Undovlar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 118–119-b. — ziyouz.com
Undovlar — hishayajon, buyruqxitob, haydaş, çaqiriş kabi ma'nolarni bildiruvçi, ran bölaklari b-n grammatik boğlanmaydigan sözlar turkumi va şu turkumga oid muayyan sözlar. U. asosiy xususiyatlariga köra 2 turga bölinadi: emotsional (hissiy) U. va buyruqxitob (imperativ) U.
Emotsional U. kişilarning histuyğusi, ruhiy holatini bildiruvçi U. bölib, ular ma'no jihatidan rang-barangdir. Ijobiy emotsional U. matn va ohang b-n boğliq ravişda: 1) şafqat, mehribonlik (iye, o, eh); 2) sevinç, zavqlaniş, havas (voy, ho, öhhö); 3) qoyil qoliş, rohatlaniş (hayhay, voy, o); 4) mamnuniyat, faxrlaniş, xayrixohlik (eha, eh, ehe, öhhö, haya, ö); 5) undaş, ogohlantiriş, tasdiq (hayhay, ha) ma'nolarini bildiradi. Salbiy histuyğularni ifodalovçi U. esa: 1) e'tiroz, norozilik, şikoyat, zorlaniş (qa, ho, voyey, voy, oh, uh, obbo); 2) jirkaniş, nafrat, ğazab, jahl (e, eh, voy, he, ha); 3) açiniş, afsuslaniş (he, eh, oh); 4) kinoya, kesatiq, piçing, koyiş (obbo, oha, öhhö, hoo, hayhay, hoyhoy); 5) tanbeh, ogohlantiriş, kutilmaganlik (e, hayhay, iya); 6) ğumğussa, qayğuökinç (eha, oh, eh, voyey, eh); 7) çöçiş, vahima, dahşat (voyey, oh, o, voydod); 8) ajablaniş, hayratlaniş, ranjiş (i, ee, baybaybay, he) kabi ma'nolarni bildiradi.
Tilda rasmodatlar b-n boğliq U. ham mavjud bölib, ular umumiy holahvol söraşiş, salomlaşiş, xayrlaşiş, rağbatlantiriş, taşakkur, minnatdorçilik kabi ma'nolarni ifodalaydi. Maye: esonmisiz, omonmisiz, xrrmang, bor böling; assalomu alaykum, assalom, salom, xayr, xöş, xöp; balli, barakalla, ofarin, qoyil, rahmat, taşakKUR, Qulluq, marhamat va ş.k.
Buyruqxitob (imperativ) U. kişilarga nisbatan ularning diqqatini tortiş, ogoxlantiriş yoki jonivorlarni biror işni bajariş yoki bajarmaslikka undaş kabi ma'nolarni ifodalaş uçun xizmat qiladi: odamlarga qaratilgan U.ning ayrimlari (hoy, hey, ey, allo) kişilar diqqatini sözlovçiga kdratiş uçun, boşqalari esa (tss, qani, jim, tek) ta'kid, buyuriş ma'nolarini ifodalaş maqsadida qöllanadi; hayvon va jonivorlarga qaratilgan U. ularni töxtatiş, çaqiriş, haydaş, tinçitiş, biror işni bajarişga undaş maqsadlarida qöllanadi (behbeh, pişpiş, tutu, kuçkuç, mahmah; dirr, xöş, taq, iş; çu, pişt, kişt, xix, kişkiş va ş.k.).
Özbek tilida emotsional U. tarkibiga ham, buyruqxitob U. tarkibiga ham kiritib bölmaydigan alohida U. guruhi ham mavjud. Körsatiş (hu, huv, hovv), javob, ta'kidni (hahaha, ha, xöşxöş, a, labbay) bildiruvçi U. şu jumladandir.
Ad.: U s mo nov S, Undovlar, T., 1953; Özbek tili grammatikasi, 2j.li, 1j. T., 1975; Hoz. özbek adabiy tili, l-qism, T., 1980,
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УНДОВЛАР — ҳисҳаяжон, буйруқхитоб, ҳайдаш, чақириш каби маъноларни билдирувчи, ran бўлаклари б-н грамматик боғланмайдиган сўзлар туркуми ва шу туркумга оид муайян сўзлар. У. асосий хусусиятларига кўра 2 турга бўлинади: эмоционал (ҳиссий) У. ва буйруқхитоб (императив) У.
Эмоционал У. кишиларнинг ҳистуйғуси, руҳий ҳолатини билдирувчи У. бўлиб, улар маъно жиҳатидан ранг-барангдир. Ижобий эмоционал У. матн ва оҳанг б-н боғлиқ равишда: 1) шафқат, меҳрибонлик (ие, о, эҳ); 2) севинч, завқланиш, ҳавас (вой, ҳо, ўҳҳў); 3) қойил қолиш, роҳатланиш (ҳайҳай, вой, о); 4) мамнуният, фахрланиш, хайрихоҳлик (эҳа, эҳ, эҳе, ўҳҳў, ҳая, ў); 5) ундаш, огоҳлантириш, тасдиқ (ҳайҳай, ҳа) маъноларини билдиради. Салбий ҳистуйғуларни ифодаловчи У. эса: 1) эътироз, норозилик, шикоят, зорланиш (қа, ҳо, воей, вой, оҳ, уҳ, оббо); 2) жирканиш, нафрат, ғазаб, жаҳл (э, эҳ, вой, ҳе, ҳа); 3) ачиниш, афсусланиш (ҳе, эҳ, оҳ); 4) киноя, кесатиқ, пичинг, койиш (оббо, оҳа, ўҳҳў, ҳоо, ҳайҳай, ҳойҳой); 5) танбеҳ, огоҳлантириш, кутилмаганлик (э, ҳайҳай, ия); 6) ғумғусса, қайғуўкинч (эҳа, оҳ, эҳ, войей, эҳ); 7) чўчиш, ваҳима, даҳшат (воей, оҳ, о, войдод); 8) ажабланиш, ҳайратланиш, ранжиш (и, ээ, байбайбай, ҳе) каби маъноларни билдиради.
Тилда расмодатлар б-н боғлиқ У. ҳам мавжуд бўлиб, улар умумий ҳолаҳвол сўрашиш, саломлашиш, хайрлашиш, рағбатлантириш, ташаккур, миннатдорчилик каби маъноларни ифодалайди. Мае: эсонмисиз, омонмисиз, хррманг, бор бўлинг; ассалому алайкум, ассалом, салом, хайр, хўш, хўп; балли, баракалла, офарин, қойил, раҳмат, ташакКУР, Қуллуқ, марҳамат ва ш.к.
Буйруқхитоб (императив) У. кишиларга нисбатан уларнинг диққатини тортиш, огохлантириш ёки жониворларни бирор ишни бажариш ёки бажармасликка ундаш каби маъноларни ифодалаш учун хизмат қилади: одамларга қаратилган У.нинг айримлари (ҳой, ҳей, эй, алло) кишилар диққатини сўзловчига кдратиш учун, бошқалари эса (тсс, қани, жим, тек) таъкид, буюриш маъноларини ифодалаш мақсадида қўлланади; ҳайвон ва жониворларга қаратилган У. уларни тўхтатиш, чақириш, ҳайдаш, тинчитиш, бирор ишни бажаришга ундаш мақсадларида қўлланади (беҳбеҳ, пишпиш, туту, кучкуч, маҳмаҳ; дирр, хўш, тақ, иш; чу, пишт, кишт, хих, кишкиш ва ш.к.).
Ўзбек тилида эмоционал У. таркибига ҳам, буйруқхитоб У. таркибига ҳам киритиб бўлмайдиган алоҳида У. гуруҳи ҳам мавжуд. Кўрсатиш (ҳу, ҳув, ҳовв), жавоб, таъкидни (ҳаҳаҳа, ҳа, хўшхўш, а, лаббай) билдирувчи У. шу жумладандир.
Ад.: У с мо нов С, Ундовлар, Т., 1953; Ўзбек тили грамматикаси, 2ж.ли, 1ж. Т., 1975; Ҳоз. ўзбек адабий тили, l-қисм, Т., 1980,
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.