Universaliyalar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 121-b. — ziyouz.com
Universaliyalar (lot. universalis — umumiy) — örta asrlar falsafasidagi termin, umumiy tuşunçalar (yoki ğoyalar)ni bildiradi. Örta asrlarda U. tabiati töğrisidagi baxslarda 3 ta asosiy yönaliş — nominalizm, realizm, konseptualizm paydo böldi. Nominalizmga köra, faqat alohida narsalargina real mavjud, umumiy tuşunçalar — U. esa inson tafakkuri b-n yaratilgan nomlar, belgilar yoki atamalardan boşka narsa emas (I. Rosselin, Ioann Dune Skot, U. Okkam va b.). Realizmga köra, U. real ma'naviy mohiyatdan iborat bölib, narsalarning substansiyayek hisoblanadi (Anselm Kenterberilik, Foma Akvinskiy va b.). Konseptualizmga köra, U. narsalarning öxşaşligiga asoslangan holda umumlaştirişdan iboratdir (P. Abelyar, Ioann Solsberiyskiy va b.).
Hoz. zamon fanlarining köpgina abstrakt tuşunçalarini U. siz tuşuntirib bölmaidi. Mac, kompleks sonlar, irratsional qiymatlar, elementar zarralar tarkibini örganişda qöllaniladigan abstrakt tuşunçalar, kasr sonli zaryadli kvarklar, ekstensiv va intensiv çeksizliklar, kombinatorlar, matematik mantiqning timsollari U.ning bugungi kunda namoyon bölişidir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УНИВЕРСАЛИЯЛАР (лот. universalis — умумий) — ўрта асрлар фалсафасидаги термин, умумий тушунчалар (ёки ғоялар)ни билдиради. Ўрта асрларда У. табиати тўғрисидаги бахсларда 3 та асосий йўналиш — номинализм, реализм, концептуализм пайдо бўлди. Номинализмга кўра, фақат алоҳида нарсаларгина реал мавжуд, умумий тушунчалар — У. эса инсон тафаккури б-н яратилган номлар, белгилар ёки атамалардан бошка нарса эмас (И. Росцелин, Иоанн Дуне Скот, У. Оккам ва б.). Реализмга кўра, У. реал маънавий моҳиятдан иборат бўлиб, нарсаларнинг субстанцияек ҳисобланади (Ансельм Кентерберилик, Фома Аквинский ва б.). Концептуализмга кўра, У. нарсаларнинг ўхшашлигига асосланган ҳолда умумлаштиришдан иборатдир (П. Абеляр, Иоанн Солсберийский ва б.).
Ҳоз. замон фанларининг кўпгина абстракт тушунчаларини У. сиз тушунтириб бўлмаиди. Mac, комплекс сонлар, иррационал қийматлар, элементар зарралар таркибини ўрганишда қўлланиладиган абстракт тушунчалар, каср сонли зарядли кварклар, экстенсив ва интенсив чексизликлар, комбинаторлар, математик мантиқнинг тимсоллари У.нинг бугунги кунда намоён бўлишидир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.