Unli tovuşlar

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 123-b. — ziyouz.com

Unli tovuşlar - oğiz va buğiz buşliğida heç qanday tösiqqa uçramay hosil böladigan, tarkibi ovozdan iborat (şovqin deyarli iştirok etmaydigan) tovuşlar. Har bir til öziga xos unlilar tizimiga ega. Tildagi unlilar tizimi vokalizm (lot. vocalis — unli tovuş) deyiladi. U.t. soni turli tillarda turliçadir. Mas, hoz. özbek adabiy tilida U.t. 6 ta bulsa, boşqa turkiy tillarda 8 ta, 10 ta va undan ham ortiqdir. Bu miqdor rus tilida 5 tani, fransuz tilida esa 18 tani taşkil etadi.

U.t. bir neça jihatdan tasnif etiladi. Bu tasniflarning özbek tilidagi 6 ta unli fonema (i, e, a, o, u, ö) misolida körib çiqiş mumkin. Unlilar dastlab tilning harakati va labning holati (iştiroki) nuqtai nazaridan turlarga ajratiladi. Tilning harakatida 2 hodisa farqlanadi: tilning yotiq (yonlama) harakati; tilning tik (vertikal) harakati. Tilning yotiq (yonlama) harakatida hosil böliş örniga köra unlilar 2 turga bölinadi: tiloldi (yoki old qator) unlilari — i, e, a hamda tilorqa (yoki orqa qator) unlilari — o, u, ö. Tilning tik harakatiga köra U.t. 3 turga bölinadi: yuqori kötariliş unlilari (i, u), örta kötariliş unlilari (e, ö), quyi kötariliş unlilari (a, o).

Labning holati (iştiroki)ga köra unlilar 2 ga bölinadi: lablangan unlilar (u, ö) va lablanmagan unlilar (i, e, a, o). Lablangan unlilar talaffuz qilingan vaqtda lablar faol iştirok etadi: lab çöççayib, oldinga çiqadi, dumaloq şakl oladi. Lablanmagan unlilar talaffuzida lablar iştirok etmaydi yoki lablar iştiroki passiv böladi.

Tovuşning hosil bölişida ketadigan vaqtning miqdoriga köra U.t. 2 turga bölinadi: çöziq unli; qisqa unli. Çöziq unli davomli (çöziq) talaffuz etiladigan U.t.dir. Bunday tovuşlar köpinça ma'no farqlaş uçun xizmat qiladi. Bu hodisa turkiy tillarning ba'zilarida, şuningdek, ayrim özbek şevalarida uçraydi. Mas, turkman tilida a:ç (krrnim oç) va aç (eşikni oç), ba:r (menda bor) va bar (işga bor), a:t (nom, ism) va at (yilqi) va b. Qisqa unlilar talaffuziga çöziq unliga nisbatan oz vaqt ketadi.

Ad.: Hozirgi özbek adabiy tili, 1qism, T., 1980; Reformatskiy A. A, Vvedeniye v yazikovedeniye, M., 1998.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УНЛИ ТОВУШЛАР - оғиз ва буғиз бушлиғида ҳеч қандай тўсиққа учрамай ҳосил бўладиган, таркиби овоздан иборат (шовқин деярли иштирок этмайдиган) товушлар. Ҳар бир тил ўзига хос унлилар тизимига эга. Тилдаги унлилар тизими вокализм (лот. vocalis — унли товуш) дейилади. У.т. сони турли тилларда турличадир. Мас, ҳоз. ўзбек адабий тилида У.т. 6 та булса, бошқа туркий тилларда 8 та, 10 та ва ундан ҳам ортиқдир. Бу миқдор рус тилида 5 тани, француз тилида эса 18 тани ташкил этади.

У.т. бир неча жиҳатдан тасниф этилади. Бу таснифларнинг ўзбек тилидаги 6 та унли фонема (и, э, а, о, у, ў) мисолида кўриб чиқиш мумкин. Унлилар дастлаб тилнинг ҳаракати ва лабнинг ҳолати (иштироки) нуқтаи назаридан турларга ажратилади. Тилнинг ҳаракатида 2 ҳодиса фарқланади: тилнинг ётиқ (ёнлама) ҳаракати; тилнинг тик (вертикал) ҳаракати. Тилнинг ётиқ (ёнлама) ҳаракатида ҳосил бўлиш ўрнига кўра унлилар 2 турга бўлинади: тилолди (ёки олд қатор) унлилари — и, э, а ҳамда тилорқа (ёки орқа қатор) унлилари — о, у, ў. Тилнинг тик ҳаракатига кўра У.т. 3 турга бўлинади: юқори кўтарилиш унлилари (и, у), ўрта кўтарилиш унлилари (э, ў), қуйи кўтарилиш унлилари (а, о).

Лабнинг ҳолати (иштироки)га кўра унлилар 2 га бўлинади: лабланган унлилар (у, ў) ва лабланмаган унлилар (и, э, а, о). Лабланган унлилар талаффуз қилинган вақтда лаблар фаол иштирок этади: лаб чўччайиб, олдинга чиқади, думалоқ шакл олади. Лабланмаган унлилар талаффузида лаблар иштирок этмайди ёки лаблар иштироки пассив бўлади.

Товушнинг ҳосил бўлишида кетадиган вақтнинг миқдорига кўра У.т. 2 турга бўлинади: чўзиқ унли; қисқа унли. Чўзиқ унли давомли (чўзиқ) талаффуз этиладиган У.т.дир. Бундай товушлар кўпинча маъно фарқлаш учун хизмат қилади. Бу ҳодиса туркий тилларнинг баъзиларида, шунингдек, айрим ўзбек шеваларида учрайди. Мас, туркман тилида а:ч (кррним оч) ва ач (эшикни оч), ба:р (менда бор) ва бар (ишга бор), а:т (ном, исм) ва ат (йилқи) ва б. Қисқа унлилар талаффузига чўзиқ унлига нисбатан оз вақт кетади.

Ад.: Ҳозирги ўзбек адабий тили, 1қисм, Т., 1980; Реформатский А. А, Введение в языковедение, М., 1998.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.