aylandi, uni imom idora qila boşladi. 9-a. oxirida Abbosiylar U.ni öziga itoat qildirdi. 11-a. oxiriga kelib mamlakat yana mustaqillikka erişdi. 1515 y. U.ning barça sohil qismini portugallar bosib oldi. 1650 y. ozod qilindi. 18-a.ning 2-yarmida Buyuk Britaniya b-n Fransiya U.ni egallaş uçun özaro kuraş boşladi. 1792 y. imomning ukasi sulton ibn Ahmad U. sohillarini, jumladan, Maskat va As-Sohar ş.larini egallab, alohida davlat — Maskat sultonligi tuzilganligini e'lon qildi. Ayni vaqtda vahhobiylar egallab olgan Fors qöltiği va Hörmuz böğozi sohillari U.dan ajralib çiqdi. Şu tariqa 19-a. boşlariga kelib, mamlakat U. imomligi, Maskat sultonligi, U.ning şim. sohili (ingliz adabiyotida «Qaroqçilar Sohili» deb ataladigan hudud)ga bölinib ketdi. 19-a. ning 2-yarmida Maskat b-n «Qaroqçilar Sohili» Angliya protektorati (Maskat va Şartnomali Ummon—hoz. Birlaşgan Arab Amirliklari)ga aylantirildi. U. imomligining sohil böylaridan mahrum bölişi uning savdosotiqdagi mavqeiga putur yetkazadi. 1865, 1886, 1890 y.larda U.da mustamlakaçilarga qarşi xalq qözğolonlari bölib ötdi. Qözğolonçilar Maskatni U. bilan birlaştiriş va Maskat b-n Buyuk Britaniya örtasida tuzilgan asoratli şartnomani bekor qilinişini talab qildilar. Ammo qözğolonlar har safar şafqatsizlik b-n bostirildi.
1913 y. imom Salim alXarusiy boşçiligidagi U. kabila qöşinlari Maskatning köp qismini ozod qildilar. 1920 y. 25 sent.da ingliz mustamlakaçilari b-n Maskat sultoni AsSib qişloğida U. imomligini mustaqil davlat deb tan oluvçi şartnomani imzoladilar. Biroq U.da yirik neft konlari oçilgaç, Angliya qöşinlari AsSib şartnomasini buzib, 1955 y. kuzda U.ga bostirib kira boşladi, ingliz ask'arlari va Maskat sultoni Sayd ibn Taymur laşkarlari U.ning Nazva, Rustoq va b. şaharlarini egallab oldi. U. axrlisining bir qismi imom Ğolib ibn Ali boşçiligida bosqinçilarga qarşi kuraş boşladi. 1959 y.ga kelib imomlik hududining ançagina qismi inglizlar qöliga ötdi. Köp ummonliklar vatanini tark etişga majbur böldi. 1958 y.dan U. taqdiri masalasi BMTda bir neça bor muhokama qilindi. Osiyo va Afrika mamlakatlarining talabi b-n BMT Boş Assambleyasining 18-sessiyasi U. masalasi b-n şugullanuvçi maxsus qömita tuzdi. BMT Boş Assambleyasining 20-sessiyasi (1965) U. hududidan ingliz qöşinlarini çiqarib yuboriş va U.ga mustaqillik beriş haqida qömita taklifini ma'qulladi. 1970 y. oxirida Maskat sultonining ögli Qobus bin Sayd Maskat sultonligi b-n U. imomligini birlaştirib, U. Sultonligi tuzilganini e'lon qildi. U. — 1971 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 18- noyab. — Milliy kun (1970).
Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari yöq.
Xöjaligi. U. neft va gaz sanoati rivojlanayotgan agrar mamlakat. Yirik neft konlari oçilganligi tufayli 1967 y.dan neft va gaz qazib oliş rivojlana boşladi. Yalpi içki mahsulotda neft va gaz sanoatining uluşi 38,5%, q.x.ning uluşi 2,9%. Hududining 0,1% da dehqonçilik qilinadi, aholining 75% q.x.da band. Suğoriladigan yerlarda yer osti kanallari (korizlar) yordamida voha dehqonçiligi yölga qöyilgan. Eksport uçun xurmo (finik palmasi), limon va tamaki ekiladi. Içki ehtiyoj uçun tariq, buğdoy, arpa, sabzavot, poliz ekinlari, makkajöxori, paxta, şakarqamiş, meva ham yetiştiriladi. Köçmançi badaviylar çorvaçilik (qöy, eçki, tuya boqiş) b-n şuğullanadi. Dengizdan baliq ovlanadi. I.ç. sanoatida kuvur va plastmassa mahsulotlari, şuningdek, kimyo, neftni qayta işlaş, sement z-dlari, q,x, mahsulotlarini qayta işlovçi, konditer, unyorma, metallsozlik, maşinasozlik, kemasozlik korxonalari bor. Yiliga örtaça 7,8 mlrd. kVtsoat elektr enrgiya hosil qilinadi. Avtomobil yöllari uz. 30,8 ming km; t.y. yöq. Asosiy dengiz portlari — Maskat va Matrah. Maskat yaqinidagi As-Sib ş.da xalqaro aeroport bor. U. çetga neftdan taşkari neft mahsulotlari, rangli metall, xurmo, quritilgan baliq, tamaki, sitrus mevalar çiqaradi. Çetdan maşina va uskuna, transport vositalari, oziq-ovqat mahsulotlari, gazlama, quriliş materiallari oladi. Buyuk Britaniya, Yaponiya, Koreya Respublikasi, Singapur, AQŞ b-n savdo qiladi. Pul birligi — Ummon riali.
Maorifi. 1970-y.lardan xalq maorifini rivojlantiriş çoratadbirlari kurila boşladi. Diniy maktablar b-n bir qatorda dunyoviy öquv yurtlari oçildi. Bolalarga ta'lim beriş, ularni darslik, maktab kiyimlari va b.lar b-n ta'minlaşni davlat öz zammasiga olgan. Yoşlarga kasbhunar örgatuvçi ta'lim markazlari oçilgan. I.t. işlari Maskat ş.dagi U. madaniy merosi direktorata, U. tarixiy assotsiatsiyasi va b. muassasalarda olib boriladi.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. U.da naşr etiladigan asosiy gaz.lar: «AlVatan» (arab tilidagi kundalik gaz., 1971 y.dan), «Ummon» (arab tilidagi kundalik gaz.), «Oman deyli observer» («Ummonning kundalik şarhlovçisi», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1981 y.dan), «Tayme ofOmon» («Ummon vaqti», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1975 y.dan). Davlatga karaşli U. axborot agentligi 1984 y. tuzilgan. U. Sultonligi radiosi 1970 y., U. televideniyesi 1974 y. taşkil etilgan.
Madaniyati. U. adabiyoti va san'ati umumarab madaniyatining bir qismi sifatida rivojlanib kelgan. U.ning jan. ğarbidagi Dofar viloyatida milodning dastlabki ayerlarida ravnaq topgan Al-Balid, Rubat, Taki ş.lari, XorRori (kad. Samxaram) portining xarobalari saqdanib qolgan. Toşdan ibodatxonalar (jumladan, oy ma'budasiga bağişlangan ibodatxonalar) qurilgan, jez haykallar yasalgan (bölaklari topilgan). 7-a.da islom dini qabul qilingaç, mayejid va madrasalar barpo etila boşladi. 16-a. dan boşlab, portugallar hukmronligi davrida dengiz sohilidagi Maskat, RasalXayma, Matrah ş.larida, mamlakat içkarisidagi Nazva, Ibrida mahobatli toş qörğonlar kurildi. U. şaharlari, asosan, örta asr qiyofasini saqlab qolgan. Şaharlardagi uylar 2—3 qavatli, deraza va ayvonlariga panjara tutilgan. Sohilda örnaşib olgan baluj va afrikaliklar qamiş va bordondan yasalgan, tomi palma yaproği b-n yopilgan kulbalarda yaşaydilar. Qad. badiiy hunarmandçilikdan zargarlik (zebziynat buyumlari, qurol, ayniqsa, sopiga öyib naqş solingan çiroyli piçoqlar), mis va sopoldan sirlangan idiş, çarm buyum (egarjabduq, qamçi, şippak)lar yasaş, kaştaçilik, yoğoç öymakorligi kasblari saqdanib qolgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УММОН — Арабистон я.о.нинг жан. шарқий қисмида жойлашган давлат. Майд. 212,4 минг км2 (ғарбда чегара чўлдан ўтганлиги учун аниқбелгиланмаган). Ахолией 2,7 млн. киши (2002). Пойтахти — Маскат ш. Маъмурий жиҳатдан 59 вилоятга бўлинади.
Давлат тузуми. У. — султон бошчилигидаги монархия. Амалдаги конституцияси 1996 й. 6 нояб.да кабул килинган. Давлат бошлиғи — султон (1970 й.дан Қобус бин Сайд). Шўро кенгаши ва Давлат кенгашидан иборат Уммон Кенгаши маслаҳат органи мавжуд. Ижрочи ҳокимиятни султон ва ҳукумат амалга оширади.
Табиати. У. Форс ва Уммон қўлтиқлари, Арабистон денгизи б-н ўралган. Шим. қисмини Уммон тоғлари (мамлакатнинг энг баланд нуқтаси 3353 м — Шом тоғи) эгаллайди. Уммон қўлтиғи соҳилидаги АлБатина пасттекислигида бир қанча воҳалар бор. У.нинг марказий қисмида Рубъ улХоли қумли чўлининг шарқий чеккаси, жан. ғарбида Дофар (Зуфар) платоси (бал. 500—1000 м ва ундан ортиқ) жойлашган. Ер остидан нефть, табиий газ, мис, хром, тошкўмир, марганец, қўрғошин, олтин ва кумуш қазиб олинади. Иклими тропик, ҳудудининг катта қисмида чўл иқлими. Ҳавонинг ўртача т-раси июнда 32°, янв. да 21° (максимал тра 45—50°). Йиллик ёғин — 150 мм, тоғли жойларда 500—700 мм гача. У.да мунтазам оқар дарёлар йўқ. Ер ости сувларидан коризпар ёрдамида кенг фойдаланилади. Тоғлар саванна ва барг тўқувчи ўрмонлар, ўтлоқлар б-н қопланган. Воҳаларда хурмозор ва кокос пальмазорлари бор. Дофар платосида смола олинадиган ладан ва коммифора дарахтлари ўсади. Ҳайвонот дунёси: сут эмизувчилардан араб ғизоли (оҳу), тулки, чиябўри, сиртлон учрайди, қўшоёқ, калтакесак, илон, қирғоққа яқин сувда балиқ кўп. ВазиСерин қўриқхонаси ташкил этилган.
Аҳолисининг 90%дан кўпроғи уммонлар (У. араблари). Балужлар, форслар, Ҳиндистон, Покистон, Африка мамлакатларидан келганлар ҳам яшайди. Расмий тил — араб тили. Давлат дини — ислом. Аҳолининг аксарияти Уммон қўлтиғи соҳилларида истиқомат қилади. Шаҳар аҳолиси 72%. Муҳим шаҳарлари: Маскат, Салала, Сур, Матраҳ.
Тарихи. Ҳозирги У. соқилида мил. ав. 4-минг йилликдан Шим. Африка, Форс қўлтиғи мамлакатлари ва Ҳиндистон ўртасида воситачи савдо марказлари мавжуд бўлган. 6—5-а.ларда У.нинг соҳил қисмлари Ахоманийлар хукмронлиги остида бўлган. Мил. 6-а.да сосоний Хисрав I Ануширвон (Нуширавон) қўшинлари томонидан вайрон қилинди. 7-а. ўрталарида У. Араб халифалиги таркибига киритилди, ислом дини тарқалди. 8-а. ўрталарида халифа ноибига қарши қўзғолондан сўнг У. мустақил давлат — имомликка айланди, уни имом идора қила бошлади. 9-а. охирида Аббосийлар У.ни ўзига итоат қилдирди. 11-а. охирига келиб мамлакат яна мустақилликка эришди. 1515 й. У.нинг барча соҳил қисмини португаллар босиб олди. 1650 й. озод қилинди. 18-а.нинг 2-ярмида Буюк Британия б-н Франция У.ни эгаллаш учун ўзаро кураш бошлади. 1792 й. имомнинг укаси султон ибн Аҳмад У. соҳилларини, жумладан, Маскат ва Ас-Соҳар ш.ларини эгаллаб, алоҳида давлат — Маскат султонлиги тузилганлигини эълон қилди. Айни вақтда ваҳҳобийлар эгаллаб олган Форс қўлтиғи ва Ҳўрмуз бўғози соҳиллари У.дан ажралиб чиқди. Шу тариқа 19-а. бошларига келиб, мамлакат У. имомлиги, Маскат султонлиги, У.нинг шим. соҳили (инглиз адабиётида «Қароқчилар Соҳили» деб аталадиган ҳудуд)га бўлиниб кетди. 19-а. нинг 2-ярмида Маскат б-н «Қароқчилар Соҳили» Англия протекторати (Маскат ва Шартномали Уммон—ҳоз. Бирлашган Араб Амирликлари)га айлантирилди. У. имомлигининг соҳил бўйларидан маҳрум бўлиши унинг савдосотиқдаги мавқеига путур етказади. 1865, 1886, 1890 й.ларда У.да мустамлакачиларга қарши халқ қўзғолонлари бўлиб ўтди. Қўзғолончилар Маскатни У. билан бирлаштириш ва Маскат б-н Буюк Британия ўртасида тузилган асоратли шартномани бекор қилинишини талаб қилдилар. Аммо қўзғолонлар ҳар сафар шафқатсизлик б-н бостирилди.
1913 й. имом Салим алХарусий бошчилигидаги У. кабила қўшинлари Маскатнинг кўп қисмини озод қилдилар. 1920 й. 25 сент.да инглиз мустамлакачилари б-н Маскат султони АсСиб қишлоғида У. имомлигини мустақил давлат деб тан олувчи шартномани имзоладилар. Бироқ У.да йирик нефть конлари очилгач, Англия қўшинлари АсСиб шартномасини бузиб, 1955 й. кузда У.га бостириб кира бошлади, инглиз аск’арлари ва Маскат султони Сайд ибн Таймур лашкарлари У.нинг Назва, Рустоқ ва б. шаҳарларини эгаллаб олди. У. ахрлисининг бир қисми имом Ғолиб ибн Али бошчилигида босқинчиларга қарши кураш бошлади. 1959 й.га келиб имомлик ҳудудининг анчагина қисми инглизлар қўлига ўтди. Кўп уммонликлар ватанини тарк этишга мажбур бўлди. 1958 й.дан У. тақдири масаласи БМТда бир неча бор муҳокама қилинди. Осиё ва Африка мамлакатларининг талаби б-н БМТ Бош Ассамблеясининг 18-сессияси У. масаласи б-н шугулланувчи махсус қўмита тузди. БМТ Бош Ассамблеясининг 20-сессияси (1965) У. ҳудудидан инглиз қўшинларини чиқариб юбориш ва У.га мустақиллик бериш ҳақида қўмита таклифини маъқуллади. 1970 й. охирида Маскат султонининг ўгли Қобус бин Сайд Маскат султонлиги б-н У. имомлигини бирлаштириб, У. Султонлиги тузилганини эълон қилди. У. — 1971 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 18- нояб. — Миллий кун (1970).
Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари йўқ.
Хўжалиги. У. нефть ва газ саноати ривожланаётган аграр мамлакат. Йирик нефть конлари очилганлиги туфайли 1967 й.дан нефть ва газ қазиб олиш ривожлана бошлади. Ялпи ички маҳсулотда нефть ва газ саноатининг улуши 38,5%, қ.х.нинг улуши 2,9%. Ҳудудининг 0,1% да деҳқончилик қилинади, аҳолининг 75% қ.х.да банд. Суғориладиган ерларда ер ости каналлари (коризлар) ёрдамида воҳа деҳқончилиги йўлга қўйилган. Экспорт учун хурмо (финик пальмаси), лимон ва тамаки экилади. Ички эҳтиёж учун тариқ, буғдой, арпа, сабзавот, полиз экинлари, маккажўхори, пахта, шакарқамиш, мева ҳам етиштирилади. Кўчманчи бадавийлар чорвачилик (қўй, эчки, туя боқиш) б-н шуғулланади. Денгиздан балиқ овланади. И.ч. саноатида кувур ва пластмасса маҳсулотлари, шунингдек, кимё, нефтни қайта ишлаш, цемент з-длари, қ,х, маҳсулотларини қайта ишловчи, кондитер, унёрма, металлсозлик, машинасозлик, кемасозлик корхоналари бор. Йилига ўртача 7,8 млрд. кВтсоат электр энргия ҳосил қилинади. Автомобиль йўллари уз. 30,8 минг км; т.й. йўқ. Асосий денгиз портлари — Маскат ва Матраҳ. Маскат яқинидаги Ас-Сиб ш.да халқаро аэропорт бор. У. четга нефтдан ташкари нефть маҳсулотлари, рангли металл, хурмо, қуритилган балиқ, тамаки, цитрус мевалар чиқаради. Четдан машина ва ускуна, транспорт воситалари, озиқ-овқат маҳсулотлари, газлама, қурилиш материаллари олади. Буюк Британия, Япония, Корея Республикаси, Сингапур, АҚШ б-н савдо қилади. Пул бирлиги — Уммон риали.
Маорифи. 1970-й.лардан халқ маорифини ривожлантириш чоратадбирлари курила бошлади. Диний мактаблар б-н бир қаторда дунёвий ўқув юртлари очилди. Болаларга таълим бериш, уларни дарслик, мактаб кийимлари ва б.лар б-н таъминлашни давлат ўз заммасига олган. Ёшларга касбҳунар ўргатувчи таълим марказлари очилган. И.т. ишлари Маскат ш.даги У. маданий мероси директората, У. тарихий ассоциацияси ва б. муассасаларда олиб борилади.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. У.да нашр этиладиган асосий газ.лар: «АлВатан» (араб тилидаги кундалик газ., 1971 й.дан), «Уммон» (араб тилидаги кундалик газ.), «Оман дейли обсервер» («Уммоннинг кундалик шарҳловчиси», инглиз тилидаги кундалик газ., 1981 й.дан), «Тайме офОмон» («Уммон вақти», инглиз тилидаги кундалик газ., 1975 й.дан). Давлатга карашли У. ахборот агентлиги 1984 й. тузилган. У. Султонлиги радиоси 1970 й., У. телевидениеси 1974 й. ташкил этилган.
Маданияти. У. адабиёти ва санъати умумараб маданиятининг бир қисми сифатида ривожланиб келган. У.нинг жан. ғарбидаги Дофар вилоятида милоднинг дастлабки аерларида равнақ топган Ал-Балид, Рубат, Таки ш.лари, ХорРори (кад. Самхарам) портининг харобалари сақданиб қолган. Тошдан ибодатхоналар (жумладан, ой маъбудасига бағишланган ибодатхоналар) қурилган, жез ҳайкаллар ясалган (бўлаклари топилган). 7-а.да ислом дини қабул қилингач, маежид ва мадрасалар барпо этила бошлади. 16-а. дан бошлаб, португаллар ҳукмронлиги даврида денгиз соҳилидаги Маскат, РасалХайма, Матраҳ ш.ларида, мамлакат ичкарисидаги Назва, Ибрида маҳобатли тош қўрғонлар курилди. У. шаҳарлари, асосан, ўрта аср қиёфасини сақлаб қолган. Шаҳарлардаги уйлар 2—3 қаватли, дераза ва айвонларига панжара тутилган. Соҳилда ўрнашиб олган балуж ва африкаликлар қамиш ва бордондан ясалган, томи пальма япроғи б-н ёпилган кулбаларда яшайдилар. Қад. бадиий ҳунармандчиликдан заргарлик (зебзийнат буюмлари, қурол, айниқса, сопига ўйиб нақш солинган чиройли пичоқлар), мис ва сополдан сирланган идиш, чарм буюм (эгаржабдуқ, қамчи, шиппак)лар ясаш, каштачилик, ёғоч ўймакорлиги касблари сақданиб қолган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.