Umurtqa poğonasining qiyşayişi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 113-b. — ziyouz.com
Umurtqa poğonasining qiyşayişi — normal umurtqa poğonasi şaklining özgarişi. Odam umurtqa poğonasining 3 xil: skolioz (yonga), lordoz (oldinga) va kifoz (orqaga) qiyşayişi farq qilinadi.
Katta yoşdagi kişilarning umurtqa poğonasida old va orqa tomonga qaragan kiçikroq bukilma böladi. Bu bukilma yoşlikdan astasekin ayniqsa bola tik turişga va yurişga örgana boşlaganida vujudga keladi. Bu kasallik bölmay, balki fiziologik holat hisoblanadi. Umurtqa poğonasi kasalligida esa umurtqa poğonasining fiziologik holatdan çiqib, odd va orqa tomonga qarab qiyşayişi kuzatiladi.
Skolioz tuğma (umurtqalarning notöğri rivojlanişi tufayli) bölişi mumkin, lekin köproq 5—15 yaşar bolalarda, ayniqsa öquvçilar orasida uçraydi. Öquv maşğulotlari vaqtida bolalar partada gavdasini notöğri tutib ötirişi natijasida umurtqa poğonasiga va muskullariga oğirlik bir xilda tuşmaydi. Oqibatda muskullar böşaşib qoladi. Umurtqa poğonasi boylamlari va şaklining özgarişi turğun skoliozga sabab böladi. Bolalarning yoşligida raxit b-n oğriganligi, katta yoşdagilarning esa doim bir qölda yuk kötarişi ham skoliozga olib kelişi mumkin. Umurtqaning sinişi yoki uning ayniqsa sil oqibatida yemirilişi natijasida ham skolioz röy beradi. Kişining bir oyoği kalta bölib, öşa tomonga engaşib qadam taşlaşi funksional skoliozga olib keladi. Skoliozning oldini oliş uçun bolalarni partada va stol atrofida töğri ötirişga örgatiş, vraç buyurgan davo badan tarbiyasi maşqlarini qunt b-n bajariş, massaj qiliş, serharakat öyinlar, oçiq havoda sayr qiliş, kattalar esa mehnat b-n dam olişni töğri almaştirib turişi, iş vaqtida i.ç. gimnastikasi b-n şuğullanişi lozim.
Kifoz yoysimon bölişi mumkin. Bunda umurtqa poğonasining u yoki bu bölagi orqa tomonga qiyşaygan böladi va umurtqa poğonasining orqa tomonga turtib çiqişi kuzatiladi. Yoysimon kifoz umurtqa poğonasining kökrak bölimida köproquçraydi. Orqa muskullari tonusining keskin kamayişi, yoşlikda raxit b-n kasallaniş, gavdani uzoq vaqt egib işlaş (stanokda yoki yozuv stolida) yoysimon kifozga sabab böladi. Kifozning oldini oliş ham skoliozga öxşaş. Davo gimnastikasi, fizioterapiya muolajalari, sanatoriykurortlarda davolaniş buyuriladi. Umurtqa poğonasining orqa tomonga turtib çiqişi köproq kökrak umurtqalarida kuzatilib, bukrilik deb ataladi.
Lor doz da umurtqa poğonasi içkariga qiyşayadi. Bunga köpinça çanoq suyagining son suyagi b-n tutaşgan böğimining tuğma çiqişi sabab böladi. Bel lordozi qoringa yoğ yiğilişidan ham paydo böladi. Lordozda umurtqalar deformatsiyalanadi va oğriydi. Umurtqa poğonasi şikastlangan qismining harakatlanişi qiyinlaşadi. Lordozni davolaşda uning sababi aniqlangaç, vraç davo gimnastikasi va massaj buyuradi.
U.p.q.ning barça xillarini oldini oliş uçun bolalarni qadsiqomatini töğri tutişga örgatiş, tana muskullarini mustahkamlaydigan kompleks maşqlarni har kuni bajarib turiş kerak.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УМУРТҚА ПОҒОНАСИНИНГ ҚИЙШАЙИШИ — нормал умуртқа поғонаси шаклининг ўзгариши. Одам умуртқа поғонасининг 3 хил: сколиоз (ёнга), лордоз (олдинга) ва кифоз (орқага) қийшайиши фарқ қилинади.
Катта ёшдаги кишиларнинг умуртқа поғонасида олд ва орқа томонга қараган кичикроқ букилма бўлади. Бу букилма ёшликдан астасекин айниқса бола тик туришга ва юришга ўргана бошлаганида вужудга келади. Бу касаллик бўлмай, балки физиологик ҳолат ҳисобланади. Умуртқа поғонаси касаллигида эса умуртқа поғонасининг физиологик ҳолатдан чиқиб, одд ва орқа томонга қараб қийшайиши кузатилади.
Сколиоз туғма (умуртқаларнинг нотўғри ривожланиши туфайли) бўлиши мумкин, лекин кўпроқ 5—15 яшар болаларда, айниқса ўқувчилар орасида учрайди. Ўқув машғулотлари вақтида болалар партада гавдасини нотўғри тутиб ўтириши натижасида умуртқа поғонасига ва мускулларига оғирлик бир хилда тушмайди. Оқибатда мускуллар бўшашиб қолади. Умуртқа поғонаси бойламлари ва шаклининг ўзгариши турғун сколиозга сабаб бўлади. Болаларнинг ёшлигида рахит б-н оғриганлиги, катта ёшдагиларнинг эса доим бир қўлда юк кўтариши ҳам сколиозга олиб келиши мумкин. Умуртқанинг синиши ёки унинг айниқса сил оқибатида емирилиши натижасида ҳам сколиоз рўй беради. Кишининг бир оёғи калта бўлиб, ўша томонга энгашиб қадам ташлаши функционал сколиозга олиб келади. Сколиознинг олдини олиш учун болаларни партада ва стол атрофида тўғри ўтиришга ўргатиш, врач буюрган даво бадан тарбияси машқларини қунт б-н бажариш, массаж қилиш, серҳаракат ўйинлар, очиқ ҳавода сайр қилиш, катталар эса меҳнат б-н дам олишни тўғри алмаштириб туриши, иш вақтида и.ч. гимнастикаси б-н шуғулланиши лозим.
Кифоз ёйсимон бўлиши мумкин. Бунда умуртқа поғонасининг у ёки бу бўлаги орқа томонга қийшайган бўлади ва умуртқа поғонасининг орқа томонга туртиб чиқиши кузатилади. Ёйсимон кифоз умуртқа поғонасининг кўкрак бўлимида кўпроқучрайди. Орқа мускуллари тонусининг кескин камайиши, ёшликда рахит б-н касалланиш, гавдани узоқ вақт эгиб ишлаш (станокда ёки ёзув столида) ёйсимон кифозга сабаб бўлади. Кифознинг олдини олиш ҳам сколиозга ўхшаш. Даво гимнастикаси, физиотерапия муолажалари, санаторийкурортларда даволаниш буюрилади. Умуртқа поғонасининг орқа томонга туртиб чиқиши кўпроқ кўкрак умуртқаларида кузатилиб, букрилик деб аталади.
Лор доз да умуртқа поғонаси ичкарига қийшаяди. Бунга кўпинча чаноқ суягининг сон суяги б-н туташган бўғимининг туғма чиқиши сабаб бўлади. Бел лордози қоринга ёғ йиғилишидан ҳам пайдо бўлади. Лордозда умуртқалар деформацияланади ва оғрийди. Умуртқа поғонаси шикастланган қисмининг ҳаракатланиши қийинлашади. Лордозни даволашда унинг сабаби аниқлангач, врач даво гимнастикаси ва массаж буюради.
У.п.қ.нинг барча хилларини олдини олиш учун болаларни қадциқоматини тўғри тутишга ўргатиш, тана мускулларини мустаҳкамлайдиган комплекс машқларни ҳар куни бажариб туриш керак.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.