Umurtqalilar

Umurtqalilar UMURTQALILAR, boşskeletlilar (Vertebrata yoki Craniata) — xordalilar tipiga mansub hayvonlar kenja tipi. Turlari soni umurtqasizlarga nisbatan kam; şunga qaramay ular hoz.zamon biosferasida muhim örin tutadi. U. yuksak tuzilgan; özgaruvçan yaşaş xususiyatiga ega. Ular okean suvining turli qatlamlarida, baland toğlarda, çöllarda va b. joylarda yaşaydi. Barça U. evolyutsiyasida ular tuzilişining bitta umumiy reja asosida rivojlanişi kuzatiladi. Bunday rivojlaniş morfologik, biokimyoviy va fiziologik xususiyatlari, xattixarakatlari hamda psixik faoliyati jihatidan takomillaşgan formalar vujudga kelişiga olib kelgan. U.ning qad. ajdodlari (boş skeletsizlar, pardalilar) dengizda yaşagan. U. dastlab çuçuk suvda paydo bölib, evolyutsiyaning dastlabki bosqiçini ötgan. Ular evolyutsiyasi davomida birlamçi öq skelet — xorda örniga dastlab toğayli, keyinroq suyakli umurtqa poğonasi paydo bölgan. Natijada suv oqimiga qarşi xarakatlana oladigan kuçli muskulatura uçun pişiq va elastik tayanç skelet vujudga kelgan. U.ning suvdan quruqlikda yaşaşga ötişi b-n ular organizmida muhim özgarişlar yuz bergan. Harakat organlarining faol işlaşi uçun ovqat hazm qiliş, nafas oliş, qon aylaniş, ayiriş, sezgi organlari va markaziy nerv sistemasi yaxşi rivojlangan. Ovqat hazm qiliş sistemasi (oğiz böşliği, qizilöngaç, oşqozon, içaklar)ning turli qismlaridan fermentlar ajralib, ovqatni uzluksiz parçalaş imkoniyati tuğilgan; jigar organizmda muhim kimyoviy «laboratoriya» vazifasini bajargan. U. yuragi bölmaça va qorinçadan iborat. Qon aylaniş sistemasi yopiq. Jabra yoki öpka orqali nafas oladi. Qadimgi U.ning çuçuk suvda yaşaşga ötişi b-n suvtuz almaşinuvi birlamçi buyrak — mezonefros örniga amiotalarda ikkilamçi buyrak — metanefros paydo bölgan. Metabolizmning gormonal boşqarilişi murakkablaşgan. U.ning nerv sistemasi va sezgi organlari işi rivojlangan. Ba'zilarida elektr va magnit sezuvçi organlar ham bor. U., odatda, ayrim jinsli, birok, germafroditizm ham uçrab turadi. Tuban U. tuxum qöyib, köpçiligi tirik bola tuğib köpayadi. Yuksak U. nasliga ğamxörlik qiladi. Eng qadimgi U. qoldiklari ordovik davri çuçuk suv xavzalari yotqiziqlaridan topilgan. Sudralib yuruvçilar mezozoyda juda keng tarqalgan. Ulardan sut emizuvçilar va kuşlar paydo bölgan. Hozir U.ning 40—45 ming turi mavjud bölib, 7 sinf (tögarak oğizlilar, toğayli baliklar, suyakli baliqlar, suvda va quruqlikda yaşovçilar, sudralib yuruvçilar, quşlar va sut emizuvçilar)ga bölinadi.

U. odam hayotida juda katta ahamiyatga ega. Bir qança U. yuqumli kasalliklar (ulat, tulyaremiya, quturiş, ensefalit va b.) qözğatuvçilarini taşuvçi hisoblanadi.