Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Upsala universiteti

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 127–128-b. — ziyouz.com

    Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

    Upsala universiteti Şve siyadagi qad. va yirik untlardan biri. 1477 y. Upsala ş.da arxiyepiskop Yakob Ulfson tomonidan taşkil etilgan. 18-a.da untda tibbiyot va tabiatşunoslikdan şved tabiatşunosi K. Linney, astronomiyadan şved astronomi va fizigi A. Selsiy dare bergan. Un-t huquq, ijtimoiy fanlar, teologiya, tibbiyot, tarix, falsafa, tilşunosliq, farmatsevtika, mat., fizika, biol., kimyo, geogr. böyiça mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasi (1920 y. taşkil etilgan)da 2 mln.ga yaqin asar saklanadi. Untda 18 mingga yaqin talaba ta'lim oladi. UR (şumerça Urim) — qad. şahardavlat. Nosiriya ş. (Iroq)dan 20 km jan.ğarbda, TelMuqayyar şahar xarobasi örnida joylaşgan. Ingliz olimlari D.Teylor (1854), R. KempbellTompson (1918), R. Xoll (191922) va ayniqsa, L. Vulli rahbarligidagi AngliyaAmerika ^», ekspeditsiyasi * (1922 — 34) tomo <; nidan keng kölamda örganilgan. Arxeologik tadqiqotlar U. örnida mil. av. 5-ming yillik oxirida qişloq vujudga kelgani va u ubayd madaniyatita. mansubligini anikladi. Mil. av. 4-ming yillikda Uruk davrida U. şahar sifatida şakllangan. Qazişmalar natijasida topilgan eng köp va qiziqarli yodgorliklar U.da I va III sulolalar qukmronligi davriga mansub (mil. av. 25 va 21-a.lar). Isulolaga mansub 16 ta maqbaraga (köpçiligi qad. da talontoroj qilingan) hukmronlar va ularga qurbonlik qilingan jangçilar, arfa çaluvçi ayollar, aravakaşlar qöşib dafn qilingan. Bu topilmalar dafn marosimi haqida tasavvur qiliş imkonini beradi. Şumer san'atining noyob namunalari; oltin dubulğa, oltin idişlar va arfalar, tinçlik va uruş sahnalari aks ettirilgan mozaikali bayroq(tuğ)lar şu davrga oid. Şsulola hukmronligi davriga mansub şaharning qalin mudofaa devori, saroy, ibodatxona devori qoldiklari çiqqan; ibodatxona markazida 3 qavatli zikkurat (bal. 42 m) va b. inşootlar joylaşgan.

    Mil. av. 25-a.da, U.ning 1sulolasi davrida (Mesanepada, Aanepada xukmronligi va b.). U. kuçli davlat bölgan. Mil. av. 24—22-a.lar mobaynida (biroz tanaffuslar bn) qöşni şahardavlatlar Umma, Uruk, Akkad, gutiylarga karam bölgan. Mil. av. taxm. 21-a.da «Şumer va Akkad podşoligi» (U. ning Şsulolasi) poytaxtiga aylangan. Podşo UrNammu davrida (mil. av. 21-a.) Mesopotamiyadagi eng qad. huquqiy nizom yaratilgan. U.ning uşbu davri tarixi uçun şoxlarning katta xöjaliklari, qullar, qarollar («guruş» va «gim») mavjudligi xos bölgan. Mutlaq podşo hokimiyatining mafkuraviy asoslari yaratilgan (ma'budlarga sajda qilişning yagona tizimi «podşo hokimiyatining abadiyligi» va b.). Şsulolaning keyingi 4 podşosi (Şulgi, AmarSuen, ŞiSuen, IbbiSuen) hayotliklari çoğlarida ilohiylaştirilganlar. U.ning Şsulolasi davrida şumer tilidagi madaniyat ravnaq topgan, biroq akkad tili ham tarqala boşlagan. Şsulola davlati mil. av. taxm. 2000 y. Elam va amoriylar b-n bölgan uruş jarayonida qulagan. U. Bobil (mil. av. 18—6-a.lar) va axamoniylar podşoliklari (mil. av. 6-a.dan) qöl ostida muhim savdohunarmandçilik markazi sifatida krlgan; mil. av. 4-a. oxiriga kelib U. tanazzulga uçragan.

    Ad..Tyumenev A. I., Gosudarstvennoye xozyaystvo drevnogo Şumera, M.L., 1956; Vulli L., Ur xaldeyev (per. s angl.) M., 1961.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    УПСАЛА УНИВЕРСИТЕТИ Шве циядаги қад. ва йирик унтлардан бири. 1477 й. Упсала ш.да архиепископ Якоб Ульфсон томонидан ташкил этилган. 18-а.да унтда тиббиёт ва табиатшуносликдан швед табиатшуноси К. Линней, астрономиядан швед астрономи ва физиги А. Цельсий даре берган. Ун-т ҳуқуқ, ижтимоий фанлар, теология, тиббиёт, тарих, фалсафа, тилшунослиқ, фармацевтика, мат., физика, биол., кимё, геогр. бўйича мутахассислар тайёрлайди. Кутубхонаси (1920 й. ташкил этилган)да 2 млн.га яқин асар сакланади. Унтда 18 мингга яқин талаба таълим олади. УР (шумерча Урим) — қад. шаҳардавлат. Носирия ш. (Ироқ)дан 20 км жан.ғарбда, ТельМуқайяр шаҳар харобаси ўрнида жойлашган. Инглиз олимлари Д.Тейлор (1854), Р. КэмпбеллТомпсон (1918), Р. Холл (191922) ва айниқса, Л. Вулли раҳбарлигидаги АнглияАмерика ^», экспедицияси * (1922 — 34) томо <; нидан кенг кўламда ўрганилган. Археологик тадқиқотлар У. ўрнида мил. ав. 5-минг йиллик охирида қишлоқ вужудга келгани ва у убайд маданиятита. мансублигини аниклади. Мил. ав. 4-минг йилликда Урук даврида У. шаҳар сифатида шаклланган. Қазишмалар натижасида топилган энг кўп ва қизиқарли ёдгорликлар У.да I ва III сулолалар қукмронлиги даврига мансуб (мил. ав. 25 ва 21-а.лар). Iсулолага мансуб 16 та мақбарага (кўпчилиги қад. да талонторож қилинган) ҳукмронлар ва уларга қурбонлик қилинган жангчилар, арфа чалувчи аёллар, аравакашлар қўшиб дафн қилинган. Бу топилмалар дафн маросими ҳақида тасаввур қилиш имконини беради. Шумер санъатининг ноёб намуналари; олтин дубулға, олтин идишлар ва арфалар, тинчлик ва уруш саҳналари акс эттирилган мозаикали байроқ(туғ)лар шу даврга оид. Шсулола ҳукмронлиги даврига мансуб шаҳарнинг қалин мудофаа девори, сарой, ибодатхона девори қолдиклари чиққан; ибодатхона марказида 3 қаватли зиккурат (бал. 42 м) ва б. иншоотлар жойлашган.

    Мил. ав. 25-а.да, У.нинг 1сулоласи даврида (Месанепада, Аанепада хукмронлиги ва б.). У. кучли давлат бўлган. Мил. ав. 24—22-а.лар мобайнида (бироз танаффуслар бн) қўшни шаҳардавлатлар Умма, Урук, Аккад, гутийларга карам бўлган. Мил. ав. тахм. 21-а.да «Шумер ва Аккад подшолиги» (У. нинг Шсулоласи) пойтахтига айланган. Подшо УрНамму даврида (мил. ав. 21-а.) Месопотамиядаги энг қад. ҳуқуқий низом яратилган. У.нинг ушбу даври тарихи учун шохларнинг катта хўжаликлари, қуллар, қароллар («гуруш» ва «гим») мавжудлиги хос бўлган. Мутлақ подшо ҳокимиятининг мафкуравий асослари яратилган (маъбудларга сажда қилишнинг ягона тизими «подшо ҳокимиятининг абадийлиги» ва б.). Шсулоланинг кейинги 4 подшоси (Шульги, АмарСуэн, ШиСуэн, ИббиСуэн) ҳаётликлари чоғларида илоҳийлаштирилганлар. У.нинг Шсулоласи даврида шумер тилидаги маданият равнақ топган, бироқ аккад тили ҳам тарқала бошлаган. Шсулола давлати мил. ав. тахм. 2000 й. Элам ва аморийлар б-н бўлган уруш жараёнида қулаган. У. Бобил (мил. ав. 18—6-а.лар) ва ахамонийлар подшоликлари (мил. ав. 6-а.дан) қўл остида муҳим савдоҳунармандчилик маркази сифатида крлган; мил. ав. 4-а. охирига келиб У. таназзулга учраган.

    Ад..Тюменев А. И., Государственное хозяйство древного Шумера, М.Л., 1956; Вулли Л., Ур халдеев (пер. с англ.) М., 1961.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.