Umumiy tilşunoslik

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 109–110-b. — ziyouz.com

Umumiy tilşunoslik - tilşunoslikning, xususiy tilşunosliklardan farqli ravişda, tilni umuman insonga xos hodisa, insonning ajralmas qismi sifatida örganuvçi bölimi. U.t.ning asosiy vazifasi dunyo tillariga xos eng umumiy belgi—xususiyatlarni aniklaş va yoritişdir. Bu vazifa ayrim tillar va til guruxlari yuzasidan kuzatişlarni umumlaştiriş; til qurilişining, tabiiy va maşina tillari semantikasi va sintaksisining, şuningdek, fonetikaning (faqat tabiiy tillarda) eng umumiy, universal krnuniyatlarini aniklaş orqali hal etiladi. Xususiy tilşunoslik esa öz urganiş manbaiga köra ayrim bir tilga (rusistika), biror tillar guruhi yoki oilasiga (romanistika, turkiyşunoslik), bir mintaka yoki tipologik guruhga mansub tillarga (bolqonşunoslik, kavkazşunoslik) xos xususiyatlarni örganadi.

U.t. barça tillarning umumiy (yoki statistik jihatdan ustun bölgan) belgilarini tipologiya yordamida empirikinduktiv tarzda; tilning amal qilişidagi umumiy (har qanday jamoaga mansub kişilar uçun ahamiyatli bulgan) qonuniyatlarni örganiş orqali esa deduktiv tarzda ham aniqlab beradi. U.t., şuningdek, tilning sathlarga bölinişiga qarab hamda muayyan bölimning til belgisi (söz) va matn (fikr, gap)ning u yoki bu tomoniga moyilligiga qarab ham tilşunoslik bulimlarini ajratib kursatadi (maye. umumiy fonetika, umumiy morfologiya).

U.t. fani doirasida tilning tabiati va mohiyati, til va tafakkur, til va nutq, tilning tarkibiy tuzilişi, til tizimini anglaş, tilning paydo bölişi va rivojlanişi, yozuvning paydo bölişi, tillarning morfologik (tipologik) va genealogik tasnifi, tillarni ilmiy örganiş metodi, tilda şakl va mazmun kabi muammolar urganiladi. Bulardan til va nutq, tilni tekşiriş metodi, tilda şakl va mazmun muammolari «U.t.» fani nomi bn, krlgan muammolar esa «Tilşunoslikka kiriş» fani nomi b-n boglik. U.t.ning tarkibiy qismi hisoblangan tilşunoslikka kirişda til haqida boşlangiç ma'lumotlar beriladi, tilşunoslikda qöllanadigan asosiy ilmiy termin va tuşunçalar b-n taniştiriladi, tilşunoslikning asosiy qismlarini va xususiy tilşunoslikda urganiladigan masalalarni uzlaştiriş uçun nazariy asos beriladi. Yukrridagilarga köra «U.t.» terminini keng va tor ma'nolarda tuşuniş töğriroq buladi. U.t. tilşunoslikning boşqa ijtimoiy fanlar (mas, adabiyotşunoslik, falsafa, tarix, arxeologiya, etn., psixologiya) hamda tabiiy fanlar, xususan, biologiya va matematika b-n aloqasini ham urganadi.

Ad.: Obşeye yazikoznaniye, t. 1. Formi suşeye tovovaniya, funksii, istoriya yazika, M., 1970;Usmonov S, Umumiy tilşunoslik, T., 1972.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УМУМИЙ ТИЛШУНОСЛИК - тилшуносликнинг, хусусий тилшуносликлардан фарқли равишда, тилни умуман инсонга хос ҳодиса, инсоннинг ажралмас қисми сифатида ўрганувчи бўлими. У.т.нинг асосий вазифаси дунё тилларига хос энг умумий белги—хусусиятларни аниклаш ва ёритишдир. Бу вазифа айрим тиллар ва тил гурухлари юзасидан кузатишларни умумлаштириш; тил қурилишининг, табиий ва машина тиллари семантикаси ва синтаксисининг, шунингдек, фонетиканинг (фақат табиий тилларда) энг умумий, универсал крнуниятларини аниклаш орқали ҳал этилади. Хусусий тилшунослик эса ўз урганиш манбаига кўра айрим бир тилга (русистика), бирор тиллар гуруҳи ёки оиласига (романистика, туркийшунослик), бир минтака ёки типологик гуруҳга мансуб тилларга (болқоншунослик, кавказшунослик) хос хусусиятларни ўрганади.

У.т. барча тилларнинг умумий (ёки статистик жиҳатдан устун бўлган) белгиларини типология ёрдамида эмпирикиндуктив тарзда; тилнинг амал қилишидаги умумий (ҳар қандай жамоага мансуб кишилар учун аҳамиятли булган) қонуниятларни ўрганиш орқали эса дедуктив тарзда ҳам аниқлаб беради. У.т., шунингдек, тилнинг сатҳларга бўлинишига қараб ҳамда муайян бўлимнинг тил белгиси (сўз) ва матн (фикр, гап)нинг у ёки бу томонига мойиллигига қараб ҳам тилшунослик булимларини ажратиб курсатади (мае. умумий фонетика, умумий морфология).

У.т. фани доирасида тилнинг табиати ва моҳияти, тил ва тафаккур, тил ва нутқ, тилнинг таркибий тузилиши, тил тизимини англаш, тилнинг пайдо бўлиши ва ривожланиши, ёзувнинг пайдо бўлиши, тилларнинг морфологик (типологик) ва генеалогик таснифи, тилларни илмий ўрганиш методи, тилда шакл ва мазмун каби муаммолар урганилади. Булардан тил ва нутқ, тилни текшириш методи, тилда шакл ва мазмун муаммолари «У.т.» фани номи бн, крлган муаммолар эса «Тилшуносликка кириш» фани номи б-н боглик. У.т.нинг таркибий қисми ҳисобланган тилшуносликка киришда тил ҳақида бошлангич маълумотлар берилади, тилшуносликда қўлланадиган асосий илмий термин ва тушунчалар б-н таништирилади, тилшуносликнинг асосий қисмларини ва хусусий тилшуносликда урганиладиган масалаларни узлаштириш учун назарий асос берилади. Юкрридагиларга кўра «У.т.» терминини кенг ва тор маъноларда тушуниш тўғрироқ булади. У.т. тилшуносликнинг бошқа ижтимоий фанлар (мас, адабиётшунослик, фалсафа, тарих, археология, этн., психология) ҳамда табиий фанлар, хусусан, биология ва математика б-н алоқасини ҳам урганади.

Ад.: Общее языкознание, т. 1. Формы сущее товования, функции, история языка, М., 1970;Усмонов С, Умумий тилшунослик, Т., 1972.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.