Un-yorma sanoati
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 119–120-b. — ziyouz.com
Un-yorma sanoati - oziq-ovqat sanoatiimng galla donlarini qayta işlaydigan tarmoği. Asosiy mahsuloti un va yorma. Un tortiş qadimdan ma'lum. Dastlab donlar yorğuçoq (toşyorma) va öğirda yançilgan, qöl tegirmonda yorma yoki un qilingan, keyinçalik suv tegirmonlari, 17-a.da kam suvli joylarda şamol tegirmonlari qurildi. 1786 y. Buyuk Britaniyada, 1818 y.da Rossiyada buğ b-n işlaydigan dastlabki tegirmonlar paydo böldi. Elektr energiyasi paydo bölişi b-n tegirmonlar asosan şu energiya b-n işlatila boşlandi va soha jadal rivojlandi.
Örta Osiyoda, xususan, Özbekistonda xam ğalla qadimdan mayda suv tegirmonlarida tortilgan. 1870 y.da hoz. Özbekiston hududida kepakli jaydari un tortiladigan, unumdorligi bir sutkada bir neça sentner bölgan 5 mingdan ortiq tegirmon bölgan. 1903 y.da 1975 ta kiçik suv tegirmoni işladi. Birinçi katta tegirmon (zd) 1883 y.da Toşkentda, ikkinçisi 1898 y.da Samarqandda qurildi. Keyinçalik yirikroq tegirmonlar Andijon (1901) va b. şaharlarda ham paydo böldi. 1908 y.da Turkiston ölkasida 26,4 ming t., 1913 y.da 37,9 ming t un tayyorlangan.
1918 y. yirik tegirmonlar natsionalizatsiya qilindi, 1920 y. «Turkun» — Turkiston Respublikasi un sanoati tresti taşkil etildi, uning tarkibida 21 un korxonasi, 6 ta guruç z-di işladi. Öşa yillarda Özbekistonda xususiy mulk bölgan 4510 suv tegirmoni va objuvozlar bor edi.
30-y.lardan boşlab viloyatlar markazlari, sanoat korxonalari joylaşgan yirik şaxarlarda yangi un z-dlari va kombinatlari kurilişi boşlandi. 1932 y.da don maxsulotlarini tayyorlaş, kayta işlaş va sotiş b-n şuğullanadigan «Özdontayyorlov» respublika idorasi tuzildi (1992 y.dan «Özdonmaxsulot» davlataksiyadorlik korporatsiyasi). 1941 y.ga kelib respublikada sanoat yöli b-n un i.ç. 10 marta köpaydi (345,8 ming t). 60—70-y.larda 3 navli un tortadigan, 240 t/sutka quvvatli 8 ta un kombinatlari işga tuşirildi. 1970 y.da respublika un z-dlarining işlab çiqariş quvvatlari 3243 t/sutkaga yetkazildi. 1991 y.dan keyin qişloq joylarda köpgina jamoa, şirkat xöjaliklarida kiçik va örta biznes tadbirkorlari tomonidan elektr kuvvati b-n işlaydigan kiçik tegirmonlar kuriş rivoj topdi.
«Özdonmahsulot» korporatsiyasi tarkibida navli un, manniy yormasi işlab çiqariladigan 52 z-d bor. Ularning 20 tadan köproği zamonaviy texnologik uskunalar (asosan, Şveysariyaning «Byuller AG» firmasi) b-n jixrzlangan (2004).
Oziq-ovqat sanoatining yana bir muhim tarmoği yorma sanoatida suli, marjumak, buğdoy, arpa, makkajöxori, şoli va dukkakli ekinlar (nöxat, loviya, yasmiq) donidan har xil yorma işlab çiqariladi. Özbekistonda, asosan, şolidan turli navli guruç tayyorlanadi. Uning yirik korxonalari Toşkent, Muzrobod, Xöjayli, Şumanay, Xonqa, Boğot va b. şaharlarda joylaşgan. «Navoiydonmahsulot» ktida qandolatçilik va non sanoati uçun makkajöxori yormasi b-n birga makkajöxori uni ham işlab çiqariladi.
2003 y.da Özbekiston U.yo.s. korxonalarida 971,1 ming t un, 36,9 ming t yorma, şu jumladan, 35,6 ming t guruç işlab çiqarildi (2000 y.da tegişliça 1756,1; 88,5; 84,3 ming t).
Jahondagi rivojlangan mamlakatlarda buğdoy uni oziq-ovqat mahsuloti tayyorlaşda asosiy örinda turadi. Bu mamlakatlarda aholi jon boşiga non iste'mol qilişning pasayib borişiga qaramay, un işlab çiqariş hajmi ösib bormokda. AQŞ, Kanada, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Italiya, Meksika, Braziliya va b. mamlakatlarda unyorma işlab çiqariş sanoati yaxşi taraqqiy etgan.
Ad.: Butkovskiy V.A., Mukomolnoye proizvodstvo, M., 1990.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УН-ЁРМА САНОАТИ - озиқ-овқат саноатиимнг галла донларини қайта ишлайдиган тармоғи. Асосий маҳсулоти ун ва ёрма. Ун тортиш қадимдан маълум. Дастлаб донлар ёрғучоқ (тошёрма) ва ўғирда янчилган, қўл тегирмонда ёрма ёки ун қилинган, кейинчалик сув тегирмонлари, 17-а.да кам сувли жойларда шамол тегирмонлари қурилди. 1786 й. Буюк Британияда, 1818 й.да Россияда буғ б-н ишлайдиган дастлабки тегирмонлар пайдо бўлди. Электр энергияси пайдо бўлиши б-н тегирмонлар асосан шу энергия б-н ишлатила бошланди ва соҳа жадал ривожланди.
Ўрта Осиёда, хусусан, Ўзбекистонда хам ғалла қадимдан майда сув тегирмонларида тортилган. 1870 й.да ҳоз. Ўзбекистон ҳудудида кепакли жайдари ун тортиладиган, унумдорлиги бир суткада бир неча центнер бўлган 5 мингдан ортиқ тегирмон бўлган. 1903 й.да 1975 та кичик сув тегирмони ишлади. Биринчи катта тегирмон (зд) 1883 й.да Тошкентда, иккинчиси 1898 й.да Самарқандда қурилди. Кейинчалик йирикроқ тегирмонлар Андижон (1901) ва б. шаҳарларда ҳам пайдо бўлди. 1908 й.да Туркистон ўлкасида 26,4 минг т., 1913 й.да 37,9 минг т ун тайёрланган.
1918 й. йирик тегирмонлар национализация қилинди, 1920 й. «Туркун» — Туркистон Республикаси ун саноати трести ташкил этилди, унинг таркибида 21 ун корхонаси, 6 та гуруч з-ди ишлади. Ўша йилларда Ўзбекистонда хусусий мулк бўлган 4510 сув тегирмони ва обжувозлар бор эди.
30-й.лардан бошлаб вилоятлар марказлари, саноат корхоналари жойлашган йирик шахарларда янги ун з-длари ва комбинатлари курилиши бошланди. 1932 й.да дон махсулотларини тайёрлаш, кайта ишлаш ва сотиш б-н шуғулланадиган «Ўздонтайёрлов» республика идораси тузилди (1992 й.дан «Ўздонмахсулот» давлатакциядорлик корпорацияси). 1941 й.га келиб республикада саноат йўли б-н ун и.ч. 10 марта кўпайди (345,8 минг т). 60—70-й.ларда 3 навли ун тортадиган, 240 т/сутка қувватли 8 та ун комбинатлари ишга туширилди. 1970 й.да республика ун з-дларининг ишлаб чиқариш қувватлари 3243 т/суткага етказилди. 1991 й.дан кейин қишлоқ жойларда кўпгина жамоа, ширкат хўжаликларида кичик ва ўрта бизнес тадбиркорлари томонидан электр куввати б-н ишлайдиган кичик тегирмонлар куриш ривож топди.
«Ўздонмаҳсулот» корпорацияси таркибида навли ун, манний ёрмаси ишлаб чиқариладиган 52 з-д бор. Уларнинг 20 тадан кўпроғи замонавий технологик ускуналар (асосан, Швейцариянинг «Бюллер АГ» фирмаси) б-н жихрзланган (2004).
Озиқ-овқат саноатининг яна бир муҳим тармоғи ёрма саноатида сули, маржумак, буғдой, арпа, маккажўхори, шоли ва дуккакли экинлар (нўхат, ловия, ясмиқ) донидан ҳар хил ёрма ишлаб чиқарилади. Ўзбекистонда, асосан, шолидан турли навли гуруч тайёрланади. Унинг йирик корхоналари Тошкент, Музробод, Хўжайли, Шуманай, Хонқа, Боғот ва б. шаҳарларда жойлашган. «Навоийдонмаҳсулот» ктида қандолатчилик ва нон саноати учун маккажўхори ёрмаси б-н бирга маккажўхори уни ҳам ишлаб чиқарилади.
2003 й.да Ўзбекистон У.ё.с. корхоналарида 971,1 минг т ун, 36,9 минг т ёрма, шу жумладан, 35,6 минг т гуруч ишлаб чиқарилди (2000 й.да тегишлича 1756,1; 88,5; 84,3 минг т).
Жаҳондаги ривожланган мамлакатларда буғдой уни озиқ-овқат маҳсулоти тайёрлашда асосий ўринда туради. Бу мамлакатларда аҳоли жон бошига нон истеъмол қилишнинг пасайиб боришига қарамай, ун ишлаб чиқариш ҳажми ўсиб бормокда. АҚШ, Канада, Япония, Буюк Британия, Франция, Италия, Мексика, Бразилия ва б. мамлакатларда унёрма ишлаб чиқариш саноати яхши тараққий этган.
Ад.: Бутковский В.А., Мукомольное производство, М., 1990.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.