Undoş tovuşlar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 119-b. — ziyouz.com
Undoş tovuşlar - oğiz va böğiz böşliğida turli tösiqlarga uçrab paydo böladigan, tarkibi fatsat şovqindan yoki ovoz va şovqindan iborat tovuşlar. Ularning talaffuzida havo oqimi sirğalib yoki portlab çiqadi. Bu havo oqimi un payçalarini titratib yoki titratmay ötadi. Natijada turli jihatdan birbiridan farkli U.t. hosil böladi. Dunyodagi har bir til öziga xos undoşlar tizimiga ega. Tildagi undoşlar tizimi konsonantizm (lot. consonans — undoş tovuş) deyiladi. U.t. soni turli tillarda turliçadir. Mas, hoz. özbek adabiy tilida U.t. soni 25 ta bölsa, boşqa tillarda bundan kam (mas, turk tilida 17 ta) yoki ortiq bölişi mumkin. Bu miqdor rus tilida 34 tani, fin tilida 14 tani taşkil etadi.
U.t. bir neça jihatdan tasnif qilinadi: 1) ovoz va şovqinning iştirokiga köra; 2) hosil böliş örniga (nutq a'zolarining iştirokiga köra;
3) hosil böliş usuliga köra; 4) palatalizatsiyaga (tilning qattiq tanglay tomon kötarilişiga) köra. Uşbu tasniflarni hoz. özbek adabiy tilidagi 25 ta [b, v, g, d, j (jyuri), j (jöja), d, y, k, l, m, n, ng, p, r, s, t, f, x, s, ç, ş, q, ğ, h] U.t. misolida körib çiqiş mumkin.
Ovoz va şovqinning iştirokiga köra, U.t. 2 asosiy turga bölinadi: sonorlar va şovqinlilar. Sonorlar (m, n, ng, l, r) tarkibida şovqinga nisbatan ovoz ustunlik qiladi. Ş o v qinlilar esa faqat şovqindan yoki şovqinga ovoz qöşilişidan qosil böladigan U.t.dir. Ovozning qatnaşişi yoki qatnaşmasligiga köra, şovqinli undoşlar ham 2 ga: jarangli undoşlar va jarangeiz undoşlarga bölinadi. Jarangli undoşlar (mas, b, v, g, d, z, y) şovqinga ovoz qöşilgan undoşlardir. Jarangeiz undoşlar esa (p, f, k, t, s, ş,
4) faqat şovqinning özidan iborat böladi.
Hosil böliş örniga köra, U.t. 3 ga bölinadi:lab undoşlari lablab undoşlari (p, b, m) va labtiş undoşlari (v, f) dan iborat; til undoşlari — til oldi (b, p, d, t), til orqa (k, g), til örta (y) va çuqur til orqa (q, ğ, x) undoşlaridan iborat; böğiz undoşi (h).
Hosil böliş usuliga köra, U.t. 4 ga bölinadi; portlovçilar — nutq a'zolarining jipslaşuvi va havo oqimi bosimining şu a'zolarni yorib ötişi natijasida hosil böladigan p, b, t, d, k, g kabi undoşlar; sirğaluvçilar — nutq a'zolari birbiriga yaqinlaşib, havo oqimi şu tor oraliqdan sirğalib çiqişi natijasida hosil böladigan v, f, z, s, j, ş, x, ğ kabi undoşlar; titroq tovuş — til uçining yuqori milkka tegibtegmay titraşidan hosil bölgan r undoşi; affrikata — portlovçi tovuş b-n sirğaluvçi tovuşning yaxlit bitta tovuş sifatida talaffuz qilinişidan hosil bölgan ç(t+ş), j(d+j), s(t+s) tovuşlaridir.
Ad.: Hozirgi özbek adabiy tili, 1qism, T., 1980; Reformatskiy A. A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M., 1998.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УНДОШ ТОВУШЛАР - оғиз ва бўғиз бўшлиғида турли тўсиқларга учраб пайдо бўладиган, таркиби фацат шовқиндан ёки овоз ва шовқиндан иборат товушлар. Уларнинг талаффузида ҳаво оқими сирғалиб ёки портлаб чиқади. Бу ҳаво оқими ун пайчаларини титратиб ёки титратмай ўтади. Натижада турли жиҳатдан бирбиридан фаркли У.т. ҳосил бўлади. Дунёдаги ҳар бир тил ўзига хос ундошлар тизимига эга. Тилдаги ундошлар тизими консонантизм (лот. consonans — ундош товуш) дейилади. У.т. сони турли тилларда турличадир. Мас, ҳоз. ўзбек адабий тилида У.т. сони 25 та бўлса, бошқа тилларда бундан кам (мас, турк тилида 17 та) ёки ортиқ бўлиши мумкин. Бу миқдор рус тилида 34 тани, фин тилида 14 тани ташкил этади.
У.т. бир неча жиҳатдан тасниф қилинади: 1) овоз ва шовқиннинг иштирокига кўра; 2) ҳосил бўлиш ўрнига (нутқ аъзоларининг иштирокига кўра;
3) ҳосил бўлиш усулига кўра; 4) палатализацияга (тилнинг қаттиқ танглай томон кўтарилишига) кўра. Ушбу таснифларни ҳоз. ўзбек адабий тилидаги 25 та [б, в, г, д, ж (жюри), ж (жўжа), д, й, к, л, м, н, нг, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, ш, қ, ғ, ҳ] У.т. мисолида кўриб чиқиш мумкин.
Овоз ва шовқиннинг иштирокига кўра, У.т. 2 асосий турга бўлинади: сонорлар ва шовқинлилар. Сонорлар (м, н, нг, л, р) таркибида шовқинга нисбатан овоз устунлик қилади. Ш о в қинлилар эса фақат шовқиндан ёки шовқинга овоз қўшилишидан қосил бўладиган У.т.дир. Овознинг қатнашиши ёки қатнашмаслигига кўра, шовқинли ундошлар ҳам 2 га: жарангли ундошлар ва жарангеиз ундошларга бўлинади. Жарангли ундошлар (мас, б, в, г, д, з, й) шовқинга овоз қўшилган ундошлардир. Жарангеиз ундошлар эса (п, ф, к, т, с, ш,
4) фақат шовқиннинг ўзидан иборат бўлади.
Ҳосил бўлиш ўрнига кўра, У.т. 3 га бўлинади:лаб ундошлари лаблаб ундошлари (п, б, м) ва лабтиш ундошлари (в, ф) дан иборат; тил ундошлари — тил олди (б, п, д, т), тил орқа (к, г), тил ўрта (й) ва чуқур тил орқа (қ, ғ, х) ундошларидан иборат; бўғиз ундоши (ҳ).
Ҳосил бўлиш усулига кўра, У.т. 4 га бўлинади; портловчилар — нутқ аъзоларининг жипслашуви ва ҳаво оқими босимининг шу аъзоларни ёриб ўтиши натижасида ҳосил бўладиган п, б, т, д, к, г каби ундошлар; сирғалувчилар — нутқ аъзолари бирбирига яқинлашиб, ҳаво оқими шу тор оралиқдан сирғалиб чиқиши натижасида ҳосил бўладиган в, ф, з, с, ж, ш, х, ғ каби ундошлар; титроқ товуш — тил учининг юқори милкка тегибтегмай титрашидан ҳосил бўлган р ундоши; аффриката — портловчи товуш б-н сирғалувчи товушнинг яхлит битта товуш сифатида талаффуз қилинишидан ҳосил бўлган ч(т+ш), ж(д+ж), ц(т+с) товушларидир.
Ад.: Ҳозирги ўзбек адабий тили, 1қисм, Т., 1980; Реформатский А. А., Введение в языковедение, М., 1998.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.