Umumiy ovqatlaniş

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 107–108-b. — ziyouz.com

Umumiy ovqatlaniş - xalq xöjaligining ilmiy gigiyenik talablar asosida taomlar tayyorlab sotadigan va iste'molçilarga xizmat körsatadigan sohasi. U.o. sohasiga yarim fabrikat oziq-ovqat mahsulotlari tayyorlaydigan f-kalar, oşxonalar, restoranlar, çoyxonalar, qahvaxonalar, bufetlar, yemakxonalar, gazakxonalar va b. kiradi. Ularning ayrimlari iste'molçilarga iş va öqiş joylarida xizmat körsatadi. Köpinça ularda iste'molçilarga imtiyozli (ovqat tayyorlaş va xizmat körsatiş xarajatlarining bir qismini korxona yoki öquv yurti öz zimmasiga oladi) xizmat körsatiladi.

Ovqatni uyda tayyorlaşdan U.o. korxonalarida tayyorlaşga ötiş jarayonining özidayoq mehnatni kooperatsiyalaş yuzaga keladi, ilğor texnologiya va yuqori unumli jihozlarni qöllaş tufayli mehnat unumdorligi bir neça barobar oşadi. Iste'molçilarning ovqat tayyorlaş vaqtini tejaş imkoniyatini yaratib, böş vaqtni köpaytirişga xizmat qiladi.

U.o. korxonalari orasida restoran, kafe, barlar asosiy örinni egallaydi. Ularda ovkatlaniş b-n birga madaniy dam oliş, yubiley, oilaviy, töy tantanalari va b. marosimlar ham ötkaziladi. Mehmonxonalarda, aeroport, t.y. vokzallari, avtobuslar st-yalari, poyezdlar va teploxodlarda joylaşgan U.o. şoxobçalari yölovçilarga, turistlarga xizmat körsatadi. U.o. korxonalarida, albatta, pazandaçilik san'ati yetakçi örinda turadi. Uzoq asrlar mobaynida Örta Osiyoda, jumladan, Özbekistonda, asosan, çoyxonalar Ö.o. joyi bölib kelgan. 19- a. oxiriga kelib Rossiya imperiyasi Örta Osiyoni bosib olganidan keyin «Rivyera», «Parij», «Şimol» (Samarqand), «Regina», «Buffa», «Anona» (Toşkent) kabi restoranlarda faqat yuqori tabaqa vakillariga xizmat körsatilgan. 1918 y.da Turkiston t.y. işçi va xizmatçilari uçun Toşkent, Qöqon, Aris, Xovas va b. joylarda ovqatlaniş korxonalari oçilgan. Şu yilning oxirida ularning soni 80 taga yetgan. 1923— 24 ylarda mehmonxonalarda oşxonalar, dam oliş joylari va bozorlarda kizil çoyxonalar va kabobxonalar oçilgan.

30 va keyingi yillarda U.o. tizimiga katta e'tibor berildi. U.o.ni boşqariş va taşkil etiş, tarmoqning rivojlanişini, sanitariya holatini yaxşilaş, zarur asbobuskunalar, jihozlar b-n ta'minlaş va mahsulot sifatini yaxşilaş kabi tadbirlar amalga oşirildi. 80-y. larga kelib Özbekistonda U.o. korxonalarining soni 18802 taga yetdi. Ölarda 90,4 ming kişi faoliyat körsatdi.

Özbekiston mustaqillikka erişganidan keyin iqtisodiy islohotlarni amalga oşiriş jarayonida U.o. tarmoğida xususiylaştiriş jarayoni tezlaşdi. Korxonalar mulkçilik şakllarini uzgartirib, aksiyadorlik, mas'uliyati çeklangan jamiyatlarga, xususiy korxona, firma va b. mulkçilik şakllariga ötkazildi. Şahar va tuman markazlari, guzarlar, yirik qişloqlarda köplab xususiy restoran, kafe, oşxona, deqhon bozorlarida milliy taomlar rastalari va b. faoliyat körsata boşladi. Özbekistonda 877,3 ming öringa ega bölgan 17,5 ming U.o. korxonalari mavjud. Bularning 0,6 mingtasi davlat, 16,9 mingtasi nodavlat korxonalaridir. Har bir ovqatlanadigan öringa 35 kişi, har bir korxonaning xizmat körsatiş imkoniyatiga 1428 kişi töğri keladi (2003).

U.o.ning rivojlanişida Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2003 y. 13 fev.dagi «2003—2006 yillarda çakana savdo, umumiy ovqatlaniş va aholiga maişiy xizmat körsatiş korxonalari tarmoklarini rivojlantirişga doyr qöşimça çoratadbirlar töğrisida»gi va b. karorlari muhim rol öynadi.

U.o. korxonalarining ança qismi «Uzbekbirlaşuv», «Uzbekturizm», Özbekiston Respublikasi Soğliqni saklaş vazirligi va b.ga qaraydi, kasalxonalar, sanatoriy va dam oliş uylariga, maktablar, maktabgaça bolalar muassasalari va b. ga xizmat körsatadi.

U.o.ni rivojlantirişning asosiy yönalişi ovqatlaniş örinlari sonini köpaytiriş, yuqori sifatli tayyor mahsulotlar va muzlatilgan taomlar i. ç., U.o.ni xom aşyo mahsulotlari b-n ta'minlaşni yaxşi yölga qöyiş, taomlar sifati va xizmat körsatiş madaniyatini yaxşilaş, pazandalik industriyasini rivojlantiriş, qöl mehnatini kamaytiriş, mehnat unumdorligini oşiriş va h.k.dan iborat. Respublikada U.o. korxonalari faoliyati «Savdogar» gaz.da, jur. larda yoritiladi.

Ad.: Bozorov N., Şapoşnikov F., Umumiy ovqatlaniş sistemasini boşqarişnitakomillaştiriş, T., 1986; Erbötayev I., Umumiy ovqatlaniş va xizmat madaniyati, T., 2000; Ahrorov U., Vakil M. M ., Taom tayyorlaş texnologiyasi, T., 2004.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УМУМИЙ ОВҚАТЛАНИШ - халқ хўжалигининг илмий гигиеник талаблар асосида таомлар тайёрлаб сотадиган ва истеъмолчиларга хизмат кўрсатадиган соҳаси. У.о. соҳасига ярим фабрикат озиқ-овқат маҳсулотлари тайёрлайдиган ф-калар, ошхоналар, ресторанлар, чойхоналар, қаҳвахоналар, буфетлар, емакхоналар, газакхоналар ва б. киради. Уларнинг айримлари истеъмолчиларга иш ва ўқиш жойларида хизмат кўрсатади. Кўпинча уларда истеъмолчиларга имтиёзли (овқат тайёрлаш ва хизмат кўрсатиш харажатларининг бир қисмини корхона ёки ўқув юрти ўз зиммасига олади) хизмат кўрсатилади.

Овқатни уйда тайёрлашдан У.о. корхоналарида тайёрлашга ўтиш жараёнининг ўзидаёқ меҳнатни кооперациялаш юзага келади, илғор технология ва юқори унумли жиҳозларни қўллаш туфайли меҳнат унумдорлиги бир неча баробар ошади. Истеъмолчиларнинг овқат тайёрлаш вақтини тежаш имкониятини яратиб, бўш вақтни кўпайтиришга хизмат қилади.

У.о. корхоналари орасида ресторан, кафе, барлар асосий ўринни эгаллайди. Уларда овкатланиш б-н бирга маданий дам олиш, юбилей, оилавий, тўй тантаналари ва б. маросимлар ҳам ўтказилади. Меҳмонхоналарда, аэропорт, т.й. вокзаллари, автобуслар ст-ялари, поездлар ва теплоходларда жойлашган У.о. шохобчалари йўловчиларга, туристларга хизмат кўрсатади. У.о. корхоналарида, албатта, пазандачилик санъати етакчи ўринда туради. Узоқ асрлар мобайнида Ўрта Осиёда, жумладан, Ўзбекистонда, асосан, чойхоналар Ў.о. жойи бўлиб келган. 19- а. охирига келиб Россия империяси Ўрта Осиёни босиб олганидан кейин «Ривьера», «Париж», «Шимол» (Самарқанд), «Регина», «Буффа», «Анона» (Тошкент) каби ресторанларда фақат юқори табақа вакилларига хизмат кўрсатилган. 1918 й.да Туркистон т.й. ишчи ва хизматчилари учун Тошкент, Қўқон, Арис, Ховас ва б. жойларда овқатланиш корхоналари очилган. Шу йилнинг охирида уларнинг сони 80 тага етган. 1923— 24 йларда меҳмонхоналарда ошхоналар, дам олиш жойлари ва бозорларда кизил чойхоналар ва кабобхоналар очилган.

30 ва кейинги йилларда У.о. тизимига катта эътибор берилди. У.о.ни бошқариш ва ташкил этиш, тармоқнинг ривожланишини, санитария ҳолатини яхшилаш, зарур асбобускуналар, жиҳозлар б-н таъминлаш ва маҳсулот сифатини яхшилаш каби тадбирлар амалга оширилди. 80-й. ларга келиб Ўзбекистонда У.о. корхоналарининг сони 18802 тага етди. Ўларда 90,4 минг киши фаолият кўрсатди.

Ўзбекистон мустақилликка эришганидан кейин иқтисодий ислоҳотларни амалга ошириш жараёнида У.о. тармоғида хусусийлаштириш жараёни тезлашди. Корхоналар мулкчилик шаклларини узгартириб, акциядорлик, масъулияти чекланган жамиятларга, хусусий корхона, фирма ва б. мулкчилик шаклларига ўтказилди. Шаҳар ва туман марказлари, гузарлар, йирик қишлоқларда кўплаб хусусий ресторан, кафе, ошхона, деқҳон бозорларида миллий таомлар расталари ва б. фаолият кўрсата бошлади. Ўзбекистонда 877,3 минг ўринга эга бўлган 17,5 минг У.о. корхоналари мавжуд. Буларнинг 0,6 мингтаси давлат, 16,9 мингтаси нодавлат корхоналаридир. Ҳар бир овқатланадиган ўринга 35 киши, ҳар бир корхонанинг хизмат кўрсатиш имкониятига 1428 киши тўғри келади (2003).

У.о.нинг ривожланишида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2003 й. 13 фев.даги «2003—2006 йилларда чакана савдо, умумий овқатланиш ва аҳолига маиший хизмат кўрсатиш корхоналари тармокларини ривожлантиришга дойр қўшимча чоратадбирлар тўғрисида»ги ва б. карорлари муҳим роль ўйнади.

У.о. корхоналарининг анча қисми «Узбекбирлашув», «Узбектуризм», Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни саклаш вазирлиги ва б.га қарайди, касалхоналар, санаторий ва дам олиш уйларига, мактаблар, мактабгача болалар муассасалари ва б. га хизмат кўрсатади.

У.о.ни ривожлантиришнинг асосий йўналиши овқатланиш ўринлари сонини кўпайтириш, юқори сифатли тайёр маҳсулотлар ва музлатилган таомлар и. ч., У.о.ни хом ашё маҳсулотлари б-н таъминлашни яхши йўлга қўйиш, таомлар сифати ва хизмат кўрсатиш маданиятини яхшилаш, пазандалик индустриясини ривожлантириш, қўл меҳнатини камайтириш, меҳнат унумдорлигини ошириш ва ҳ.к.дан иборат. Республикада У.о. корхоналари фаолияти «Савдогар» газ.да, жур. ларда ёритилади.

Ад.: Бозоров Н., Шапошников Ф., Умумий овқатланиш системасини бошқаришнитакомиллаштириш, Т., 1986; Эрбўтаев И., Умумий овқатланиш ва хизмат маданияти, Т., 2000; Аҳроров У., Вакил М. М ., Таом тайёрлаш технологияси, Т., 2004.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.