Umumiy ta'lim

Umumiy ta'lim - kasbi va turmuş tarzi qandayligidan qat'i nazar tabiat, jamiyat, tafakkur, san'at, ma'naviyat böyiça har bir kişi egallaşi zarur bölgan bilim asoslari, şuningdek, har bir odamda hayotda qiynalmay yaşaşi uçun şakllantirilişi kerak bölgan könikma va malakalar yiğindisi; ma'lum yoşdagi barça bolalarning muayyan bilimlar minimumini beradigan maktablarda ma'lum vakt mobaynida majburiy ta'lim olişi.

U.t.ni egallaş har bir kişiga ilmiy dunyoqaraşni şakllantiriş, unda olamni biliş krbiliyatini rivojlantiriş imkoniyatini beradi. Şuningdek, U.t. kasbiy hamda politexnik ta'limning poydevori böladi. U.t. öquv muassasalarida öqiş orqali ham, mustaqil ta'lim yöli b-n ham olinişi mumkin.

Jahon ped. fani va amaliyotida U.t.ning boşlanğiç, kuçaytirilgan boşlangiç va örta singari turlari mavjud. Boşlanğiç U.t. öqiş, yoziş, arifmetikaning dastlabki amallari hamda tabiatşunoslik, geogr. va Vatan tarixi yuzasidan ibtidoiy tuşunçalar, rayem, musiqa, jismoniy tarbiya va mehnat singari öquv fanlarini öz içiga oladi. Kuçaytirilgan boşlanğiç U.t.da esa öquvçilarga ona tili grammatikasi, çet tili, adabiyotning qisqa kursi, mat. ning ayrim bölimlari, algebra, geom., fizika, tabiatşunoslik, çizmaçilik böyiça ibtidoiy ma'lumotlar, geogr., tarix, rayem, mehnat kurslari qöşiladi. Yevropa mamlakatlarining aksariyatida boşlanğiç va kuçaytirilgan boşlangiç U.t. ta'limning mustaqil tizimi sifatida qaraladi va örta U.t. bilan yetarli uzviylik kasb etmaydi. Örta U.t., odatda ona tili va adabiyotning tizimli kursi, çet tillari, Vatan va jahon tarixi, madaniyatşunoslik, algebra, geom., trigonometriya, fizika, kimyo, biol., çizmaçilik, geogr., jismoniy tarbiya, informatika va b.ni öz içiga oladi. Ayrim U.t. maktablari bir yoki bir neça öquv fanlarining çuqurlaştirilgan holda öqitilişiga ixtisoslaşgan böladi.

Özbekistonda Kadrlar tayyorlaş milliy dasturi qabul qilinguniga qadar (1997) U.t. boşlanğiç (1—4- sinf), tayanç (5—9sinf) va örta (10— 11sinf) bosqiçdan iborat bölgan. Endilikda Özbekistondagi U.t. boşlangiç (1—4sinflar), örta (5—9sinf) va örta maxsus (akademik litsey va kasbhunar kollejlari) kabi bosqiçlardan iborat bölib, mamlakatimiz yoşlarining barkamol şaxs bölib şakllanişini ta'minlaşga yönaltirilgan.

Özbekistonda qadim zamonlardayoq ta'lim tizimi keng tarmoq yoygan bölişiga qaramay, umummilliy miqyosda U.t. rasman 1930 y.ning 15 sent.dan joriy etildi. Öşa davrdagi hukumatning qaroriga köra, 1934 y.dan boşlab Özbekistonda umumiy boşlanğiç ta'lim oliş majburiy qilib qöyildi. Bu tartib nafaqat maktab yoşidagi bolalarga, balki boşlanğiç ma'lumotga ega bölmagan katta yoşdagi kişilarga ham tatbiq qilindi. Şuning uçun ham mamlakatda savodsizlik va çalasavodlikni tugatişga yönaltirilgan vaqginçalik maktablar tizdmi paydo böldi. 1938 y.ning iyulidan Özbekistonda umumiy yetti yillik majburiy ta'lim joriy etildi. Lekin 2-jahon uruşi mamlakatda umumiy yetti yillik ta'limning töliq amalga oşişiga imkon bermadi. 1956 y.dagina yetti yillik U.t.ga töliq erişildi. 1958 y.dan Özbekistonda U.t. sakkiz yilga, 1975 y.dan ön yilga yetkazildi. 1990 y.dan Özbekistonda U.t. muddati ön bir yilni taşkil etdi.

Fan va texnikaning tinimsiz rivojlanib, axborotlarning haddan taşqari köpayib borişi va uni yetkaziş texnologiyalarining tezkor taraqqiyoti U.t. muddatini uzaytirişni taqozo etişi tabiiydir. Şuni nazarda tutilgani uçun ham Özbekiston Respublikasi hukumati tomonidan 1997 y.da Kadrlar tayyorlaş milliy dasturi qabul qilindi. Unga köra, ÖzRda U.t. tizimi uz içiga akademik litsey va kasbhunar kollejlarini ham qamrab oldi. Şu tariqa, Örta Osiyo davlatlari orasida birinçi bölib Özbekistonda U.t. urta maxsus ta'lim darajasiga kutarilib, muddati ön ikki yilga yetkazildi.